Summa summae S. Thomae, Tomus II

Dispensatio, prout hic sumitur, est relaxatio obligationis legis.

§ I

Quis possit dispensare in lege humana ?

Dico 2° : Potestate ordinaria dispensare potest in suis legibus ipse legislator, ejus successor, et superior cui legislator aut successor est subordinatus. Inferior autem non potest, nisi potestate delegata, et quantum ipsi concessum est vel a jure, vel a consuetudine, vel a superiore.

Prima pars patet; quia obligatio legis pendet a potestate legislatoris. Ejusdem est autem potestatis ferre legem et aliquem a lege eximere: quod est dispensare.

[Potest ergo episcopus dispensare a statutis dioecesanis, etiamsi in synodo fuerint edita. Synodus enim non est supra episcopum, nec habet jurisdictionem et potestatem legislativam, cum sacerdotes qui ad synodum ex jure conveniunt vel admittuntur, non suffragium definitivum, sed dumtaxat consultativum, habeant, et episcopus, vel secundum, vel etiam contra vota emissa, ut legislator in omnibus pronuntiet.

Nulla forma praescribitur pro dispensationibus obtinendis ab episcopis et aliis Ordinariis locorum, sive a praelatis ordinum religiosorum. Hoc unum expendendum est, scilicet an facultatibus necessariis gaudeant ad dispensandum in rebus de quibus in diversis casibus agitur.

Cum ex omnibus orbis partibus causa Summo Pontifici reservatae ad ejus authoritatem deferantur, duplex tribunal Romae fuit constitutum pro dispensationibus concedendis, sacra scilicet Poenitentiaria et Dataria. Materiae circa quas versatur authoritas Majoris Poenitentiarii, seu Poenitentiariae praefecti, sunt: dilationes et commutationes votorum simplicium, commutatio obligationis simplicis recitandi horas canonicas, absolutiones a censuris et casibus reservatis, dispensationes super irregularitatibus, convalidationes titulorum, rehabilitationes ad beneficia, necnon ad officia, dignitates et similia, dispensationes pro regularibus transire volentibus ad strictiorem vel laxiorem religionem, condonationes et remissiones pecuniarum et fructuum male exactorum ac perceptorum in materia beneficiali, nisi inde sequi debeat praejudicium tertiae persona et certo domino. Quoad vero impedimenta quae matrimonium respiciunt, Poenitentiaria concedit dispensationes pro foro interno super omnibus impedimentis occultis, vel, pro foro externo, sed in forma pauperum, super impedimentis publicis, de quibus agemus in tractatu de Matrimonio. Dispensationes super impedimentis ex natura sua publicis expediuntur a Dataria. De his similiter dicetur in eodem tractatu.]

Patet etiam secunda pars; quia dispensare est actus jurisdictionis. Inferior autem non habet jurisdictionem in legem superioris, nisi in quantum ipsi conceditur, vel ab ipso superiore, vel a jure aut consuetudine.

Duplex est enim potestas delegata: una a jure vel consuetudine, quae dum in perpetuum est concessa vel annexa, non personae, sed officio vel dignitati, aequiparatur ordinaria. Cap. Quoniam abbas, de officio delegati, Decretal. lib. I, tit. 29, et L. I, ff de officio ejus cujus commissa est jurisdictio. Altera est ab homine dupliciter: vel per modum gratiae in favorem delegati, et haec est latae interpretationis, nec expirat morte concedentis, si absolute fuerit collata; quia, juxta cap. Si cui, de praebendis, in 6°, «Decet concessum a principe beneficium esse mansurum.» Vel per modum commissionis et mandati in favorem alicujus causa vel personae, et haec est strictae interpretationis et expirat morte concedentis, si res sit integra et nondum executioni coepta mandari. Cap. Relatum, de officio delegati, et cap. cit. Si cui.

Hinc colliges, episcopos non posse potestate ordinaria dispensare in legibus Summorum Pontificum et conciliorum, posse tamen in pluribus casibus potestate delegata.

1° Quando jus id eis expresse concedit: sicut Trid., sess. XXIV, cap. 6, de Reformat., ipsis concedit posse dispensare in omnibus irregularitatibus provenientibus ex delicto occulto, excepta ea quae provenit ex homicidio voluntario et ex aliis deductis ad forum contentiosum.

