Summa summae S. Thomae, Tomus II

Dico: Lex recte definitur : « Ordinatio rationis ad bonum commune, ab eo qui curam communitatis habet promulgata¹ ». Ita communiter cum Authore. Explicatur.

Dicitur 1° ordinatio rationis, scilicet practicae : per quod intelligitur actus imperii seu potius ejus terminus seu dictamen ab eo productum, quo superior praescribit aliquid faciendum vel omittendum. Intelligitur etiam ordinatio efficax, non quidem respectu operis praescripti, cum leges continuo violentur, sed respectu obligationis quae afficit subditos, per quod distinguitur a consilio. Item intelligitur ordinatio firma, stabilis et perpetua, hoc sensu quod non desinat per mortem legislatoris, per quod distinguitur a praecepto, nec feratur ad solos praesentes, sed etiam ad futuros, licet posset absolute desinere vel per revocationem, vel per mutationem materiae, vel per cessationem finis adaequati.

Dicitur 2° ad bonum commune. Finis enim legis est bonum commune: tum quia lex fertur pro communitate, ut dicam, quam dirigit in finem bonum et honestum, finis autem ille est bonum totius; tum quia finis debet respondere principio, principium autem legis est publica authoritas. Ergo finis legis debet esse bonum publicum et commune. Et per hoc excluduntur mandata tyrannorum et alia quae fierent in proprium et privatum commodum.

Dicitur 3° ab eo qui curam communitatis habet : quia lex fertur pro tota communitate; sic enim apprehendit sensus communis, et in hoc distinguit legem a praecepto, quod unum vel alterum respicit, idque patet inductione. Lex naturalis omnes homines respicit; lex vetus totam gentem Judaicam; lex nova totum genus humanum; omnes leges humanae, tam civiles quam ecclesiasticae, ad communitates diriguntur. Ergo lex debet esse ab eo qui curam communitatis habet. Intellige communitatem perfectam, quae est multitudo hominum sub gubernatione praesidis jurisdictionem politicam habentis.

Dicitur promulgata : quia non potest dirigere nec obligare, nisi per promulgationem innotescat. Utrum promulgatio sit de essentia legis, dicam modo.

Ex dictis inferes, legem esse aliquid rationis², praesupponens tamen actum voluntatis. Ratio primae partis est 1° quia, ut dictum est, definitur ordinatio rationis; 2° quia ad legem pertinet praecipere et imperare, imperium autem est essentialiter rationis, ut probavimus dissert. III, de Actibus humanis, art. 4; 3° quia lex est quaedam regula et mensura actuum humanorum, regula autem et mensura actuum humanorum est ratio : unde Psal. CXVIII divinae vocantur judicia, sermones, eloquia, quae omnia pertinent ad intellectum. Ratio secundae partis est, quia lex pertinet ad rationem practicam et consistit in actu imperii. Atqui imperium, quamvis sit elicitive ab intellectu, supponit tamen actum voluntatis, scilicet electionem, a quo habet vim et efficaciam movendi ad exercitium. Ergo. Confer diss. cit. Et haec est ratio cur in Scriptura et in jure lex aliquando efferatur nomine voluntatis.