Summa summae S. Thomae, Tomus II

Dico : Non potest affirmari S. Thomam magnum illud Matris Dei privilegium unquam negavisse.

Probatur 1° praesumptionibus. 1° Doctor Angelicus ratione eximia probavit convenientiam incarnationis Verbi Dei, 3ª p., q. 1, a. 1, c. Porro, ut demonstratum est art. praec., maxime congruebat incarnationi divinae ut Deipara fuerit in conceptione sua prorsus immunis a labe originali. Mirum ergo esset, si tantus Doctor hanc convenientiam non tantum non percepisset, sed etiam impugnasset, ut contenderunt adversarii.

2° Jam ante tempus quo floruit S. Thomas, festum Conceptionis celebrabatur in Oriente fere ab exordio Ecclesiae, et in pluribus occidentalibus ecclesiis a ducentis annis, Sede apostolica sciente et non contradicente, ut supra probavimus. Porro Doctor noster ita de Nativitate Deiparae ratiocinatur, 3ª p., q. 27, a. 1, in arg. Sed contra : « Ecclesia celebrat Nativitatem beatae Virginis. Non autem celebratur festum in Ecclesia, nisi pro aliquo sancto. Ergo beata Virgo in ipsa sua Nativitate fuit sancta. » Quomodo supponi potest eum admisisse, etiam implicite, quod Ecclesia Romana tolerasset celebrationem festi cujus error tam gravis fuisset unicum fundamentum?

3° Doctrina qua tenet Deiparam fuisse in sua Conceptione immaculatam ad traditionem familiae Praedicatorum pertinebat. S. Dominicus, hujus Ordinis fundator, eam aperte professus fuerat in libro contra Albigenses scripto, qui, haereticis miraculum petentibus ut divinitus confirmentur omnia quae continebat, in ignem projectus fuit eis adstantibus, et remansit illaesus. Porro in hoc libro legebatur hoc testimonium S. Andreae apostoli ex relatione ejus martyris extractum, quod jam supra retulimus : « Propterea quod ex immaculata Virgine nasceretur perfectus Homo. » Hoc factum insigne quod insculptum fuerat in antiqua tabula quae diu fuit conservata in urbe Barcinonensi, consignatum est in Armamentario Seraphico pro tuendo titulo Immaculatae Conceptionis B. M. V., novissime assertum est et probatum a Card. Lambruschini in Dissertatione polemica in favorem hujus veritatis edita. Post S. Dominicum, qui anno 1121 vita functus est, nullus scriptor citatur inter filios ejus qui privilegium Deiparae negaverit ante annum 1387, quo Joannes de montesono plures propositiones huic immunitati gloriosae contrarias vulgavit. Et hujus authoris audacia tam graviter pias aures offendit, ut Universitas Parisiensis contra eum judicium protulerit, et mandato regio obtemperantes, Dominicani Parisienses publice praedictas propositiones rejecerunt et damnarunt, festumque Conceptionis B. M. V. solemniter celebrarunt ¹. Insuper, ut ex statuto Facultatis Theologiae Parisiensis 3 martii 1496 patet, Universitas ejusdem urbis immunitatem Mariae a peccato originali profitebatur antequam Joannes de Montesono eam impugnaret, et certum est eam non aliter sensisse cum S. Thomas, inter ejus doctores eminentissimus, Sententias Magistri summa cum laude interpretabatur. Porro incredibile est Angelicum respuisse doctrinam sui Patris Dominici, quam etiam ut partem eximiam sui patrimonii habebat celebris Universitas in qua, primum lauream doctoris consecutus, magisterium postea exercuit. Et revera eam tenuit et docuit, ut mox demonstrabitur ex ejus in Sententias commentario.

Probatur 2° textibus ipsius Angelici. Adversarii Immaculatae Conceptionis gloriabantur sibi S. Thomam suffragari, et quosdam textus hujus Doctoris ostentabant quibus eorum sententia fulciri videbatur. Hos vero textus non esse genuinos, sed supposititios, facile demonstratur.

