Summa summae S. Thomae, Tomus II

[Exponenda sunt primo varia systemata circa gratiam sufficientem et efficacem.

1° Jansenius distinctionem inter statum innocentiae et statum naturae lapsae in eo sitam esse finxit, ut in priori non fuerint nisi gratiae sufficientes, pendentes ab Adami voluntate, in posteriori autem non sint nisi gratiae efficaces absolute hominis voluntati dominantes. Ex quo principio non agnoscit aliam causam necessitatis gratiae inhaerentis in praesenti statu, nisi infirmitatem naturae corruptae et vulneratae per peccatum. Haec gratia nihil aliud est quam delectatio spiritualis, seu motus indeliberatus quo delectatio coelestis nos impellit ad bonum, sicut cupiditas est motus indeliberatus terrenae delectationis quo ad malum impellimur: unde, secundum quod una vel altera delectatio est superior, fit victor, et nos necessario rapit vel ad bonum vel ad malum. Non negat quidem Jansenius, in statu naturae lapsae dari homini parvas gratias quae eum utcunque movent ad bonum; sed, cum in ejus systemate vis gratiae sit relativa ad cupiditatem, haec gratiae, quibus homo resistit, nec sunt nec possunt esse sufficientes, quia non conferunt veram et expeditam potestatem ad superandam cupiditatem contrariam. Consequenter non agnoscit Jansenius, in praesenti statu, aliam gratiam sufficientem praeter efficacem, qua dando agere, dat simul posse; quin imo dat posse, quia dat agere. Vide supra, de Actib. hum., dissert. II, a. 1, quid libertas authori huic videatur esse, secundum suam doctrinam.

2° Schola Thomistica, post suum Doctorem, sequentia profitetur: 1° Duplex gratia, sufficiens scilicet et efficax, necessaria est in omni statu. Prior est minus perfecta et minus valida, quae dat tantum posse, reddendo hominem aptum actui supernaturali; posterior est potentior et validior, quia confert actionem. Potentia enim agendi et actio sunt duo entia distincta in ordine tam supernaturali quam naturali; homo autem est causa secunda subordinata primae, in agendo ex se indifferens et indeterminata ad agendum vel non agendum, et ex se incapax, praesertim viribus ejus peccato debilitatis, efficiendi ullum actum supernaturalem et meritorium salutis.—2° Gratia sufficiens omnibus datur, id est salus cuique offertur; gratia efficax aliquibus tantum confertur, nimirum ex duplici voluntate quae est in Deo relative ad hominum salutem, antecedente scilicet et consequente, de quibus fusè actum est in tract. de Deo, dissert. VII, de voluntate Dei, art. 3 et 4.-3° Utraque gratia est absolute gratuita; utraque enim voluntas Dei circa salutem hominum est merus effectus ejus infinitae misericordiae, prorsus independens ab eorum meritis.—4° Gratia efficax talis est ex se et ab intrinseco, hoc est, ex omnipotentissima Dei voluntate, et non fit efficax ex consensu liberi arbitrii, qui est semper effectus et nunquam causa hujus efficaciae; ita ut semper sit verum dicere a priori, Deo hominem consentire, quia gratia est efficax, nunquam vero ideo gratiam esse efficacem, quia homo consentit; alioquin Deus non esset causa prima et immediata hujus consensus, et consequenter salutis.—5° Ex hac efficacia nullum infertur libertati praejudicium. Cum enim Dei omnipotentia se extendat ad omnia entia et ad omnes differentias ac modos entis, motio quae ex illa profluit confert, non solum actionis substantiam, sed etiam modum quo fieri debet conformiter ad naturam causae secundae; ita ut, si causa sit necessaria, moveat ut necessario agatur, si causa sit libera, moveat ut agatur libere, et sublata dumtaxat indifferentia passiva, integram relinquit indifferentiam activam, hoc est veram et completam potentiam, iisdem stantibus circumstantiis, non agendi, illi resistendi, oppositum faciendi, non secus ac si sola voluntas se determinaret. Require quae abunde dicta sunt circa hanc gravissimam materiam in tract. de Deo, dissert. VIII.

