Summa summae S. Thomae, Tomus II

Nota. Peccata venialia sunt triplex generis. 1° Quaedam sunt venialia ex genere seu ex objecto, ut verbum otiosum, risus immodestus. 2° Quaedam sunt venialia ex levitate materiae, ut furtum leve. 3° Quaedam sunt venialia ex imperfectione actus qui non est plene deliberatus, ut motus secundo primi circa objectum mortaliter malum.

Dico 1° : Peccatum veniale ex genere, disponit indirecte ad mortale ex genere, non directe; ad mortale autem ex parte agentis, disponit directe¹.

Probatur prima pars. 1° Ex illo Eccli., XIX, 1 : Qui spernit modica, paulatim decidet². 2° Dispositio indirecta est per modum removentis prohibens. Atqui peccatum veniale ex genere minuit subjectionem voluntatis sub Deo et fervorem charitatis, ponitque simul obstaculum divinis auxiliis, quibus omnibus homo continetur et praeservatur a peccato mortali. Ergo.

Probatur secunda pars. Dispositio directa est ad formam ejusdem speciei, aut per se ei subordinatur. Atqui peccatum veniale ex genere est diversae speciei ad peccatum mortale ex genere, nec ei per se subordinatur, ut patet, v. g., in verbo otioso respectu homicidii. Ergo.

Probatur tertia pars³. Ex frequentatis peccatis venialibus in aliquo genere, v. g., ex assuetudine ludendi, potest in tantum crescere amor ludi, ut tandem propter illum peccetur mortaliter, v. g., omittatur sacrum die festo. Ergo.

Dico 2° : Peccatum veniale ex imperfectione actus, aut ex levitate materiae disponit directe ad mortale. Sic, v. g., parvum furtum disponit directe ad magnum furtum, consensus semiplenus in homicidium disponit directe ad illud; quia, quamvis sint diversae speciei formalis, sunt tamen ejusdem speciei materialis, cum versentur circa idem objectum materiale.

Dico 3° : Actus remanens idem numero in esse naturae, potest de veniali fieri mortalis. Sic consensus imperfecte deliberatus in objectum mortale, est peccatum veniale; si cum plena deliberatione physice continuetur, fit mortalis⁴. At actus remanens idem numero in esse moris, non potest de veniali fieri mortalis ; quia peccatum principaliter consistit in actu voluntatis, sicut quilibet actus moralis : unde non dicitur unus actus numero moraliter, si voluntas moraliter mutetur, etiamsi actio in esse naturae sit continua. Atqui, dum actus qui erat antea venialis fit mortalis, voluntas moraliter mutatur; si enim non mutaretur, non fieret de veniali mortalis. Ergo.

Confirmatur. Quod est inferioris ordinis, quantumvis augeatur intra suum ordinem, non potest attingere ad id quod est superioris ordinis : sic, quantumvis perficiatur argentum in suo ordine, non potest attingere gradum auri. Atqui actus venialis est inferioris ordinis in esse moris ad peccatum mortale; istud enim est aversivum ab ultimo fine, non illud. Ergo idem numero manens in esse moris, non potest fieri mortale.

Dico 4° : Peccatum quod esset ex genere suo veniale, potest multipliciter fieri mortale ex parte agentis et circumstantiarum :

1° Ratione finis mortalis : ut si quis dicat mendacium officiosum ex intentione fornicandi. Quia tamen illud mendacium suam malitiam mortalem haurit ab intentione mortifera, sufficit illam, vel fornicationem, si secuta fuerit, accusare, dicendo : « Habui intentionem fornicandi, » vel : « Fornicatus sum ».

2° Ratione conscientiae erroneae : ut si ad quod facis existimes esse mortale, cum sit veniale.

3° Ratione gravis detrimenti sive spiritualis (quod est scandalum), sive temporalis, quod praevidetur aut facile potest praevideri secuturum.