Primo loco venit quod S. Thomas dicit in I Sentent., dist. 44, q. 1, a. 3, ad 3 : « Puritas intenditur per recessum a contrario, et ideo potest aliquid creatum reperiri quo nihil purius esse potuit in rebus creatis, si nulla contagione peccati infectum sit. Et talis fuit puritas beatae Virginis, quae a peccato originali et actuali immunis fuit. » Advertendum est quod S. Thomas, dum haec scribebat, munus magistri exercebat in Universitate Parisiensi, cujus doctrinam his verbis exprimebat. Hoc legitur in antiquis editionibus, inter quas praecipue notandae sunt Lugdunensis, anni 1520, a Lamberto Campensi revisa, et Romana, anni 1570, jussu S. Pii V publicata, et ut in titulo notatur, « ad probatissimos codices collata. »

Anno 1388, quinquagesimo circiter ante artis typographicae inventionem, Petrus Alliacus hoc testimonium invocabat contra Joannem de Montesono, in scripto nomine Universitatis Parisiensis Clementi VII, Papae Avenionensi, oblato. Hunc textum nullus editor ausus est corrumpere et interpolare, sed quia adversariis Immaculatae Conceptionis opponi poterat, Cosmas Morellus illum e sua editione Antverpiensi expunxit, et hanc suppressionem Catharinus et Theophilus Raynaudus notarunt et graviter improbarunt. Ille ergo locus ut indubie authenticus habetur.

Est alius locus insignis in Opusculo LX, De dilectione Christi et proximi. In fine hujus tractatus, explicat S. Doctor, secundum S. Bernardum, decem gradus amoris Dei. In nono gradu ponit Seraphim, qui culmen hierarchiae coelestis tenent. « Hi, inquit, scilicet suaviter ardentes, in hoc nono gradu sunt Seraphim, in proximo cognationis gradu attinentes, de quibus dicit Dionysius : » Seraphim est calidum, fervidum et superfervidum. Haec est visio magna, ardor sine poena, suavis, non gravis; ita ut Moyses miraretur quod rubus arderet et non combureretur. » Cum sit decimus gradus, in eo ponenda est aliqua creatura Seraphim, id est cuilibet alteri creatura superior, et haec est beatissima Deipara. Unde ait : « Gradus ergo decimus in quo amor facit assimilari totaliter ultra Seraphim, est qui tam similatur excellenter, utpote quibus in summo convenit angeli diffinitio quam ponit Dionysius : » Angelus est imago Dei, manifestatio occulti luminis, speculum clarum, clarissimum, immaculatum, incoinquinatum, incontaminatum, totam, si conveniens est dicere, suscipiens in se pulchritudinem omniformis deiformitatis, munde resplendere faciens in se bonitatem silentii. » Fecit ergo summus artifex, in ostentationem pleniorem artis suae, speculum unum clarissimo clarius, Seraphim tersius et purius, et tantae puritatis, ut purius intelligi non posset, nisi Deus esset, personam scilicet gloriosissimae Virginis. De quo Anselmus : » Decebat ut illius conceptio Hominis de Matre purissima fieret, ea puritate qua major sub Deo nequit intelligi. » Quomodo clarius affirmari posset Matrem Dei fuisse prorsus immunem ab originali peccato ? « Angelus est speculum clarum, clarissimum, immaculatum, incoinquinatum, incontaminatum. » Atqui beata Virgo est « speculum clarissimo clarius, » sanctitate sua Seraphim superans, « ita pura ut purior intelligi non possit, nisi Deus ; » quod certe affirmare non liceret, si labe communi in origine sua uno tantum instanti contaminata fuisset. Ergo. — Non citatur aliqua editio ubi textus supradictus fuerit corruptus. Admittendus est ergo ab omnibus ut authenticus.