3° Multum a doctrina Thomistica discrepat systema Congruistarum. Ludovicus Molina, celebris Societatis Jesu theologus, et a quo dicuntur Molinistae ejus sequaces, docuit non dari gratias nisi sufficientes ex se, eas autem fieri efficaces ex consensu voluntatis humanae, Deumque saepe conferre iis qui resistunt gratias fortiores et abundantiores quam iis qui reipsa convertuntur, praedestinasse autem ad regnum quos per scientiam mediam praesivit ex innata libertate gratiae omnibus oblata consensuros et in ea perseveraturos. Haec scientia media fuit explosa in tract. de Deo, dissert. VI, art. 6. Cum doctrina Molinae multis nova appareret et displiceret, eam impugnarunt, inter alios, insignes ejusdem Societatis theologi, quorum praecipui fuerunt Bellarminus, lib. I de Gratia et libero arbit., c. 12, Henriquez, in duplici censura data annis 1594 et 1597, et Mariana, de Regimine Societ., c. 4, et parum abfuit ut censorio sanctae Sedis judicio conficeretur, postquam solemniter trutinata fuit in congregationibus de Auxiliis, ut narratum est in dissert. supradicta, § 6. Societas ergo hujus authoris systema temperavit, et suis alumnis praescripsit ut gratiae congruae systema a P. Suarez traditum tenerent.

Porro, in theoria Congruistarum gratia est duplex: Prior est incongrua, sic dicta quia non est satis accommodata indoli, inclinationibus, loco, tempori, aliisque conditionibus et circumstantiis in quibus versatur is qui eam recipit, ut ab eo consensum obtineat, et ideo non est nisi sufficiens. Posterior est congrua, quia ita est accommodata conditionibus et circumstantiis in quibus constituitur is cui datur, ut ab eo consensum obtineat; unde semper est efficax, alias non esset congrua. Hanc ergo infallibilem efficaciam non habet ex se, ut volunt Thomistae, sed, secundum aliquos ejus assertores, ex sua congruitate, juxta alios ex ipsa praescientia divina (quod reducitur ad scientiam mediam), aut ex utraque simul. Hujusmodi gratia, quantum ad esse physicum, nihil amplius habet, ex parte Dei, quam gratia incongrua; habet autem aliquid amplius quantum ad esse morale, quatenus scilicet Deus, ex speciali benevolentia, eam alicui confert in iis circumstantiis in quibus certo praevidit ipsum consensurum esse, cum posset eam aliter conferre. Unde affirmant Congruistae, talem gratiam majus esse beneficium quam gratia incongrua, et ab ea distingui, non solum quantum ad actum secundum et ex parte creatura consentientis, sed etiam quantum ad actum primum et ex parte Dei.

4° Theologi qui dicuntur Augustiniani, quantum ad statum naturae integrae consentiunt puris Molinistis, Thomistis vero quantum ad statum naturae lapsae, excepto quod necessitatem gratiae per se efficacis repetant ex sola infirmitate naturae, dum Thomistae eam insuper repetant ex dependentia causa secundae a prima, et ex ejus indifferentia.

5° Omnes theologi qui systema vel Molinae, vel Congruistarum, seu scientiam mediam, non admittunt, stant pro systemate gratiae per se efficacis quoad substantiam, dissentiunt autem inter se dumtaxat quoad modum explicandi hanc efficaciam. Quidam enim eam explicant per sympathiam, quidam per motiones morales, quidam per delectationem, quidam per actus indeliberatos, quidam per solum divinum decretum, quidam per multiplicationem auxiliorum, quidam tandem per praemotionem physicam, qua in schola nostra admittitur.

6° Est aliud singulare systema olim propugnatum ab Alphonso Le Moine, et postea ab Honorato Tournely suscitatum, de gratia sufficienti sensu moliniano ad facilia opera, praesertim ad orationem : quasi vero oratio christiana, omnibus suis conditionibus stipata, qualis debet esse ut fiat impetratoria, non sit opus difficile et praestantissimum salutis, possitque subtrahi dignationi gratiae.

Hoc ergo systema revocari debet ad Molinismum, iisdemque argumentis impugnatur.

His itaque praemissis,

Dico : Praeter gratiam efficacem, datur in statu naturae lapsae gratia sufficiens. Est contra Jansenium, nec videtur salva fide posse negari.

