Summa summae S. Thomae, Tomus II

[I. — Nomen virtutis a substantivo vis, quod fortitudinem exprimit, derivatum est, quia habitus virtutum animam fortem efficiunt, et quilibet eorum actus aliquam fortitudinem supponit, sine qua non potest exseri. Quandoque sumitur virtus pro ipso effectu potentiae operativae, ut Matth., VII, 22 : In nomine tuo multas virtutes fecimus. Sed hic sumitur pro quadam qualitate superaddita creaturae rationali, qua fit ut operetur prompte, facile et recte.

Virtus a Cicerone definitur, lib. II de Inventione : « Animi habitus naturae modo atque rationi consentaneus. » Verum est quidem eam talem habitum esse, sed, ut animadvertit S. Aug., lib. IV contra Julian. Pelagian., c. 3, n. 19, qui virtutem sic descripserunt « quid sit consentaneum liberandae ac beatificandae naturae mortalium nescierunt. » Ipse dicit, de Morib. Eccles. cathol., c. 6, virtutem esse « habitum et quasi sapientis animae qualitatem, animam facientem optimam. » Unde prodiit definitio sequens ab Angelico admissa¹ : « Virtus est bona qualitas mentis, qua recte vivitur, qua nullus male utitur, quam Deus in nobis sine nobis operatur. » Sic eam ibi propugnat S. Doctor : « Ista definitio perfecta complectitur totam rationem virtutis. Perfecta enim ratio uniuscujusque rei colligitur ex omnibus causis ejus. Comprehendit autem praedicta definitio omnes causas virtutis. Causa namque formalis virtutis, sicut et cujuslibet rei, accipitur ex ejus genere et differentia, cum dicitur bona qualitas; genus enim virtutis qualitas est, differentia autem bonum. Esset tamen convenientior definitio, si loco qualitatis habitus poneretur, qui est genus propinquum. Virtus autem non habet materiam ex qua, sicut nec alia accidentia, sed habet materiam circa quam, et materiam in qua, scilicet subjectum. Materia autem circa quam est objectum virtutis, quod non potuit in praedicta definitione poni, eo quod per objectum determinatur virtus ad speciem, hic autem assignatur definitio virtutis in communi : unde ponitur subjectum loco causae materialis, cum dicitur quod est bona qualitas mentis. — Finis autem virtutis, cum sit habitus operativus, est ipsa operatio. Sed notandum quod habituum operativorum aliqui sunt semper ad malum, sicut habitus vitiosi, aliqui vero quandoque ad bonum et quandoque ad malum, sicut opinio se habet ad verum et falsum. Virtus autem est habitus semper se habens ad bonum. Et ideo, ut discernatur virtus ab his quae semper se habent ad malum, dicitur, qua recte vivitur; ut autem discernatur ab his quae se habent quandoque ad bonum, quandoque ad malum, dicitur, qua nullus male utitur. — Causa autem efficiens virtutis infusae, de qua definitio datur, Deus est. Propter quod dicitur : Quam Deus in nobis sine nobis operatur. Quae quidem particula si auferatur, reliquum definitionis erit commune omnibus virtutibus et acquisitis et infusis. »

Ex dictis colliges, 1° virtutem esse essentialiter habitum operativum actus boni².

Quod sit habitus, patet; quia habitus in communi dividitur per se in virtutem et vitium; per habitum enim disponuntur potentiae animae rationalis, quae se habent indeterminate ad multa : si disponantur convenienter, est virtus; si disconvenienter, est vitium³.

Quod sit habitus operativus, etiam patet; quia virtus, ex ipsa ratione nominis, et ut dictum est, importat quamdam perfectionem potentiae. Perfectio autem addita alicui potentiae, ei conformatur. Ergo, sicut potentiae rationales sunt operativae, ita et virtutes eis superadditae⁴.

Tandem, quod sit habitus operativus actus boni, pariter constat; quia, cum potentiae rationales sint operativae actus, tam in genere entis quam in genere moris, oportet quod virtus qua perficiuntur, ut sit eis conformis, utramque rationem attingat. Nam, quamvis potentia rationalis possit absolute se sola attingere actus⁵ substantiam et moralitatem, id tamen non potest prompte, facile et expedite; per virtutem vero fit ad utrumque prompta et expedita⁶. Per se tamen primo respicit actus moralitatem seu bonitatem, secundario entitatem; quia virtus est essentialiter in genere moris, cum sit ad bene moraliter operandum essentialiter ordinata.

Colliges 2° potentiam et virtutem in ratione causae non poni in numero, nec esse plures causas, sed potentiam esse causam et virtutem complementum causae, ex quo et potentia exsurgit una causa completa. Potest enim, ut dixi, potentia sine virtute quod potest cum illa (loquendo de virtutibus moralibus in ordine naturali); sed sine virtute, hoc potest imperfecte tantum, incomplete et difficile, cum virtute vero complete, facile et expedite.

