Summa summae S. Thomae, Tomus II

Dico : Ut lex humana obliget sub mortali, duo simul requiruntur, scilicet materia gravis et in legislatore intentio obligandi sub mortali, ita ut, si alterutrum desit, lex non obliget sub mortali. Quando autem legislator praecipit aut prohibet materiam secundum se aut attentis circumstantiis gravem, non explicando aliter suam intentionem, lex ordinarie obligat sub mortali.

Probatur 1a pars. 1° Lex humana derivatur a lege aeterna et naturali. Ergo et vis ejus obligandi. Atqui lex aeterna et naturalis non obligant sub mortali in materia levi. Ergo. 2° Materia levis non est capax gravis obligationis. 3° Lex humana quae rem omnino levem praeciperet aut prohiberet sub poena mortis temporalis, esset injusta, ridicula et noxia bono communi. Ergo, a fortiori, si praecipiat aut prohibeat sub poena mortis aeternae.

Intellige rem absolute et ex omni parte levem; quia, si sit secundum se levis, sed ex circumstantiis gravis, potest esse materia legis obligantis sub mortali.

Probatur 2ª pars, de qua est major difficultas. Lex est actus legislatoris, et obligatio effectus istius actus. Atqui, juxta principium communiter receptum L. Non omnis, ff, Si certum petatur, in moralibus actus agentium non transcendunt intentionem eorum. Ergo lex non obligat ultra intentionem legislatoris. Atqui legislator non intendit in hac materia, etsi gravi, obligare nisi sub veniali. Ergo.

Respondent adversarii, istud principium esse verum in his quae pendent ex libera voluntate agentium. Ast, inquiunt, sicut obligare simpliciter non pendet a libera voluntate legislatoris veram legem ferre volentis, sed sequitur ex natura ipsius legis; sic quantitas obligationis non pendet ex ejus libera voluntate, sed hoc ipso quo vult ferre legem, quantitas obligationis ex natura rei et conditione materiae resultat. Hoc est praecipuum adversae sententiae fundamentum.

Sed contra et simul confirmatur praecedens ratio et conclusio. 1° Quamvis obligare simpliciter sit essentiale omni legi, attamen obligare tantum vel tantum, non est legi essentiale, sed mere accidentale, nec contrarium unquam evincent adversarii. Ergo, quamvis non sit liberum legislatori velle condere veram legem quae non obliget, est tamen illi liberum condere talem quae plus vel minus obliget, secundum quod voluerit. 2° Materia legis humanae non est necessaria, sed libera. Legislator est liber ut eam proponat, vel sub consilio, vel sub obligatione ad poenam tantum; ab ipso enim est tota legis obligatio. Quidni etiam liber ut illam proponat sub obligatione ad culpam venialem, maxime cum nihil possit assignari quod ipsum cogat implere totam capacitatem materiae.

Tandem, vel obligatio legis sub veniali in materia gravi est possibilis, vel non. Si primum, habemus intentum; si secundum, ergo nulla est obligatio, nulla lex, cum legislator, a quo dependet obligatio, non velit aliter obligare.

Petes 1° unde dignosci possit gravitas materiae et intentio legislatoris graviter obligans.

Resp. et sit prima regula. Illa materia censetur gravis, quae multum conducit ad gravem finem legis. Unde, si finis legis sit levis, aut si sit gravis, sed res praecepta non multum conducat ad illum, levis est censenda materia.

Secunda regula. Quando legislator in ferenda lege utitur verbis graviter comminatoriis, v. g. : « Sub interminatione divini judicii, sub indignatione Dei vel sanctorum, in virtute sancta obedientia, » et similibus; item, quando aliquid praecipit aut prohibet sub gravi poena : censetur materia gravis et intentio legislatoris graviter obligans.

[Si vero legislator utatur his verbis : « Oportet, debet fieri, faciant, facite, caveant, abstineant, » et similibus, res est ambigua; quia hae loquendi formulae quandoque important verum praeceptum, quandoque solam exhortationem : unde ex modo loquendi et circumstantiis, attentâ quantitate materiae, judicandum est de mente legislatoris. Quod si inde mens ejus non possit erui, aut non certo constet de gravitate materiae, sit

Tertia regula. Quando, non obstantibus regulis positis, remanet dubium, vel de gravitate materiae, vel de mente legislatoris, recurrendum est vel ad consuetudinem, quae est optima legum interpres, vel ad judicium prudentium et sapientium, quorum est in dubiis emergentibus leges interpretari. Quod si eorum sententiae ita discordent, ut lex vere et serio dubia maneat, haberi potest ut non existens et non obligans, sicut supra fuit resolutum in quaestione de Probabilismo.

Petes 2° utrum per accidens mortaliter peccari possit contra legem humanam in materia levi.

Resp. affirmative, nempe si lex violetur cum scandalo gravi praeviso, aut ex contemptu formali perfecto. Contemptus formalis perfectus probabiliter non est nisi quando quis ex toto renuit subjici superiori.]