Summa summae S. Thomae, Tomus II

Quaeritur 1° quid sit scrupulus. Quid conscientia scrupulosa.

Resp. Scrupulus dicitur metaphorice a scrupulo, qui est lapillus asper subintrans calceum incedentis, et ipsum non tam laedens quam molestans, gressumque remorans. Unde scrupulus nihil est aliud quam levis et inanis quaedam ratiuncula occurrens de malitia actionis, cujus solutio non invenitur, et inde animus vel opinatur, vel suspicatur, vel dubitat, vel timet cum anxietate, ne mala sit actio. Potest esse vel de praeterito, ut si quis ex futili ratione timeat ne aliquod peccatum aut circumstantiam omiserit in confessione, ne tentationi consenserit, etc.; vel de praesenti aut futuro, ut si quis ex simili motivo timeat ne id quod facit, aut facturus est, sit peccatum.

Duplex distingui potest conscientia scrupulosa, ut jam dixi art. 1 : Una ex scrupulis formata, et est dictamen rationis practicae, quo quis propter leves et inanes rationes judicat id quod agit esse illicitum, vel de eo dubitat. Haec conscientia improprie dicitur scrupulosa, sed est vel erronea vel dubia, et de ea hic non agimus : quatenus enim pertinet ad errorem, dictum est in praecedentibus articulis; quatenus pertinet ad dubium, dicetur articulo sequenti. Altera est scrupulis agitata et cruciata, dum scilicet quis judicat id quod agit esse licitum, levibus tamen de causis timet et anxiatur ne sit illicitum. Unde, ut patet, quatenus scrupulosa, non est proprie conscientia, sed umbra et similitudo conscientiae. Nomine igitur conscientiae scrupulosa intelligitur communiter, vel ille scrupulus qui est quasi dictamen intellectus scrupulosi, vel ipsa anxietas causata ex scrupulis, vel dispositio animae propensae ad scrupulos. De conscientia scrupulosa sic sumpta intelligenda sunt sequentia.

Quaeritur 2° quibus indiciis possit cognosci conscientia scrupulosa.

Resp. His potissimum : 1° Si reputet peccata quae passim a sapientibus et timoratis pro nihilo habentur, aut circa ea saepe dubitet et alios interroget. 2° Si vero prudenti et docto, v. g., praelato aut confessario actionem esse licitam asserenti, aut fidem non habeat, aut cum anxio timore morem gerat, iterum atque iterum eundem aut alios consultans, nemini fidens et maximam semper quaerens securitatem. 3° Si in confessione ita adamussim peccata explicet, ut nullam circumstantiam, etsi levem aut levissimam, imo quandoque impertinentem omittat, idem saepe repetens et inculcans, nec confessario monenti sufficere acquiescens, aut circa confessiones morali diligentia factas nunquam quiescat, easdem saepe ex toto vel ex parte repetens. 4° Si preces praescriptas, sive breviarii, sive poenitentiae, sive voti, sive in celebratione missae, fastidiosa tarditate recitet, eas frequenter repetens et subsistens ut intentionem et attentionem revocet. Praeter haec, potest et debet ipse scrupulosus se scrupulosum agnoscere, et talem se gerere potissimum ex testimonio sui confessarii aut alterius viri probi et docti, cui perspecta est ejus conscientia, judicantis ipsum esse scrupulosum.

Quaeritur 3° utrum liceat agere contra conscientiam scrupulosam.

Resp. Non solum licet, sed et expedit, imo obligatorium est agere contra conscientiam scrupulosam, quam diximus scrupulis vexatam.

Ratio prima partis est, quia conscientia hujusmodi scrupulosa non est, ut dixi, vera conscientia, sed umbra conscientiae; nec judicium, sed quaedam anxietas et timor male fundatus, seu imaginatio fortis qua homo misere vexatur.

Ratio secunda et tertiae partis est, quia conscientia scrupulosa est quaedam animi aegritudo pacem turbans, devotionem tollens, acediam gignens, et maxima remora in progressu vitae spiritualis, imo dispositio ad gravissima peccata desperationis, blasphemiae et infidelitatis. Cavendum tamen ne scrupulosus, vi scrupulorum victus, revera practice judicet se male agere, aut de eo practice dubitet; tune enim foret conscientia dubia aut erronea, contra quam non licet agere. Sed non est facile credendum scrupuloso asserenti se egisse cum dubio; ordinarie enim sumit dubium pro anxietate aut formidine, seu pro dubio speculativo, quod non est conscientia.

