Summa summae S. Thomae, Tomus II

(Bonum supernaturale non posse fieri absque auxilio supernaturali, constat ex art. praecedenti et ex terminis. Hoc ipso enim quod est supernaturale, superat vires naturae; consequenter indiget auxilio superaddito viribus naturae. Quaestio est itaque de bono morali ordinis naturalis, circa quam est triplex difficultas hic discutienda. Prima: an sine gratia justificante et charitate possit fieri aliquod bonum opus morale? Secunda: an sine fide? Tertia: an sine gratia speciali actuali?

§ I. An possit fieri in hoc statu bonum opus morale sine gratia sanctificante et charitate?

Dico: Potest fieri in hoc statu bonum opus morale sine gratia sanctificante et charitate, proindeque non omnia peccatorum opera sunt peccata!

Conclusio est de fide contra haereticos nostri temporis decisa¹.

Fuit statuta 1° in concilio Constantiensi, sess. XV, adversus Wiclefum et Joannem Hus, quorum iste articulus damnatur: « Ex principiis fidei est per se notum, quod quidquid homo in peccato mortali fecerit, peccat mortaliter. » 2° In concil. Trident., contra Lutherum et Calvinum, sess. VI, can. 7: « Si quis dixerit, opera omnia quae ante justificationem fiunt, quacumque ratione facta sint, vera esse peccata, vel odium Dei mereri, aut quanto vehementius quis nititur se disponere ad gratiam, tanto eum gravius peccare; anathema sit. » Et can. 8: « Si quis dixerit, gehennae metum, per quem ad misericordiam Dei de peccatis dolendo confugimus, vel a peccando abstinemus, peccatum esse, aut peccatores pejores facere; anathema sit. » Et sess. XIV de sacramento Poenitentiae, cap. 4, definit attritionem, « non solum non facere hominem hypocritam et magis peccatorem, verum etiam donum Dei esse et Spiritus sancti impulsum, non adhuc quidem inhabitantis, sed tantum moventis, quo poenitens adjutus viam sibi ad justitiam parat.... et ad Dei gratiam in sacramento Poenitentia impetrandum disponit. » Et can. 5, sub anathemate damnat eum qui dixerit, « eam contritionem... non esse verum et utilem dolorem, nec praeparare ad gratiam, sed facere hominem hypocritam et magis peccatorem. » 3° A summis Pontificibus S. Pio V, Gregorio XIII et Urbano VIII, qui sequentes propositiones Michaelis Baii damnarunt: « Omne quod agit peccator vel servus peccati, peccatum est. » Est 35. « Omnis amor creaturae rationalis, aut vitiosa est cupiditas qua mundus diligitur, quae a Joanne prohibetur, aut laudabilis illa charitas qua per Spiritum sanctum in corde diffusa Deus amatur. » Est 38. « In omnibus suis actibus peccator servit dominanti cupiditati. » Est 40. Pariter a Clemente XI, qui damnavit sequentes Quesnelli propositiones: « Non sunt nisi duo amores, unde volitiones et actiones omnes nostrae nascuntur: amor Dei, qui omnia agit propter Deum, quemque Deus remuneratur, et amor quo nos ipsos ac mundum diligimus, qui quod ad Deum referendum est non refert, et propter hoc ipsum fit malus. » Est 44. « Amore Dei in corde peccatorum non illis conceditur, est novum in eos judicium. » Est 59. Plures aliae ejusdem authoris propositiones eodem errore infectae, eadem damnatione fuerunt confixa.

His omnibus praeivit S. Thomas, praesertim q. 2 de Malo, a. 5, ad 7, ubi inter caetera decretorie resolvit, « esse simpliciter falsum quod omnis actus qui non est ex voluntate informata charitate sit demeritorius. Alioquin illi qui sunt in peccato mortali, in quolibet suo actu peccarent, nec eis esset consulendum quod interim quidquid boni possent, facerent; nec opera ab eis facta quae sunt de genere bonorum, disponerent eos ad gratiam: quae omnia sunt falsa. »

Probatur alia ratione. Principium malum in agente non inficit ejus actionem, nisi agat ex illo, sicut principium bonum non cohonestat ejus actionem, nisi agat ex illo. Atqui peccator non semper agit ex malo principio cupiditatis, sicut justus non semper agit ex principio bono charitatis, ut dum peccat venialiter. Ergo.