4° Ratione periculi proximi peccandi moraliter.

5° Si constituatur finis ultimus in peccato veniali; quod fit quando peccans peccato ex se veniali, est actualiter animo dispositus transgredi praeceptum obligans sub mortali, potiusquam abstinere a peccato suo veniali.

6° Ratione contemptus formalis. Duplex est contemptus formalis : unus perfectus, quando quis renuit in toto subjici superiori. Quodvis autem peccatum, etiam in re levi, ex tali contemptu est mortale; quia contemnere totam superioritatem est quid grave : Alter est imperfectus, quando quis renuit subjici superiori in aliqua re tantum, sive gravi sive levi, paratus ipsi obedire in aliis, et talis contemptus in re gravi est mortalis, in re levi venialis; nisi forte contemptus esset de Deo aut ejus praecepto, quia tunc esset blasphemus. Ita distinguunt Cajetanus et Sylvius.

Petes an mortaliter peccaret qui propositum haberet committendi omnia peccata venialia.

Resp. Affirmant Sanchez et alii, hac ratione quod, ut docet S. Thomas, venialia de se disponunt ad mortale. Probabilius vero negatur cum Salmanticensibus et S. Ligorio, secluso contemptu vel periculo proximo labendi in mortale, habito respectu ad praeteritam experientiam. Ratio est quia tale propositum remote tantum ducit ad mortale.

Dico 5° : Quantumvis multiplicentur peccata venialia, nunquam possunt efficere unum peccatum mortale, nec illi aeequivalere⁵. Est communis contra glossam in cap. Tres sunt, de Poenit., dist. 1, quae authoritate pontificia deleta est tamquam erronea.

Ratio est, quia quantumvis multiplicentur peccata venialia, non possunt avertere ab ultimo fine; non enim primum avertit, non etiam secundum, quod est ejusdem rationis, et sic de sequentibus. Neque possunt inferre reatum paenae aeternae, quae in infinitum distat a poena temporali, quam demeretur peccatum veniale.

Confirmatur. Ecclesia docet, necessario esse confitenda omnia mortalia, non venialia, etiamsi multiplicata : alioquin, cum nescitur quousque debeant esse multiplicata ut efficiant unum mortale, statim ac quis plura commisisset, teneretur in dubio confiteri; quod est falsum et contra praxim Ecclesiae.

Dico 6° : Peccatum quod ex se esset mortale, potest fieri veniale ex duplici capite⁶ : 1° ex imperfectione actus, qui non sit plene deliberatus; 2° ex levitate materiae.

Ratio primae partis est, quia ad peccatum mortale, quo homo avertitur a Deo et incurrit reatum poenae aeternae, non minus requiritur actus perfecte voluntarius et liber, quam sit actus meritorius vitae aeternae. Talis autem non est sine perfecta deliberatione ex parte intellectus, et sine pleno consensu ex parte voluntatis.

Ratio secundae partis est, quia leges regulariter obligant juxta conditionem materiae, graviter ubi materia est gravis, leviter ubi est levis. Consequenter transgressio in re levi est levis offensio.

Specialiter observanda pro praxi.

Petes 1° quid sit perfecta, quid imperfecta deliberatio.

Resp. Perfecta deliberatio est, quando intellectus sine turbatione aut impedimento plene et distincte apprehendit et advertit, seu advertere potest et debet actum et ejus malitiam. Hanc perfectam deliberationem ex parte intellectus sequitur, ex parte voluntatis, consensus plenus, si detur. Dico : Si detur, quia intellectu perfecte deliberante et advertente actum malum, non raro voluntas denegat consensum : quod regulariter contingit in viris timoratis.

Imperfecta deliberatio est quando quis semidormiens aut semiebrius, aut quasi semidormiens, variis cogitationibus distractus, vel vehementi passione impetitus, non plene et distincte, sed in confuso tantum apprehendit aut apprehendere potest actum malum et illum vitandi obligationem. Et tunc consensus voluntatis sequens est necessario imperfectus et semiplenus.