Quaeritur 4° quae sint praecipuae causae scrupulorum.

Resp. quasdam esse intrinsecas, quasdam extrinsecas. Intrinseca sunt : Prima, complexio naturalis suspicans et meticulosa, qualis est plerumque melancholica. Secunda, imbecillitas et inconstantia animi non inhaerentis firmiter rebus semel determinatis, aut principiis practicis sufficienter notis : ex quo capite mulieres sunt frequentius scrupulosae quam viri. Tertia, ignorantia qua quis non potest inter licitum et illicitum, tentationem et consensum discernere ; vel talis ingenii subtilitas, quae sit sufficiens ad excogitandas rationes dubitandi, et insufficiens ad eas solvendas. Quarta, occulta superbia, qua quis nimium suo judicio fidens, nullius consilio vult acquiescere. Quinta, nimiae austeritates quibus, debilitato capite, facile turbatur animus.

Causa extrinsecae praecipuae sunt : Prima, societas scrupulosorum, directio confessarii scrupulosi, aut lectio casuum conscientiae in eo qui est minus intelligens ad discernendum. Secunda, daemon, qui hac arte tentat avertere homines ab exercitio virtutum. Tertia, ipse Deus ita permittens, vel in poenam peccatorum praeteritorum, vel ad exercitium humilitatis et patientiae, vel ad teporem in suo servitio excutiendum, vel ob alios fines sibi notos.

Quaeritur 5° quibus remediis curandi sint scrupulosi.

Resp. 1°. Generaliter loquendo, causae scrupulorum amovendae sunt per suum contrarium; contraria enim contrariis curantur. Hinc melancholicus ope medici sanetur; meticulosus frequenti meditatione contempletur bonitatem Dei, eumque apprehendat, non ut magistrum durum, aut exactorem immitem, sed ut bonum Patrem; superbus suae prudentiae non innitatur, et sic de caeteris. 2° Frequenti et humili oratione ad Deum, afflictorum consolatorem, recurrat; animi sui molestias cum patientia et submissa resignatione ei offerat in satisfactionem peccatorum, filialem interim fiduciam concipiens auxilii aliquando obtinendi et rediturae post tempestatem tranquillitatis. 3° Vitam et sensum communem timoratorum pro regula habeat, pro certo tenens Deum non permittere hos communiter errare. 4° Caveat otium et vagas cogitationes, praesertim de actis vitae praeteritae, quae scrupulis januam aperiunt; sed labori sedulo incumbat, eique maxime qui plus animum juvat et delectat, modo nihil habeat mali. 5° At remedium communi judicio apprime necessarium, et forte unicum, sanando scrupuloso, est caeca et absoluta obedientia dictis, consiliis, praeceptis viri prudentis et sapientis, cui perspecta est ejus conscientia, puta confessarii aut directoris.

Quaeritur 6° quomodo confessarius agere debeat cum scrupuloso.

Resp. 1° Ubi confessarius deprehenderit suum poenitentem esse scrupulosum (id autem cognoscere poterit ex indiciis assignatis), moneat ipsum quod sit scrupulosus et secundum regulas scrupulosorum curandus, ne forte, contemnendo scrupulos, ipsam conscientiam contemnat.

2° Inculcet ipsi necessitatem obedientiae caecae et absolutae omnibus dictis et praeceptis sui confessarii, contempto proprio judicio et neglectis scrupulis; quam obedientiam si non sit animo dispositus praestare, aut ad eam conari, dimittendus est tamquam insanabilis, cum, ut dixi, vix alio remedio possit sanari. Ut autem hanc omnimodam et caecam obedientiam suadeat, ipsi proponat : 1° quod scrupulosus, cum habeat judicium turbatum et imaginationem laesam, non possit proprio judicio regi, illique prae caeteris ideo dictum sit, Prov., I, 5 : Ne innitaris prudentiae tuae, cum sis sapiens apud temetipsum.

2° Quod sit superbi animi, atque contra regulas prudentiae et humilitatis, praeferre suum judicium, praesertim sic turbatum, judicio directoris. 3° Quod, etsi erret director, ipse scrupulosus non peccabit obediendo, juxta unanimem SS. et magistrorum spiritualium doctrinam; quia faciet quod tutius est et quod Deus ab eo exigit.