Ex his inferes quod, quamvis non detur medium inter charitatem et cupiditatem respectu personae, est enim homo justus vel peccator, datur tamen respectu ejus actionis, quatenus procedit a principio bono naturae, quod non est neque charitas neque cupiditas.

Utrum sine fide possit fieri aliquod opus moraliter bonum?

Dico: Homo sine gratia fidei potest aliquod opus morale bonum facere². Unde non omnia infidelium opera sunt peccata.

Est contra Jansenium, lib. III de Statu naturae lapsae, et contra Baium, cujus haec propositio 25: « Omnia infidelium opera sunt peccata, et philosophorum virtutes sunt vitia. » Est damnata a summis Pontificibus S. Pio V, Gregorio XIII et Urbano VIII.

Probatur 1° Scriptura, quae hortatur infideles ad bona opera. Sic Daniel, cap. IV, 24, alloquens regem Nabuchodonosor, dicit: Consilium meum placeat tibi, et peccata tua eleemosynis redime. Scriptura autem non hortatur ad male operandum, nec peccata peccatis redimuntur.

Item Scriptura quaedam facta infidelium laudat et ea a Deo fuisse remunerata testatur. Sic Exodi, I, 17-21, laudat benignitatem obstetricum Aegyptiarum, quae noluerunt pueros Hebraeorum interficere secundum iniquum Pharaonis mandatum, quam ob causam, bene fecit Deus obstetricibus, et quia timuerunt Deum, aedificavit eis domos, id est, prolem copiosam concessit. Josue II et vi, hospitalitas Rahab meretricis, quae viros a Josue missos prodere noluit, laudatur et remuneratur. Atqui Deus nec laudat nec remunerat peccata, sed punit. Ergo.

Probatur 2° ex Augustino, de cujus mente disputatur S. Doctor, de Spiritu et littera, cap. 27, n. 47, ait: « Quaedam tamen facta [ab infidelibus] vel legimus, vel novimus vel audimus, quae secundum justitiae regulam non solum vituperare non possumus, verum etiam merito recteque laudamus: quamquam, si discutiantur quo fine fiant, vix inveniuntur quae justitiae debitam laudem defensionemve mereantur. » Palam est Augustinum his verbis agnoscere in infidelibus quaedam bona opera, non solum ex objecto, ut contendit Jansenius, sed etiam spectato fine; qui enim dicit « vix inveniri, » concedit aliquando inveniri, etsi raro. Neque solum id asserit Augustinus, sed etiam probat. « Quia, inquit, non usque adeo in anima humana imago Dei terrenorum defectuum labe detrita est, ut nulla in ea velut lineamenta extrema remanserint, unde merito dici posset etiam in ipsa impietate vitae suae facere aliqua legis vel sapere. »

Probatur 3° ratione utriusque S. Doctoris Augustini et Thomae. Ille potest facere aliquid boni naturalis, in quo non est plene extinctum bonum naturae. Atqui bonum naturae, scilicet naturalis inclinatio ad bonum rationis, principia synderesis et aequitatis naturalis, seu, ut dicit Augustinus, imago Dei, licet sit attenuatum et obscuratum in infidelibus, non est tamen totaliter destructum, aut per malitiam consummatam penitus absorptum, ut in daemonibus. Ergo.

Confirmatur 1°. Fidelis justus, in via nondum in bono confirmatus, non semper agit ex habitu dominante fidei et justitiae, sed aliquando in levioribus peccat. Ergo pariter infidelis, in via nondum confirmatus in malo, non semper agit ex habitu dominante infidelitatis, sed potest quandoque in levioribus bene agere. — Patet consequentia; quia sic se habet voluntas infidelis ad malum, sicut voluntas fidelis justi ad bonum.

Confirmatur 2°. Omne peccatum meretur poenam, et eo homo fit deterior. Atqui infidelis qui ex naturali pietate honorat parentes, aut ex naturali aequitate solvit debita, non meretur poenam, nec eo fit deterior. Ergo.

§ III. Utrum homo lapsus possit facere aliquod bonum morale ordinis naturalis sine speciali gratia actuali?