Sunt in editionibus modernis operum S. Thomae alii textus praedictis contrarii. Qui eos allegabant ad convellendum doctrinam quae nunc tamquam revelata et de fide tenenda est, dicebant Angelicum vel sibi contradixisse, vel deseruisse priorem suam sententiam, quam non satis esse fundatam tandem agnoverat. Mirum quidem esset tantum Doctorem in contradictionem tam evidentem inscium incidisse. Quamvis autem illi indecorum non fuisset opinionem pristinam reliquisse propter rationes validas quas primum non percepisset, haec explicatio corruit, si probetur loca quae contra doctrinam Immaculatae Conceptionis invocantur consulto adulterata fuisse, ut S. Thomae calculus purissima origini Mariae detraheretur. Porro id ex sequentibus manifestum fiet.

1° Legebatur in Opusculo VIII, Expositio super salutatione angelica : « Maria purissima fuit quantum ad omnem culpam, quia nec originale, nec mortale, nec veniale peccatum aliquando incurrit. » Hic textus citatur a Salmerone, In Epist. ad Rom., disp. 5, et a Canisio. Erat in manuscripto monasterii Praemonstratensis et in alio qui in bibliotheca regia Parisiensi inscriptum, erat sub numero 690. Praedicta verba reperiuntur in quinque manuscriptis quae exstant hodie Parisiis : primum, in bibliotheca sanctae Genovefae, n° 676 ; secundum, in bibliotheca nationali, n° 233, olim in bibliotheca abbatiae sancti Victoris; tertium et quartum in eadem bibliotheca, n° 426 et 66 ; quintum in bibliotheca dicta de l'Arsenal, n° 581. Tria priora ad XII saeculum pertinent, et S. Thomas anno 1274 vita functus est. Habenda sunt ergo ut authentica et omni fide digna, ut demonstratur ab Echardo in Scriptor. ord. PP. Praedicator., tom. I, p. 334 et 340, et a P. de Rubeis, De gestis et scriptis ac doctrina S. Thomae, Venet., 1750, p. 82.

In editionibus Parisiensi, Antverpiensi, Coloniensi, etiam Veneta anni 1776 et Romana jussu S. Pii V publicata, vox originale deest in loco supradicto, et etiam paulo ante affirmatur, beatam Virginem in peccato originali conceptam fuisse. Quo fine et quam temerarie hoc scriptum Doctoris nostri fuerit truncatum et interpolatum perspicietur, si serio examini subjiciatur textus hodiernus, quem transcribimus, relictis partibus non necessariis.