Probatur. Gratia sufficiens est quae dat posse facere bonum salutare, etiam in iis qui illud non faciunt, seu quae dat facultatem saneti operis, sed effectu carentem culpa voluntatis creata. Atqui datur hujusmodi gratia in statu naturae lapsae. Ergo. — Major est notio gratiae sufficientis, prout eam intelligimus. — Prob. min. 1° De fide est mandata Dei esse possibilia justis, qui tamen illa non implent, ut definitum est a concil. Trid., sess. VI, cap. 11 et can. 18^1, et a summis Pontificibus in condemnatione primae propositionis Jansenii. Ergo datur eis gratia qua possibilia fiant; non enim eis sunt possibilia viribus naturae, praesertim cum inter ea sint supernaturalia : et haec gratia non est efficax, quia, ut suppono, ea non implent. Ergo sufficiens.

¹

Prob. 2° eadem min. ex SS. Augustino et Thoma.

Augustinus lib. de Natura et Gratia, c. 43, n. 50, docet Deum non praecipere impossibilia^1. Ergo supponit dari gratiam qua possibilia fiant, etiam in iis qui ea non servant. Ergo gratiam sufficientem. S. Thomas, I^a II^ae, q. 106, a. 2, ad 2 : « Nova lex, inquit, quantum est de se, sufficiens auxilium dat ad non peccandum. » Alia ex S. Doctore referam art. sequenti.

His adde hanc secundam Jansenii propositionem damnatam : « Interiori gratiae, in statu naturae lapsae, nunquam resistitur. » Ergo datur gratia interior cui resistitur, quaeque ideo non est efficax, sed sufficiens tantum.

Soluuntur objectiones.

Objiciunt 1° Janseniani plures textus Augustini, quibus requirit gratiam efficacem, ut homo possit velle et facere bonum.

Resp. Augustinum intelligendum esse de potentia consequente et conjuncta cum actu, non de potentia antecedente et merae possibilitatis.

Inst. Augustinus, de Corrept. et Grat., cap. 10, 11 et 12, n. 26-39, in hoc statuit discrimen inter gratiam status innocentiae et gratiam status naturae lapsae, quod gratia sufficiens esset propria statui innocentiae, gratia vero efficax sit propria statui naturae lapsae. Ergo, juxta Augustinum, nulla datur gratia sufficiens tantum in statu naturae lapsa.

Resp. Nego ant. Equidem docet Augustinus, Adamo datam fuisse tantum gratiam sufficientem ad perseverandum, et nunc dari praedestinatis efficacem; at non dicit hanc esse propriam huic statui, et illam propriam statui innocentiae. In hoc autem inter utriusque status gratiam ponit discrimen, quod homo in hoc statu ad perseverandum actu indigeat, non solum gratia secundum commu-

²

nem cursum movente et applicante, sed gratia speciali sanante et roborante ejus infirmitatem ; Adam vero, cujus natura erat sana et robusta, indiguerit tantum gratia secundum communem cursum applicante et movente, non altera speciali praeter communem cursum sanante et roborante. Vide quae de ista difficultate plus quam satis dixi dissert. II hujus tract., a. 4.

Obj. 2° : Juxta Thomistas, omnis gratia interior, etiam illa quam vocant sufficientem, habet effectum. Ergo omnis gratia interior est efficax, et nulla mere sufficiens.

Resp. Dist. ant. Omnis gratia habet effectum imperfectum et minus principalem, conc.; perfectum et principalem ad quem datur, nego. Unde dist. conseq. Ergo omnis gratia est efficax secundum quid et cum addito minuente, conc.; simpliciter et absolute, nego. Explicatur.

Equidem docent Thomistae, nullam esse gratiam actualem intrinsece receptam, etiam illam quam vocant sufficientem, qua non habeat aliquem effectum, quia impossibile est quod Deus moveat meam voluntatem et mea voluntas non moveatur; actio enim moventis in moto est motus. Verum, quia effectus quem producit gratia quae remanet sufficiens, non est principalis quem intendit et ad quem datur (etenim, et ex voluntate Dei illam dantis, et ex propria natura, tendit ad ulteriorem et perfectiorem effectum, puta vel conversionem, vel actum meritorium, quem non obtinet, si quidem ad eum disponat et potentiam conferat), ideo non potest dici simpliciter et absolute efficax; sed, e contra, dicendo sub restrictione quod sit efficax quantum ad aliquem et minus principalem effectum, scilicet potentiam plus vel minus proximam agendi, debet dici simpliciter et absolute inefficax, eo quod non obtineat principalem effectum ad quem ordinatur et disponit et pro quo confert potentiam : quia, juxta philosophos, denominatio simplex et absoluta alicujus rei, petitur ab eo quod est in ea perfectius et principalior.