2° Possunt ex consuetudine et consensu tacito dispensare in levioribus et iis quae frequenter accidunt, ut in jejuniis, festis, Horis canonicis et similibus; quia id exigit conveniens dioecesis gubernatio, nec est verisimile Pontificem velle ut continuo ad ipsum recurratur pro rebus levibus, aut quae frequenter occurrunt. In jejuniis et festis id etiam possunt parochi, ex consuetudine.

3° Possunt, ex consensu tacito, dispensare in iis quae non patiuntur moram, quia jure praesumitur Summum Pontificem nolle fideles tamdiu manere in peccato aut in periculo peccandi. Sic dispensant in impedimentis occultis, si deprehendantur post matrimonium contractum cum bona fide saltem alterutrius partis, non tamen in his quae deprehenduntur ante contractum, nisi forte detegantur immediate ante celebrationem, quae sine gravi scandalo differri non possit. Similiter dispensant in impedimento petendi debitum quod una pars contraxit ex commixtione cum consanguinea in primo vel secundo gradu alterius.

Quae hucusque dixi de episcopis, dicenda sunt de praelatis Regularium exemptorum respective ad suos subditos; quia in his quae sunt jurisdictionis tantum, sunt veluti suorum episcopi.

§ II. — Utrum dispensatio sine causa legitima sit licita et valida?

Dico 1°: Superior dispensat illicite sine causa legitima in sua vel inferioris lege¹.

Probatur: quia 1° dispensans sine causa legitima est dispensator imprudens et infidelis²: imprudens, quia agit temere, sine causa rationabili; infidelis, quia non intendit bonum commune, ad quod lex est instituta, et quod ipse ex officio et pacto implicito cum communitate debet intendere. 2° Quia eximere a lege eum qui non est eximendus, est acceptio personarum. 3° Quia turpe est et contra rationem naturalem quod pars sine causa non sit confor-

^{1 2}

mis toti; quod facit qui dispensat sine causa. 4° Tandem, quia potestas est data ad aedificationem, et non ad destructionem; unde Bernardus, lib. de Consider., c. 4, n. 18, vocat hujusmodi dispensationem « crudelem dissipationem. »

Dico 2°: Superior valide dispensat sine causa legitima in sua et inferioris lege.

Probatur. Lex, tam in fieri quam in conservari, absolute pendet a voluntate legislatoris; ita quod si, quamvis urgente legitima causa, non institueret, aut sine legitima causa legem institutam abrogaret, non esset lex, et nullus obligaretur. Ergo, si tollat obligationem legis pro aliquo, ille non obligatur.

Confirmatur. Qui dispensantur sine causa in impedimentis matrimonii, valide contrahunt matrimonium; nullus enim contra hujusmodi matrimonii validitatem reclamat. Ergo valida est dispensatio.

[Haec statuit de dispensationibus concilium Trident., sess. XXV, cap. 18, de reform.: « Sicuti publice expedit legis vinculum aliquando relaxare, ut plenius, evenientibus casibus et necessitatibus, pro communi utilitate satisfiat; sic frequentius legem solvere, exemplo potiusquam certo personarum rerumque delectu, petentibus indulgere, nihil aliud est quam unicuique ad leges transgrediendas aditum aperire. Quapropter sciant universi, sacratissimos canones exacte ab omnibus, et quoad ejus fieri poterit, indistincte observandos. Quod si urgens justaque ratio et major quandoque utilitas postulaverit cum aliquibus dispensandum esse, id causa cognita, ac summa maturitate, atque gratis, a quibuscumque ad quos dispensatio pertinebit erit praestandum, aliterque facta dispensatio subreptitia censeatur. »

Petes 1° an peccet mortaliter superior dispensans sine causa, et inferior qui tali dispensatione utitur.

Resp. ad 1um cum Angelico, hic a. 4, c: « Si absque ratione, pro sola voluntate licentiam tribuat [superior], non erit fidelis in dispensatione, aut erit imprudens: infidelis quidem, si non habet intentionem ad bonum commune; imprudens autem, si rationem dispensandi ignoret. » Et ibid, ad 1: « Quando cum aliquo dispensatur ut legem communem non servet, non debet fieri in praejudicium boni communis, sed ea intentione ut ad bonum commune proficiat. » Ergo, quamvis legislator sit legis suae dominus, peccare videtur, si sine causa dispenset, quia legem sic debilitat et non satis bono communi providet. Quidam dicunt eum peccare mortaliter, si materia sit gravis. Alii melius docent tunc peccatum non esse nisi veniale, praeciso scandalo aut alicujus gravi damno; nam deordinatio non apparet ut per se gravis. S. Lig., lib. I, n. 178.