« Salutavit [Angelus] beatam Virginem, reverenter dicens : Ave. Quod autem antiquitus non reverebatur hominem angelus, sed homo angelum, ratio est quia angelus erat major homine, et hoc quantum ad tria : Primo, quantum ad dignitatem. Ratio est : nam angelus est naturae spiritualis... Secundo, quantum ad familiaritatem ad Deum... Tertio praeeminebat propter plenitudinem splendoris gratiae divinae ; angeli enim participant ipsum lumen divinum in summa plenitudine... Non ergo decens erat ut homini reverentiam exhiberet, quousque aliquis inveniretur in humana natura qui in his tribus excederet angelos. Et haec fuit beata Virgo. Et ideo, ad designandum quod in his tribus excedebat eum, voluit ei angelus reverentiam exhibere. Unde dixit : Ave. Unde beata Virgo excessit angelos in his tribus. Et primo in plenitudine gratiae, quae magis est in beata Virgine quam in aliquo angelo. Et ideo, ad insinuandum hoc, angelus ei reverentiam exhibuit, dicens : Grata plena, quasi diceret : « Ideo exhibeo tibi reverentiam, quia me excellis » in plenitudine gratiae. » Dicitur autem beata Virgo plena gratia, quantum ad tria. Primo, quantum ad animam, in qua habuit omnem plenitudinem gratiae. Nam gratia Dei datur ad duo, scilicet ad bonum operandum, et ad vitandum malum, et quantum ad ista duo perfectissimam gratiam habuit beata Virgo. Nam ipsa omne peccatum vitavit magis quam aliquis sanctus post Christum. Peccatum enim aut est originale, et de isto fuit mundata in utero; aut mortale, aut veniale, et de istis libera fuit. Unde Cantic., IV, 7 : Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te. Augustinus, in libro de Natura et Gratia : « Excepta sancta Virgine Maria, si omnes sancti et » sanctae, cum hic viverent, interrogati fuissent utrum sine » peccato essent, omnes una voce clamassent : Si dixerimus quia peccatum non habemus, ipsi nos seducimus, et veritas in nobis non est : excepta, inquam, haec sancta Virgine, de qua, propter honorem Domini, cum de peccato agitur, nullam prorsus volo quaestionem habere.» Scimus enim quod ei plus gratiae collatum fuerit ad peccatum omni ex parte vincendum, quae illum concipere et parere meruit quem constat nullum habuisse peccatum. Sed Christus excellit beatam Virginem in hoc quod sine originali conceptus et natus est, beata autem Virgo in originali est concepta, sed non nata... Tertio excedit angelos quantum ad puritatem, quia beata Virgo non solum pura erat in se, sed etiam procuravit puritatem aliis. Ipsa enim purissima fuit, et quantum ad culpam, quia ipsa Virgo nec

mortale nec veniale peccatum incurrit. Item quantum ad poenam... »

Quis admittat S. Thomam tam patenter in eodem articulo sibi contradicere potuisse? 1° Affirmat beatam Virginem angelum excellere in plenitudine gratiae. Atqui plenitudo gratiae in angelo in eo consistit, quod ab omni peccato, cujuscvis natura et nominis, immunis fuerit. Ergo, si beata Virgo ex hac parte angelum excedat, est ipsa immunis a quolibet peccato, non tantum actuali, sed etiam originali. Si, e contra, originale peccatum contraxerit, et « de isto fuerit mundata in utero, » id est post animationem, cum angelum nullo modo peccatum attigerit et infecerit, ergo in hoc ab angelo exceditur. Unde concludendum est, hoc comma, « et de isto fuit mundata in utero, » fuisse manu alicujus falsarii additum. — 2° Non videtur cur S. Thomas introduxisset Christum ipsum in comparationem beatae Virginis ad angelum : nam instituta fuit inter salutantem et salutatam, ad ostendendam praecellentiam Mariae et explicandam venerationem ei a coelesti nuntio exhibitam. Cum vero immediate ante dictum fuit « plus gratiae collatum ei fuisse ad peccatum ex omni parte vincendum, quae illum concipere et parere meruit quem constat nullum habuisse peccatum, » satis innuitur co ipso illam etiam nullum peccatum habuisse, quia omni ex parte peccatum vicit, ut mereretur Deipara fuisse. Haec ergo contradictio, quae Angelico sine injuria attribui non potest, abundanter probat quod ipse verba praedicta non scripsit. — 3° Ut supra jam vidimus, in antiquioribus exemplaribus quae fuerunt exarata forsan S. Thoma adhuc vivente, vel saltem ante finem saeculi quo florebat, legitur beatam Virginem « nec originale, nec mortale, nec veniale peccatum aliquando incurrisse. » Si ergo vox originale desit in editis posterioribus, qua in lucem non prodierunt nisi postquam sequaces Joannis de Montesono sanctitatem Conceptionis Mariae negarunt, talis suppressio ex interpolationibus praecedentibus necessario secuta est. — 4º Omnino incredibile est, S. Thomam, postquam invocavit authoritatem Augustini dicentis : « De sancta Virgine, propter honorem Domini, cum de peccato agitur, nullam prorsus volo quaestionem habere, » statim contradictionis non conscium affirmasse Matrem Dei, illaeso honore Filii sui futuri, in originali peccato fuisse conceptam. Quis tanto Doctori tantam injuriam inferre audeat? Ergo supradictus locus fuit consulto et audacter corruptus, ne suffragium Angelici invocari posset in gratiam perfectissimae puritatis beatae Virginis.

