Summa summae S. Thomae, Tomus II

[Quatuor virtutum proprietates recenset S. Thomas in prooemio quaestionis 64. Prima est, quod consistant in medio; secunda, quod sint inter se connexae; tertia, quod sint inaequales; quarta, quod durent post hanc vitam.]

§ I. — Utrum virtus consistat in medio?

[Dico 1° : Virtus moralis consistit in medio ¹. Unde definitur ab Aristotele, II Ethic., c. 6 : « Habitus electivus in medietate existens » ².

Prob. Virtus moralis proprie est perfectiva appetitivae partis animae circa aliquam determinatam materiam; mensura autem et regula appetitivi motus circa appetibilia est ipsa ratio. Atqui bonum cujuslibet mensurati et regulati consistit in hoc quod conformetur suae regula, non excedens illam, neque ab ea deficiens, sicut bonum in artificiatis est quod sit conforme regulis artis : Ergo bonum virtutis moralis consistit in adaequatione ad mensuram rationis, eam non excedens, neque ab ea deficiens : quod est consistere in medio.

Dico 2° : Omnis virtus moralis consistit in medio rationis. Sequitur ex praecedenti; medium enim rationis dicitur quod a ratione constituitur in aliqua materia. Atqui, ut modo dicebamus, virtus moralis consistit in medio per conformitatem ad rationem rectam. Ergo ³.

Contingit autem quod medium, excepta justitia, varietur. In justitia enim est medium rei, quod est fixum, quia comparatur ad res ipsas absolute : V. g., si debeas centum, hoc, nec plus nec minus, reddere debes. Aliae autem virtutes morales versantur circa passiones internas, in quibus medium non est idem pro omnibus, sed diversum pro qualitate personarum : V. g. in temperantia, quod est medium uni, parum est aut nimium alteri. Caeterum, observandum est quod, etiam in justitia, medium a ratione dependet. Habet quidem ex sua specifica ratione quod sit medium rei, sed habet ex generali ratione virtutis quod sit etiam medium rationi; quia nihil rationi conformius est, quam constituere aequalitatem inter jus et debitum.]

Dico 3° : Virtutes intellectuales consistunt etiam in medio ⁴. Ratio est quia verum, quod est earum objectum, mediat inter excessum et defectum : etenim veritas laeditur affirmando vel plus quam res habet, vel minus quam habet, aut negando quod habet. Est tamen disparitas, quod medium virtutum intellectualium speculativarum sit medium rei, nimirum conformitas ad rem, independenter a determinatione rationis; medium vero virtutum intellectualium practicarum, ut prudentiae, sit medium rationis, utpote dependens a ratione determinante.

Dico 4° : Virtutes theologica per se et ratione objecti non consistunt in medio, bene tamen per accidens et ratione subjecti ⁵. Ratio primae partis, quia non possumus transcendere regulam istarum virtutum; est enim ipse Deus, qui est infinita veritatis, bonitatis et potentiae. Unde, attenta ratione objecti, non possumus nimis amare Deum, aut nimis in ipsum credere et sperare. Attenta tamen ratione subjecti, seu quantum est ex parte nostra, debemus in Deum ferri secundum mensuram conditionis nostrae, non nimio conatu ex quo corpus laedatur, non tempore inopportuno quod aliis necessario debet impendi, ut si quis contemplationi se daret, quando deberet vacare rebus familiae.]

§ II. — Utrum omnes virtutes morales sint inter se connexae?

[Certum est 1° omnes virtutes intellectuales non esse inter se connexas; non enim qui habet unam scientiam habet omnes scientias. Certum est 2° omnes virtutes theologicas non esse inter se connexas; amissa enim charitate per peccatum, possunt remanere fides et spes. Unde concilium Trident., sess. VI, can. 28, definivit : « Si quis dixerit, amissa per peccatum gratia, simul et fidem semper amitti, aut fidem quae remanet non esse veram fidem...; anathema sit. » Certum est 3° omnes virtutes morales infusas esse inter se connexas, quia sunt proprietates gratiae quacum infunduntur, et qua pereunte pereunt.

Potest autem virtus considerari dupliciter, in statu perfecto et in statu imperfecto ⁶. Virtus imperfecta est qua non attingit rationem essentialem habitus, sed est quaedam dispositio vel inclinatio ad aliquod bonum, orta aut ex temperamento aut ex assuetudine quorumdam actuum imperfectae; vel, si attingat rationem essentialem habitus, habet tamen modum dispositionis, quatenus non satis firmiter inhaeret subjecto, nec ipsum constanter in omnibus occurrentibus impedimentis subjicit. Virtutes alterutro modo imperfectas non esse inter se connexas, ultro fatemur. Videmus enim aliquos ex naturali complexione, qua dicitur bona indoles, vel ex aliqua consuetudine, promptos, v. g., ad opera liberalitatis, qui non sunt prompti ad opera castitatis : et aliunde essentia virtutis est absoluta, non relativa, sicque ad essentiam unius non requiritur necessario altera. Virtus perfecta est, non solum quando est in gradu heroico, sed etiam quando ita firmiter subjectum actuat et perficit, ut illud inclinet ad opus bonum bene et constanter, prompte et facile faciendum in omni eventu et non obstantibus obstaculis et difficultatibus undequaque occurrentibus.