Signa imperfecti consensus sunt : 1° Si, ut jam dictum est, sequatur ex imperfecta deliberatione. 2° Si quis, plene advertens tentationem, statim eam repellit, aut sit ita animo dispositus, ut, si facile posset peccatum exsequi, nollet, aut potius mallet mori, quam Deum lethaliter offendere, probabililius est ipsum plene non consensisse; quia affectus plenus et firmus non facile mutatur, et dum mutatur, facile advertitur. 3° Qui est timoratae conscientiae, et solet resistere tentationi, dum eam perfecte advertit, potest in dubio prudenter existimare se non plene consensisse. Secus, si sit liberioris conscientiae, et soleat consentire, quia ex communiter accidentibus prudens est judicium. 4° Qui dubitat an in somno vel vigilia motus inordinatos passus fuerit, potest existimare se non plene et deliberate consensisse; quia, si fuisset plena deliberatio, ipse sciret se fuisse perfecte a somno excitatum. 5° Diuturnitas tentationis non est sufficiens argumentum perfecti, imo nec imperfecti consensus ; potest enim diu durare tentatio, repugnante voluntate.

Petes 2º in quibus peccatis detur vel non detur levitas materia excusans a mortali.

Resp. Non datur levitas materiae excusans a mortali in peccatis in quibus, non obstante levitate apparente materia, reperitur integra irreverentia divinae Majestatis et gravis laesio charitatis Dei et proximi; quia gravitas peccati desumitur ex gravitate irreverentiae divinae Majestatis, aut laesionis charitatis. Ergo, ubi reperitur gravis sive irreverentia sive laesio charitatis in parva sicut in magna quantitate materiae, remanet gravitas peccati.

In iis autem peccatis in quibus ex diminutione materiae minuitur gravitas irreverentiae in Deum aut laesionis charitatis, datur levitas materiae excusans a mortali; quia potest ita minui et decrescere materia, ut non sufficiat nisi ad levem irreverentiam seu levem laesionem charitatis.

Hinc inferes 1º non dari parvitatem materiae excusantem a mortali in peccatis quae committuntur directe contra Deum, ut sunt omnia peccata contra virtutes theologicas ; quia, etsi in re levissima fidem Deo deneges, vel de eo desperes, vel eum odio aut contemptui habeas, aut formaliter blasphemes, graviter ejus veritatem, potentiam, bonitatem, majestatem offendis.

Inferes 2º. In peccatis quae sunt contra Religionem, quandoque dari, quandoque non dari parvitatem materiae excusantem a mortali. Non datur in superstitione cultus falsi numinis, ut sunt idololatria, divinatio et vana observantia. Idem dico de magia et maleficio; quia vel in re minima colere falsum numen, aut habere societatem, sive explicite, sive implicite cum diabolo, est gravissima injuria vero numini illata.

Potest tamen dari in divinatione et vana observantia levitas, non materiae, sed actus, excusans a mortali : ut si quis tentet divinationem sine expressa daemonis invocatione, ex joco vel levitate, non credens eam utilem, sed prorsus vanam et inutilem, aut nesciens ibi esse aliquam daemonis invocationem, non peccat mortaliter. Idem esto judicium, si ex somnio, augurio et similibus aliquem timorem de futuris concipiat, sed tamen non habeat fidem, aut si semel et iterum faciat seu omittat aliquid sibi liberum ex tali timore, non tamen vitam et actiones suas ad talium divinationum normam dirigat. Idem dico de vana observantia sanitatum aut eventuum : ut si quis ex simplicitate vel ignorantia non crassa, aut ex nimia timiditate, recedat a mensa, quia ibi tredecim assident, timens inde alicujus mortem ; vel si eo quod mane domo egrediens offendat pedem, aut lepus ipsi occurrat, timet infaustum iter, et ideo domum repetit; vel si sibi certo et infallibiliter promittit bonam mortem, si talem sanctum colat, si talem orationem quotidie recitet.