2º In commentario suo Epist. ad Rom., cap. 5, lect. 3, S. Thomas demonstrat, ex Apostolo, naturam humanam in Adam fuisse vitiatam, et peccatum originale ab eo in omnes posteros ejus promanasse. In editionibus recentioribus hujus operis, beata Virgo nec in lege communi comprehenditur, nec ab ea eximitur. Sub pontificatu Urbani VIII, sacerdos hispanus romanas bibliothecas explorans, fortuito reperit in bibliotheca cardinalis Sforza vetus exemplar, quod continebat, in praefata lectione, post verba Apostoli : In quo omnes peccaverunt, haec sequentia : « Una excepta beatissima Virgine, quae nullam contraxit maculam originalis peccati. » Summo gaudio affectus, Urbanus VIII non dubitavit declarare quod haec verba, quae in editionibus posterioribus non leguntur, veram sententiam Angelici Doctoris sibi videbantur exprimere.

3° Quatuor editiones Commentarii in Epist. ad Galatas fuerunt publicatae Parisiis, annis 1525, 1529, 1532 et 1541. Idem opus Venetiis postea fuit impressum anno 1555. In his quinque editionibus habetur locus ille insignis, cap. 3, lect. 6 : «Ipse [Christus] solus et singularis est qui non subjacet maledicto culpae, etsi maledictio pro nobis dignatus est fieri. Unde dicitur in Psal. CIX : Singulariter sum ego, etc. Item : Non est qui faciat bonum, etc. Eccles., VII : Virum de mille unum reperi*, scilicet Christum, qui esset sine peccato, mulierem autem ex omnibus non inveni quae omnino a peccato immunis esset, ad minus originali vel veniali. Excipitur purissima et omni laude dignissima Virgo Maria, quae a peccato immunis fuit, originali et veniali. » Anno 1546, F. Jacobus Albertus Castrensis novam editionem praelo mandavit, et posteriora verba : Excipitur etc. delevit. Cur hanc partem textus emendandam esse judicaverit, non videtur, nisi quia ipse adversarius erat immunitatis Immaculatae Virginis. Monet quidem se hoc commentarium mendis typographicis purgasse; sed nonne ut menda hujus generis haberi potest propositio integra, quam praecedentes editores incunctanter ut authenticam admiserant, etsi opus emendassent ipsi «ad antiquiores et probatissimos codices?» Castrensem secutus est Remigius Florentinus in sua editione Antverpiensi anni 1590, et textus sic truncatus ad nos pervenit ². Quibus fides est adhibenda : posterioribusne editoribus, an prioribus et codicibus manuscriptis? Non est dubitandi locus.

4° Quaestionem sequentem ponit S. Thomas, 1a 2ae, q. 81, a. 3 : « Utrum peccatum primi parentis transeat per originem in omnes homines?» Respondet : « Secundum fidem catholicam, firmiter est tenendum quod omnes homines, praeter solum Christum, ex Adam derivati, peccatum originale ex Adam contrahunt : alioquin non omnes indigerent redemptione quae est per Christum; quod est erroneum. » Adversarii dixerunt : S. Doctor pronuntiat Christum solum immunem fuisse a peccato originali, et omnes qui ex Adam sunt derivati illud contrahere. Atqui beata Virgo ex Adam fuit derivata. Ergo peccatum originale contraxit. Et ideo Angelicus eam a lege communi non excipit; quod fecisset certe, si sensisset eam a tali labe fuisse praeservatam.