Resp. ad 2um. Salmanticenses, de Legib., cap. 5, punct. 6, § 3, n. 76, cum Suarez et aliis, apud S. Ligorium, lib. I, n. 178, dicunt communiter, utentem tali dispensatione non peccare graviter, et ipsis etiam probabile videtur quod peccatum nec veniale sit. Hoc intelligendum est, si non adsit scandalum, nec damnum inde alicui obveniat.

Petes 2° an liceat petere vel concedere dispensationem, cum dubitatur an causa sit sufficiens.

Resp. 1°. Licet petere, quia non pertinet ad subditos de sufficientia causae judicare, sed tenentur tantum rem sincere superiori exponere.

Resp. 2°. Licet concedere, quia aliter imponeretur superioribus onus intolerabile; cum enim res saepe ambiguae sint, superiores scrupulis et anxietatibus angerentur, et si tunc ad partem tutiorem confugere tenerentur, periculum esset ne in nimiam severitatem conjicerentur.]

Dico 3°: Inferior nec licite nec valide dispensat sine causa legitima in lege superioris; quia superior non censeatur dare facultatem dispensandi nisi ex legitima causa. Non potest autem inferior in hac re plusquam illi sit concessum a superiore. Ergo.

Unde, si Papa dispensaret sine causa sufficienti in voto vel juramento, quae sunt juris divini, vel episcopus in lege Pontificis aut conciliorum, nulla foret dispensatio; nisi forte bona fide causa putaretur sufficiens, quia fundate praesumitur sic velle superiorem, ad vitandos graves scrupulos et continuas anxietates.

[Petes 1° an valeat dispensatio per vim aut metum obtenta.

Resp. affirmative, dummodo haec tria constent: 1° quod existat causa dispensandi; 2° quod superiori non defuerit animus dispensandi; 3° quod aliunde non adsit causa nullitatis. Ita S. Ligor., lib. I, n. 184, et plures apud ipsum.]

Petes 2° quae sunt causae legitimae dispensandi.

Resp. Generaliter loquendo, assignantur communiter tres: pietas, utilitas praesertim boni communis, aut quae redundet in bonum commune, et necessitas, quae non debet esse tanta ut de se tollat obligationem legis, alias non opus esset dispensatione, sed interpretatione tantum.

§ III. — De dispensatione obreptitia et subreptitia.

Obreptitium dicitur quod obtinetur allegando falsum; subreptitium, reticendo verum.

Dico 1°: Si obreptio aut subreptio cadat supra causam principalem dispensationis, dispensatio est nulla. Ita decernit Innocentius III, cap. Super litteris, Decretal. lib. I, tit. 3, de rescriptis, idque ut minimum significat clausula solita dispensationum: « Si preces veritate nitantur, » et quae si non apponeretur, debet semper subintelligi, ex cap. Ex parte, eodem tit. Ratio etiam patet; quia superior non intendit dispensare, nisi propter hanc causam quae est principalis, et sine qua non dispensaret. Ergo, ea non subsistente, corruit dispensatio. Propter eamdem rationem, idem dicendum est, si obreptio vel subreptio cadat super id sine quo, quamvis non sit causa principalis, superior non dispensaret tali modo et forma, sed cum adjecta conditione et onere: ut si dives petat dispensationem in forma pauperum, ut dicam infra.

Dico 2°: Si obreptio aut subreptio cadat supra causam impulsivam tantum et minus principalem, ex malitia allegantis, probabilius est nulla; si ex simplicitate et ignorantia allegantis, est valida. Ita expresse distinguit et statuit Innocentius III, cap. cit. Super litteris, de rescriptis.