3° Ipsum doceat leges positivas, sive divinas, sive humanas, non obligare cum gravi dispendio et magna difficultate quae dicitur impotentia moralis; magna autem anxietas et molestia est magna difficultas. Hinc scrupulosum qui continuo angitur in recitatione horarum, semperque timet ne aliquid omiserit, aut voluntarie fuerit distractus, prohibeat repetere; imo, si esset ita scrupulosus, ut vix foret finis repetendi, indeque graves et continuas molestias pateretur, omnino foret ipsi interdicenda breviarii recitatio, tamquam moraliter impossibilis.

4° Jubeat ipsum nihil sive actum sive agendum reputare mortale, nisi quod ipsi certo constet esse mortale, et ita certo, ut possit jurare esse mortale; quia in dubio, ut fert regula juris, « ex communiter contingentibus est prudens praesumptio. » Cum ergo scrupulosus soleat dubitare aut imaginari esse peccata, aut esse mortalia quae non sunt, jure praesumitur in dubio non esse talia. Aliunde, cum de evidentissimis dubitet, et ibi suspicetur malum ubi nec est umbra mali, foret onus intolerabile, si deberet habere practice pro peccato quod ipsi sub dubium cadit.

5° Quando scrupulosus anxius est circa confessiones praeteritas, an sufficienter fuerit contritus, an omnia peccata et omnes circumstantias confessus fuerit, nusquam permittat illi eas repetere, nisi haec duo simul concurrant : primum, quod certus sit esse mortalia; secundum, quod pariter certus sit non fuisse debite confessa. Similiter non permittat peccata presentia dubia confiteri, sed tantum certa, et simpliciter, cum circumstantiis absolute necessariis, ipsumque moneat ne instituat examen anxium et omnino exactum, sed mediocre tantum : et quando non habet nisi peccata dubia, jubeat inauditum celebrare, seu ad sacram synaxim accedere. Ratio horum est, quia lex positiva de integritate materiali confessionis non obligat cum gravi dispendio, ut dicebamus supra de legibus positivis in communi. Grave autem foret dispendium et damnum scrupulosi, si omnia dubia, sive praesentia, sive praeterita, deberet confiteri; nullus foret scrupulorum finis, sed inde magis multiplicarentur et implicarentur, sicque foret anxietas perpetua et cruciatus intolerabilis; unde, si quaedam peccata omittat, id ipsi non imputatur.

Tandem, pro coronide, meminerit confessarius in suis resolutionibus non vacillare, quasi dubitans aut opinans tantum, sed certo definiat et praecipiat; alioquin non sedabitur anxietas, sed magis augebitur. Insuper cum meticulosis in spiritu lenitatis procedat, cum superbis duriuscule; non tamen in desperationem adigat, sed oleum cum vino misceat.

Quaeritur 7° quomodo sit respondendum objectionibus scrupulosorum.

Ut enim consiliis et praeceptis confessariorum se subducant scrupulosi, dicunt : 1° quod confessarius non satis omnia intellexerit; 2° quod ipsi se melius agnoscant, quam quivis alius; 3° si essem in periculo mortis, nollem sic agere et in eo statu mori; 4° in dubiis partem tutiorem esse eligendam, et certum incerto praeponendum.

Ad primum respondendum, quod vir prudens non agat caece et inconsulto, et quod si non intellexisset sufficienter confessarius, hoc vel illud non praeciperet. Insuper, dato quod erret confessarius, nunquam scrupuloso confessarii mandatis humiliter obsequenti Deus imputabit errorem.

Ad secundum responde, scrupulosorum conscientiam, qua parte sunt scrupulosi, debilem esse et erroneam, adeoque ipsius judicio non standum, juxta illud Prov., I, 5 : Ne innitaris prudentiae tuae.

Ad tertium responde, quod scrupulosi multa facerent in articulo mortis, qua non sunt necessaria, sed inutilia, vel certe quod acquiescerent consilio vi prudentis.

Ad quartum responde, non debere scrupulosis remanere dubium, ubi accedit authoritas et mandatum confessarii in unam partem, idque eos habere debere certum et tutum quod ipsis suadet aut praecipit.