Respondemus. Legem communem S. Thomas hic statuit, et solum Christum excipit, quia Christus solus hac lege omnino et sub omni respectu eximitur, tum quia est Deus simul et homo, tum quia est Redemptor universalis, et si peccato originali in natura sua humana fuisset infectus, debuisset ipse aliquo ab alio salvatore redimi. Beata Maria vero non fuit omnino et sub omni respectu a peccato originali exempta; nam, ut dictum est in artic. praec., quia ab Adam fuit seminaliter propagata, habuit debitum contrahendi originale peccatum, sed propter futuram et eminentissimam suam dignitatem, « singulari omnipotentis Dei gratia et privilegio, intuitu meritorum Christi Jesu Salvatoris humani generis, ab omni originalis culpae labe fuit praeservata immunis ³ », Unde habuit quidem debitum contrahendi peccatum originale, sed a Christo anticipata et ante omnes ab hoc peccato fuit ita redempta, ut illud non contraheret. Non poterat ergo in loco citato poni extra numerum eorum qui indigebant redemptione quae est per Christum. Nihil ergo concludi potest ex hac praetermissione, alioqui necessaria, contra ejus perfectam sanctitatem. — Ita Concilium Trident., sess. V, can. 2 et 3, decernit omnes filios Adam ejus peccato inquinari, et declarat postea, «non esse suae intentionis comprehendere in hoc decreto beatam et immaculatam Virginem Mariam Dei Genitricem.» Si S. Thomas hic similem exceptionem non facit, hanc expressit in textibus supra relatis et ex aliis ejus operibus depromptis.

In 3ª parte Summa, q. 27, a. 2, immunitas beatae Virginis a peccato originali expresse negatur. Expendendus est ergo valor hujus articuli, ut videatur an contradictio quam exhibet eum textibus authenticis ipsi Doctori Angelico imputari possit.

Quaestio solvenda ita ponitur : « Utrum beata Virgo fuerit sanctificata ante animationem? » Secundum opinionem eo tempore vigentem, supponitur animationem non factam fuisse nisi post conceptionem et primam corporis constitutionem ⁴. Recte respondetur in corpore articuli quod, « cum sola creatura rationalis sit susceptiva culpae, ante infusionem animae rationalis proles concepta non est culpae obnoxia. » Unde sanctificari non potuit beata Virgo in solo corpore. Additur : « Et si quocumque modo ante animationem beata Virgo sanctificata fuisset, nunquam incurrisset maculam originalis culpae, et ita non indiguisset redemptione et salute qua est per Christum. »

Prior consequentia est admittenda, in hypothesi; nam, si labes originalis a corpore primum fuisset penitus amota, quomodo deinde animam inficere potuisset, ita ut quod procedebat ab Adam fuisset purum, et quod a Deo per creationem venit fuisset inquinatum, et sic post animationem eadem creatura esset simul sancta in corpore et maculata in anima ? Sed consequentia posterior est evidenter Angelico prorsus indigna. Non potest enim rationabiliter affirmari quod, si beata Virgo « non incurrisset maculam originalis culpae, non indiguisset redemptione et salute quae est per Christum. » Diximus enim, et ex definitione dogmatica ostendimus, Deiparam habuisse, ratione suae originis ex Adam, debitum contrahendi peccatum originale, sed ab eo contrahendo fuisse praeservatam « intuitu meritorum Christi Jesu Salvatoris humani generis. » Ergo hoc ipsum privilegium probat « eam indiguisse redemptione et salute quae est per Christum. » Quis audebit talem inconsequentiam ipsi nostro Doctori attribuere ?

Non minus laeditur ratio theologica in responsionibus ad objecta. Secundam et tertiam tantum trutina librabimus.