Dico: Homo lapsus cum solo concursu generali, sine aliquo alio superaddito gratiae auxilio, potest facere aliquod bonum opus morale naturalis ordinis³. Iste tamen concursus generalis potest et debet dici aliquo sensu speciale auxilium gratiae.

Probatur prima pars⁴. Natura humana per peccatum non est totaliter corrupta, ut scilicet toto bono naturae privetur. Ergo potest, per virtutem relictam suae naturae, sub concursu Dei generali, aliquod bonum opus morale facile facere; sicut homo infirmus potest per seipsum aliquem motum habere, sed non potest perfecte moveri, nisi sanetur.

Probatur et explicatur secunda pars. Juxta ea quae dixi art. 1 hujus dissert., n. 8, iste concursus seu motio Dei generalis potest considerari dupliciter: 1° respective ad naturam secundum se; 2° respective ad hoc vel illud individuum hujus naturae, cui prae alio datur.

Considerata respective ad naturam secundum se, non debet dici auxilium speciale nec gratuitum, sed generale, quo Deus movet unumquodque secundum suum modum. Cum enim bonum rationis in natura non sit totaliter corruptum, nec voluntas sit confirmata in malo, sicut in daemonibus, sed attenuata tantum et vertibilis in bonum et in malum, non exigit influxum communem quo semper moveatur in malum, sed quandoque in bonum rationi conforme. Et ideo quod quandoque moveatur in bonum, non est auxilium mere gratuitum, quia quodammodo debetur; neque speciale, quia non est ex speciali gratia et providentia, sed secundum leges communis providentiae, quae naturas defectibiles et vertibiles in bonum et malum quandoque movet ad bonum suae naturae, quandoque permittit deficere.

Considerata vero respective ad individuum cui prae altero datur, debet dici auxilium speciale et gratuitum; quia, quamvis naturae debeatur ut aliquando moveatur in bonum, quod tamen hic homo moveatur hic et nunc in bonum prae altero, non debetur illi potius quam alteri qui permittit deficere, sicut ipse deficere poterat. Unde est illi gratuitum, quia non debitum, et speciale, quia ex speciali benevolentia et providentia.

Haec distinctione posita, conciliatur in hac parte discordia Thomistarum, quae non potest esse nisi de nomine.

Item conciliantur varii textus Scripturae, conciliorum, SS. Patrum, praesertim S. Thomae apparenter contrarii, ita ut supervacaneum sit illos exponere. Indeque habemus vere dictum esse a conciliis et Patribus, singulariter ab Augustino, quaecumque bona fiunt, sive ab infidelibus, sive a fidelibus, sive a peccatoribus, sive a justis, tam magna quam parva, tam supernaturalia quam naturalia, esse dona Dei, atque ejus auxilio speciali et gratuito esse referenda, consequenter necessitatem orationis et gratiarum actionis in his omnibus habere locum, et de omnibus posse vere dici cum Apostolo, I Cor., IV, 7: Quis te discernit? Quid autem habes, quod non accepisti?

Petes cur damnata fuerit haec propositio Baii, n. 27: « Liberum arbitrium sine gratiae Dei adjutorio nonnisi ad peccandum valet, » dum haec altera: « Nemo habet de suo nisi peccatum et mendacium, » fuit asserta a concilio Arausicano II, can. 22, cum utraque sensum eumdem habere videatur.

Resp. Nego utramque propositionem sensum eumdem habere; magis enim late patet propositio concilii quam propositio Baii. Sensus propositionis concilii est, neminem habere de suo, sic nimirum ut nullatenus acceperit a Deo, nequidem ut primo motore, nisi peccatum et mendacium. Et hoc est verum; illud enim homo dicitur habere de suo, quod ei sic proprium est et a semetipso habet, ut nullo modo habeat a Deo, et ideo canoni laudato fuit praefixus hic titulus: « De his quae hominum sunt propria. » Sic autem homo solum habet peccatum, quod tantum est ab homine, sed non a Deo. Propositio autem Baii minus late patet, maxime in sensu Baii, non solum quia nomine gratiae simpliciter et proprie dictae intelligitur gratia supernaturalis data per Christum, sed maxime quia Baius per gratiam intelligebat gratiam sanctificantem. Sensus ergo propositionis Baianae est: Liberum arbitrium sine gratia proprie dicta, imo sine gratia sanctificante, nonnisi ad peccandum valet. Quod est falsum, ut vidimus.