II. — Virtus humana generatim dividitur in moralem et intellectualem. Est enim virtus humana, ut dictum est, habitus operativus actus boni, seu habitus perficiens hominem ad bene operandum. In homine autem principium operandi duplex est, scilicet intellectus sive ratio, et appetitus. Ergo omnis virtus humana est perfectiva vel rationis vel appetitus. Si sit perfectiva intellectus sive speculativi sive practici ad bonum hominis actum, utpote ad recte judicandum, erit virtus intellectualis; si autem sit perfectiva appetitivae partis, utpote ad recte eligendum, erit virtus moralis⁷. Hinc recte infert Angelicus quod virtus moralis potest quidem esse sine quibusdam intellectualibus virtutibus, sicut sine sapientia, scientia et arte, non autem sine intellectu et prudentia. Moralis enim virtus est circa electionem. Electio autem, ut sit bona moraliter, debet esse recta, tum quoad finem rationi convenientem, quod esse non potest sine intellectu recte judicante; tum quoad media ordinata ad finem, quod sine prudentia esse non potest.

Ex virtute morali homo ordinatur ad operationem moraliter bonam, quae est ejus effectus. Sed operatio ipsa considerari potest ut materia circa quam virtus ipsa moralis versatur, et ex hoc capite virtutes morales generice dividuntur in virtutes quae sunt circa actiones et in virtutes quae sunt circa passiones. « Cujus ratio est, ait S. Thomas, hic q. 60, a. 2, o, quia bonum et malum in quibusdam operationibus attenditur secundum seipsas, qualitercumque homo afficiatur ad eas, in quantum scilicet bonum in eis et malum accipitur secundum rationem commensurationis ad alterum. Et in talibus oportet quod aliqua sit virtus directiva operationum secundum seipsas, sicut emptio et venditio, et hujusmodi operationes, in quibus attenditur ratio debiti vel indebiti ad alterum. Et propter hoc justitia et partes ejus proprie sunt circa operationes sicut circa propriam materiam. In quibusdam vero operationibus bonum et malum attenditur solum secundum commensurationem ad operantem; et ideo oportet in his bonum et malum considerari secundum quod homo bene vel male afficitur circa hujusmodi. Et propter hoc oportet quod virtutes in talibus sint principaliter circa interiores affectiones, quae dicuntur animae passiones : sicut patet de temperantia, fortitudine et aliis hujusmodi. Contingit autem quod in operationibus quae sunt ad alterum praetermittatur bonum virtutis propter inordinatam animi passionem, et tunc in quantum corrumpitur commensuratio exterioris operationis, est corruptio justitiae; in quantum autem corrumpitur commensuratio interiorum passionum, est corruptio alicujus alterius virtutis : sicut, cum propter iram aliquis alium percutit, in ipsa percussione indebita corrumpitur justitia, in immoderantia vero irae corrumpitur mansuetudo. Et idem patet in aliis. »

Exinde patet natura illarum virtutum quae communiter dicuntur cardinales, et earum numerus. Etenim, cum loquimur simpliciter de virtute, de humana virtute agitur. Virtus autem humana, secundum perfectam rationem virtutis, dicitur quae requirit rectitudinem appetitus. Hujusmodi enim virtus non solum facit facultatem bene agendi, sed ipsum etiam usum boni operis causat. Sed secundum imperfectam rationem virtutis, dicitur virtus quae non requirit rectitudinem appetitus, quia solum facit facultatem bene agendi, non autem causat boni operis usum. Constat autem quod perfectum est principalius imperfecto; et ideo virtutes quae continent rectitudinem appetitus dicuntur principales seu cardinales. Hujusmodi autem sunt virtutes morales, et inter intellectuales sola prudentia, quae etiam quodam modo moralis est, in quantum est recta ratio agibilium⁸.

Quatuor sunt, ut omnes norunt, virtutes cardinales : prudentia, justitia, temperantia et fortitudo. Hujus divisionis ratio assignatur a S. Thoma hic a. 2, o : « Numerus, inquit, aliquorum accipi potest aut secundum principia formalia, aut secundum subjecta, et utroque modo inveniuntur quatuor cardinales virtutes. Principium enim formale virtutis de qua nunc loquimur, est rationis bonum. Quod quidem dupliciter potest considerari : Uno modo secundum quod in ipsa consideratione rationis consistit; et sic erit una virtus principalis, quae dicitur prudentia. Alio modo, secundum quod circa aliquid ponitur rationis ordo : et hoc vel circa operationes, et sic est justitia; vel circa passiones, et sic necesse est esse duas virtutes. Ordinem enim rationis necesse est ponere circa passiones, considerata repugnantia ipsarum ad rationem. Quae quidem potest esse dupliciter : Uno modo, secundum quod passio impellit ad aliquid contrarium rationi; et sic necesse est quod passio reprimatur, et ab hoc denominatur temperantia. Alio modo, secundum quod passio retrahit ab eo quod ratio dictat, sicut timor periculorum vel laborum ; et sic necesse est quod homo firmetur in eo quod est rationis, ne recedat, et ab hoc denominatur fortitudo. — Et similiter secundum subjecta idem numerus invenitur. Quadruplex enim invenitur subjectum hujus virtutis de qua nunc loquimur, scilicet rationale per essentiam, quod prudentia perficit, et rationale per participationem. Quod dividitur in tria, id est, in voluntatem, quae est subjectum justitiae, et in concupiscibilem, quae est subjectum temperantiae, et in irascibilem, quae est subjectum fortitudinis. »

Sunt insuper virtutes theologicae, sic dictae ab earum objecto immediato, qui est Deus, prout diversimode attingitur. Sed in se consideratae, secundum quod potentiis animae humanae perficiunt, reducuntur ad virtutes morales et intellectuales. De quibus in 2° 2° singillatim et fusè agetur.]