Obj. 1. « Conveniens fuit, sicut Anselmus dicit in lib. de Conceptu virginali, c. 18, » ut illa Virgo ea puritate niteretur, qua major sub Deo nequit intelligi. Unde et Cantic., VI, dicitur : Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te. Sed major puritas fuisset beatae Virginis, si nunquam fuisset inquinata contagio originalis peccati. Ergo hoc ei praestitutum fuit, ut antequam animaretur, caro ejus sanctificaretur. »

Resp. « Si nunquam anima beatae Virginis fuisset contagio originalis peccati inquinata, hoc derogaret dignitati Christi, secundum quam est universalis omnium Salvator.

Et ideo sub Christo, qui salvari non indignetur, tamquam universalis Salvator, maxima fuit beatae Virginis puritas. Nam Christus nullo modo contraxit originale peccatum, sed in ipsa sui conceptione fuit sanctus, secundum illud Luc., I : Quod ex te nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei. Sed beata Virgo contraxit quidem originale peccatum, sed ab eo fuit mundata antequam ex utero nasceretur. Et hoc signatur Job, XIV, ubi de nocte originalis peccati dicitur : Expectet lucem, id est Christum, et non videat; quia nihil inquinatum incurrit in illam, ut dicitur Sap., VII, nec ortum surgentis aurora, id est beatae Virginis, quae in suo ortu a peccato originali fuit immunis. »

Jam vidimus quomodo praeservatio ab originali labe quae beatae Virgini fuit concessa « singulari omnipotentis Dei gratia et privilegio, intuitu meritorum Christi Jesu Salvatoris humani generis, » nullimode derogat dignitati Christi, in quantum est Salvator universalis, et potius hanc dignitatem proclamat et exaltat, quia etiam ante adventum hujus Salvatoris Virgo quae Mater ejus futura erat, ab eo salvata est. Quomodo Angelicus non vidisset dignitatem Christi, in quantum est Deus infinite sanctus, exegisse ut femina quae ei ab aeterno fuerat in Matrem electa esset omni ex parte sancta, et ei e contra prorsus indecorum fuisse, si Mater ejus minimo quovis temporis puncto subjacuisset dominationi Satanae, cujus imperium erat ipse eversurus ?

Obj. 3°. « Non celebratur festum nisi de aliquo sancto. Sed quidam celebrant festum conceptionis beatae Virginis. Ergo videtur quod in ipsa sua conceptione fuerit sancta, et ita quod ante animationem fuerit sanctificata. »

Resp. « Licet Romana Ecclesia conceptionem beatae Virginis non celebret, tolerat tamen consuetudinem aliquarum ecclesiarum illud festum celebrantium : unde talis celebritas non est totaliter reprobanda. Nec tamen per hoc quod festum conceptionis celebratur, datur intelligi quod in sua conceptione fuerit sancta; sed, quia quo tempore sanctificata fuerit ignoratur, celebratur festum sanctificationis ejus, potius quam conceptionis, in die conceptionis ipsius. »

Author hujus responsionis fatetur Ecclesiam Romanam tolerare celebrationem festi conceptionis beatae Virginis. Unde concludit, talem celebrationem non esse totaliter reprobandam. Num partim, seu sub aliquo respectu est reprobandum quod Ecclesia Romana tolerat, id est quod nullo modo reprobandum judicat ? Aliquando enim, cum de rebus disciplinaribus agitur, Ecclesia Romana tolerat quod non omni ex parte approbat; sed nemo sanus admittet eam tolerare usus et consuetudines quae implícant doctrinam quam veritati non plene consonam judicat.

Explicatio qua hic affertur, scilicet, « quia quo tempore sanctificata fuerit beata Virgo ignoratur, celebratur festum sanctificationis ejus potius quam conceptionis in die conceptionis ipsius, » sustineri non potest. Si enim ita est, cur sub titulo conceptionis et non potius sanctificationis hoc festum fuit institutum ? Ergo conceptio ipsa est objectum cultus publici. Ratio allata jam fuit refutata in eadem quaest., a. 1, arg. Sed contra. De nativitate Deiparae ibi dicitur : « Ecclesia celebrat nativitatem beatae Virginis. Non autem celebratur festum in Ecclesia, nisi pro aliquo sancto. Ergo beata Virgo in ipsa sua nativitate fuit sancta. Fuit ergo in utero sanctificata. » Relicta posteriori conclusione, quae, propter limitationem appositam ex praecedenti legitime non deducitur, argumentum ad Conceptionem beatae Virginis, mutato tantum nomine, recte transfertur, et totum articulum secundum subvertit.