Dico 3°: Subreptio seu reticentia veri ad rem per se et intrinsece pertinentis, seu error circa moralem substantiam rei, reddit dispensationem nullam: ut si habeas duas affinitates seu consanguinitates ex parte utriusque parentis, et exprimas tantum unam; si petas dispensari super affinitatem, et est consanguinitas, aut super consanguinitatem, et est affinitas, aut super quartum gradum, et est tertius; quia, licet superior forte aeque dispensasset, si rem ut est expressisses, censetur tamen id praecise concedere quod petitur, et non aliud. Probabilius tamen arbitror, contra quosdam, quod si petatur dispensatio pro tertio gradu, et est quartus, sit valida; quia dispensatio totius est dispensatio partis in toto contentae, quartus autem gradus continetur in tertio.

Dixi: « Error circa substantiam moralem rei; » quia, si esset error circa substantiam physicam, et nihil pertinens ad dispensationem, non vitiaret dispensationem: ut si te dicas advocatum, cum sis medicus, aut erretur in nomine, ponendo Petrum loco Pauli; intendit enim superior dispensare cum petente.

Dico 4°: Quando dispensatio petitur in curia Romana, subreptio seu reticentia illius quod jus seu stylus hujus curiae requirit, vitiat dispensationem; quia, quamvis non sit causa principalis, est tamen conditio sine qua Pontifices non intendunt dispensare. Hinc

Colliges 1° quod, si petas in curia Romana dispensationem super consanguinitate, non exprimendo copulam incestuosam, si praecesserit, nulla sit dispensatio, ex stylo curiae; item, si matrimonium sit contractum aut consummatum; item, si cum scientia impedimenti et cum spe temeraria dispensationem facilius obtinendi contraxeris, et haec non exprimas, nulla est dispensatio.

Observandum est, quantum ad copulam incestuosam, si sit occulta, quod petatur dispensatio in sacra Poenitentiaria, tacitis nominibus, ob vitandam infamiam, aut aliud damnum. Quando vero impedimenta sunt manifesta, aut facile manifestanda, dispensatio non conceditur a Poenitentiaria, sed a Dataria, et debent exprimi nomina; quia, cum agatur de impedimento publico, potest deduci ad forum contentiosum, et publicari debet decretum Datariae. In Poenitentiaria dirigitur commissio dispensandi ad confessarium, qui sit magister aut professor in theologia; in Dataria ad officialem loci. In Poenitentiaria omnia gratis conceduntur; in Dataria solvitur mulcta expendenda in propagationem fidei, vel in alios pios usus.

Colliges 2° quod, quando sunt plura impedimenta, puta consanguinitas et affinitas, vel plures consanguinitates aut affinitates, nulla sit dispensatio, si petatur separatim, nunc pro uno, postea pro altero; sed debet peti pro omnibus simul. Item nulla est, si non exprimatur in qua linea sit propinquitas, an in recta vel transversa, et in quo gradu, aequali vel inaequali. Similiter in cognatione spirituali, si non exprimatur an sit filia spiritualis, vel compaternitas, an baptizaverit, an tantum susceperit. Idem dic de confirmatione. Item nulla est, si petatur dispensatio super crimine uxoricidii, non exprimendo similem dispensationem jam fuisse obtentam. Item, si dispensatus super defectum natalium ad Ordines et beneficium, postea petat dispensationem super pluralitatem beneficiorum, non exprimendo iterum defectum natalium. Item, si dispensatio petatur in forma pauperum, et petens non sit vere pauper. Et haec omnia et quaedam alia ex stylo curiae Romanae.

In triplici forma petitur dispensatio: In forma pauperum, honestorum et nobilium. Ut aliqui censeantur vere pauperes, debent esse tales, ut de suis laboribus et industria tantum vivant, et ideo debet exprimi in petitione, ita ut, si omittatur tantum, inutilis sit petitio. Debet exprimi in petitione paupertas ex utraque parte.

Daelman, doctor Lovaniensis, quaest. ultima, observat. ultima, de Matrimon., scribit illos debere censeri pauperes, qui sive in mobilibus, sive in immobilibus habent duo vel tria millia florenorum: tum quia, si peterent in forma honestorum, deberent majori parte hujus summae spoliari pro dispensatione, pro qua petitur mille vel duo millia florenorum, juxta graduum propinquitatem, et sic fierent pauperes; tum quia haec pauca bona sunt eis quasi instrumentum quo labore et industria fructuose operari valeant, nullos inde percipientes fructus, aut ita modicos, ut pro nullo reputentur. Addit laudatus theologus, Nuntium apostolicum sic judicare, quando oratores a parochis ad ipsum mittuntur.