In superstitione autem cultus indebiti, praesertim superflui, veri numinis, videtur posse dari levitas materiae excusans a mortali : ut si quis oret ante solis occasum, vel cum certo numero, situ, colore candelarum, vel velit audire sacrum a sacerdote qui vocetur Joannes, vel repetat Alleluia, aut faciat cruces plusquam sit ordinatum ab Ecclesia, vel abstineat a certo opere servili, puta nendi, diebus sabbatis, in honorem B. Virginis, dum aliis operibus servilibus indulget. In his enim et similibus, secluso contemptu et scandalo, non videtur gravis injuria.

In simonia non datur parvitas materia excusans a mortali ; quia, quantumvis res sit in parvo gradu spiritualitatis, semper est magna injuria eam terreno pretio aestimare, et quo minus pretium pro re spirituali datur, eo minus videtur aestimari. Neque datur in juramento assertorio; quia est semper gravis irreverentia et injuria, velle Deum esse testem falsi, quasi posset falli aut fallere, etiam in re minima. Secus, juxta sententiam nobis probabiliorem, de juramento promissorio, in quo Deus non invocatur testis veritatis aut falsitatis, sed assumitur quasi sponsor obligationis jurantis, quae obligatio non consistit in indivisibili, sed est major vel minor, juxta rationem materiae majoris vel minoris momenti, de quo late dixi in tract. de Religione, dissert. V, a. 6, § 1.

Item datur levitas materiae in voto, sive sit materia totalis, sive pars materiae totalis voti, de quo etiam vide ibid., dissert. IV, a. 3, concl. 3. In sacrilegio quod fit ex directa intentione inhonorandi res sacras, non datur levitas materiae, propter contemptum formalem rei sacrae, qui redueitur in Deum. Factum autem ob alium finem, admitit levitatem materiae excusantem a mortali : sic furtum leve in loco sacro est peccatum veniale.

Inferes 3° dari levitatem materiae excusantem a mortali in peccatis quae sunt contra praecepta secundae tabulae, seu quae sunt contra proximum et seipsum et contra praecepta ecclesiastica, ut in furto, verberatione, laesione, detractione, contumella, maledictione, ira, vindicta, avaritia, ambitione, gula, jejunio ecclesiastico, etc.; quia in his quo minor est materia, eo minor est injuria sibi aut proximo facta.

Petes 3º unde aestimanda est gravitas vel levitas materiae in iis peccatis quae illam admittunt.

Resp. esse aestimandam ex hoc quod, secundum judicium prudentum et doctorum, graviter vel leviter conducat ad finem gravem legis, ita ut illa materia sit gravis, quae graviter conducit ad finem legis; levis, quae leviter, sive sit tertia, sive quarta pars, sive vigesima, sive centesima pars totius. Dixi, secundum judicium prudentum et doctorum, quia ab ipso maxime pendet discernere quae materia graviter aut leviter conducat ad finem legis.

Notandum tamen, circa tempus quo incipit aut desinit obligare lex, v. g., jejunii, non dari levitatem materiae : ita ut, si immediate post auditam duodecimam horam nocturnam diei veneris, aut immediate ante duodecimam dominicae, manduces carnes, sit materia gravis et peccatum mortale ; quia istud praeceptum negativum obligat tota die jejunii, semper et pro semper, excludendo omnem partem istius diei a comestione carnium. Idem videtur dicendum de tempore a jure requisito ad suscipiendos sacros Ordines, professionem emittendam, matrimonium ineundum, etc. Neque obstat quod communiter dicitur : « Quod parum distat, nihil distare videtur ; » hoc enim axioma non valet in rebus taxatis a jure, quae consistunt in indivisibili, et ita sensus communis apprehendit.