Si talia scripsisset ipse S. Thomas, non tantum doctrinam quam in superioribus libris professus est deseruisset, sed sibi in eodem loco aperte contradixisset. Inferimus ergo hunc articulum vel supposititium esse, vel corruptum et interpolatum fuisse.

Si objicias, non deerunt alia exemplaria vel impressa vel manuscripta doctrinam contrariam exprimentia, respondeo, tertiam partem Summae non eamdem in omnibus mereri fidem quae primae et secundae indubie débetur. In libello Certum quid, qui nunc Parisiis in bibliotheca nationali exstat, asseritur, pag. 201 bis, S. Thomam indubie non ipsum absolvisse Summam theologicam, sed nonaginta priores quaestiones tertiae partis fuisse scriptas ab Alberto Brixiensi, uno ex ejus discipulis, et Henricum Gorrich Supplementum addidisse. Legitur etiam in processu canonizationis ejusdem Doctoris, n° 79, in collectione Bollandiana : « Frater Thomas organa scriptionis posuit ad tertiam partem Summae. » Unde concludendum est quod, si Angelicus hanc partem dictaverit amanuensibus, quo modo plura ex suis operibus composuit, ut volunt alii critici, propria manu saltem eam non expolivit, sed tradidit tantum materiam nonaginta priorum quaestionum. Et tamen, ut animadvertit author libelli citati, post Martanellum et Perruzinum, adversarios Immaculatae Conceptionis qui in argumentum verterunt textus supposititios vel corruptos ex opusculis depromptos, nunquam defensoribus objecerunt articulum secundum tertiae partis, quia omnibus notum erat hanc partem non esse totum omnino genuinum principis theologorum.

Potuit ergo introduci in quaestione praesenti articulus novus ad novam doctrinam nomine S. Thomae cohonestandam, vel textus primitivus, ut alii de quibus supra, fuit eo fine interpolatus.

Si quis miretur vim talem inferri potuisse Angelico, sciat compertum esse plures authoritatem tanti Doctoris non dubitasse etiam hujusmodi mendaciis sibi conciliare, ad proprios sensus commendandos et tacilius spargendos. Statim cum e vivis exiisset, hae fraudes reprimi debuere. Anno 1290, ab Aegidio, ejus discipulo, scriptum fuit Castigatorium in corruptorem librorum Thomae Aquinatis. Post eum, Richardus Klapoël, Herveus Natalis, Guillelmus Messelech, Joannes Parisiensis et Guillelmus a Bullione, omnes ex ordine Praedicatorum, indignanter denuntiarunt multiplices interpolationes et falsificationes quas in operibus sui Magistri deprehenderant.

Cum ergo 1° S. Thomas pluribus in locis, de quibus nullum dubium movetur, clare et expresse tribuerit beatae Virgini Mariae immunitatem ab ipso peccato originali;

2° cum contradictiones quae in posterioribus scriptis inveniuntur ipsi sine injuria imputari non possint;

3° cum probatum sit ex collatione antiquiorum codicum cum editionibus impressis, quarum plures cum manuscriptis concordant, eas quae dissentire videntur in praesenti quaestione fuisse corruptas, truncatas aut interpolatas : concludimus quod, ut diximus in propositione, non potest affirmari Doctorem Angelicum magnum Matris Dei privilegium unquam negavisse. Imo, ulterius progredientes, ex argumentis criticis supra expositis, censemus eum inter praecipuos hujus veritatis assertores indubie adnumerandum esse. ]