Petes 1° utrum, quando Romani apponunt in dispensatione alias causas quam eas quas exposuit orator, illae debeant esse verae, ut sit valida dispensatio.

Resp. negative, sed sufficit quod quae ab oratore proponuntur sint verae; non enim ipse propter aliud petit dispensari, et revera propter illas dispensatur: aliae autem apponuntur ex stylo curiae, et ne videatur data dispensatio propter leviores causas.

[Petes 2° utrum dispensatio valide obtineri possit, non tantum pro inscio, sed etiam pro invito.

Resp. affirmative, si necessitas vel saltem sufficiens motivum adsit. Id ratio dictat et erui videtur ex cap. Si motu proprio, de praebendis in 6°. Sed dispensatio debet a dispensato acceptari. Aliter tamen dicendum de dispensationibus quae ex Poenitentiaria Romana impetrantur, nisi petantur a personis conjunctis aut consanguineis intra quartum gradum, ad matrimonium, vel saltem a confessario, propter motiva quae gravia judicat. Ita S. Ligor., lib. I, n. 186.]

Petes 2° utrum, defuncto dispensatore, cesset dispensatio.

Resp. negative; quia gratia non expirat morte concedentis, cap. Si super, de officio delegati in 6°. Quod etiam verum est, quamvis dispensatio concessa sit ad revocationem; quia dispensator vivens non revocavit, nec mortuus revocat. Secus, si dixisset: « Donec voluero, » aut: « Donec placuerit; » mortuus enim non vult amplius, nec illi amplius placet.

[Petes 4° quomodo cesset dispensatio.

Resp. Triplici modo cessat, scilicet: cessatione causae, revocatione, renuntiatione.

1° Si cesset causa finalis tempore quo litterae dispensatoriae expediuntur, dispensatio effectum non habet. Superior enim non censetur dispensare sine causa, et ex cap. Ex parte, Decretal. lib. I, tit. 3 de rescriptis, « in hujusmodi litteris intelligenda est haec conditio, etiamsi non apponatur: « Si preces veritate nitantur.» — Si cesset causa finalis post litterarum expeditionem, sed ante earum fulminationem et executionem, cum commissarius non possit nomine superioris dispensare nisi sub eadem conditione et restrictione, quamvis dispensatio in principio fuerit valida, nullitate tunc afficitur. — Si cesset causa finalis post litterarum executionem, distinguendum. Vel materia consistit in uno actu et dispensatio aufert tantum impedimentum, et tunc, sublato impedimento, reviviscere non potest per mutationem circumstantiarum, ex regula 73 juris in 6°: « Factum legitime retractari non debet, licet casus postea eveniat a quo non potuit inchoari. » Vel materia habet tractum successivum et ex pluribus actibus coalescit, ut jejunium quadragesimale, recitatio horarum canonicarum, et tunc, cum dispensatio sit virtualiter multiplex, indubie cessat quando ejus causa tollitur, si nimirum qui illam propter infirmam valetudinem obtinuit, postea perfecte convalescat. — Si causa finalis censeatur perpetuo duratura, manet dispensatio. Sic qui ab irregularitate fuit dispensatus ad ordines sacros suscipiendos, etiamsi per longum tempus eos nolit suscipere, postea, mutato animo, legitime poterit promoveri. — Si vero causa impulsiva tantum cessaverit, dispensatio non evanescit, nisi sub hac conditione expresse fuerit concessa.

2° Dispensatio omnino cessat per revocationem expresse a superiore factam, quia obligatio vel deobligatio ab eo pendet. Revocatio sine justa causa illicita quidem foret, sed nihilominus valida. S. Ligor., lib. I, n. 197, cum aliis, censet peccatum superioris tunc esse tantum veniale. Praelatus inferior qui ex delegatione dispensavit, non valide dispensationem revocat sine causa.

3° Dispensatus gratiae obtentae renuntiare potest, cum superioris assensu, antequam effectus fuerit assecutus, et ea amplius uti non potest. Exeipitur si renuntiatio redundet in damnum alterius vel communitatis in cujus favorem fuit impensa dispensatio, aut si praelatus, justa de causa, subditum dispensatione uti praecipiat.]