Dico : Virtutes morales acquisitae in statu perfecto sunt ita inter se connexae, ut qui una caret, nullam perfecte habeat ⁷. Est communis cum S. Thoma, contra Scotistas.

Prob. 1° Ex Patribus ⁸. S. Ambrosius, lib. VI in Lucam, ad illa verba : Beati pauperes spiritu, dicit : « Connexae sibi sunt concatenataque virtutes, ut qui unam habet, plures habere videatur. » S. Augustinus, lib. VI de Trinit., c. 4, n. 6 : « Virtutes quae sunt in animo humano, quamvis alio atque alio modo singulae intelligantur, nullo modo tamen separantur ab invicem, ut quicumque fuerint aequales, verbi gratia, in fortitudine, aequales sint et prudentia, et temperantia, et justitia. Si enim dixeris aequales esse istos fortitudine, sed illum praestare prudentia : sequitur ut hujus fortitudo minus prudens sit, ac per hoc nec fortitudine aequales sunt, quando est illius fortitudo prudentior. Atque ita de caeteris virtutibus invenies, si omnes eadem consideratione percurras. » S. Gregorius, lib. XXII Moral., c. 1 : « Una virtus sine aliis, aut omnino nulla est, aut imperfecta..., quia nec prudentia vera est, quae justa, temperans et fortis non est; nec perfecta temperantia, quae fortis, justa et prudens non est. » Et Tullius ipse dicebat in lib. II de Tuscul. quaest. : « Si unam virtutem confessus es te non habere, nullam necesse est te habiturum. »

Prob. 2° ratione ⁹. Non est perfecta virtus sine perfecta prudentia. Atqui non est perfecta prudentia sine comitatu aliarum virtutum. Ergo. — Major est certa, quia prudentia, quoad electiones, est regula virtutis moralis : unde definitur virtus, « habitus electivus prout prudens determinaverit. » Et patet, quia ad rectam electionem non sufficit inclinatio ad debitum finem, quae habetur per virtutem, sed etiam requiritur quod quis recte eligat ea quae sunt ad finem; quod habetur per prudentiam, quae est consiliativa, judicativa et praeceptiva eorum quae sunt ad finem. Hinc tam frequenter videmus eos qui aliqua virtute videntur pollere, puta fortes, magnanimos, liberales, poenitentes, devotos, etc., defectu prudentiae male eligere media in ordine ad finem virtutis. — Prob. itaque minor. Non est perfecta prudentia, si appetitus non sit perfecte rectificatus circa fines particulares et materias omnium virtutum. Atqui ista rectitudo appetitus circa fines et materias virtutum habetur per ipsas virtutes; proprium enim cujusque virtutis est rectificare appetitum circa finem et materiam propriam : v. g., justitiae est rectificare voluntatem circa debitum alteri; temperantiae, rectificare appetitum circa delectabilia tactus; fortitudinis, circa audacias et timores. Ergo. — Prob. major. Prudentia est recta ratio agibilium seu electionum mediorum. Atqui non potest esse perfecta et recta ratio agibilium, nisi appetitus sit recte affectus circa fines; pendent enim agibilia seu eligibilia ex recta intentione finium, sicut conclusiones in speculativis pendent ex principiis. Ergo, sicut non potest ratio recte se habere circa conclusiones, nisi recte se habeat circa principia, sic in practicis eadem ratio non potest se habere recte circa agibilia seu eligibilia, nisi appetitus recte se habeat circa fines; quae rectitudo, ut dictum est, habetur per ipsas virtutes.

Hinc habes, prudentiam et virtutes pendere ab invicem in diverso genere causae. Prudentia pendet a caeteris virtutibus in genere causae dispositivae, quia non potest esse perfectum judicium prudentiae, nisi affectus sit bene dispositus circa fines et materias omnium virtutum, quae rectitudo habetur per ipsas virtutes, ut dictum est. Caeterae autem virtutes pendent a prudentia in genere causae directivae et formalis intrinsecae, quia prudentia dirigit electionem mediorum ad finem, rescindendo extrema quibus posset corrumpi ejus judicium et medium virtutis impediri, quae extrema vagantur per omnia virtutum genera.]

§ III. — Utrum virtutes morales acquisitae sint necessario connexae cum charitate?

[Non est hic quaestio de virtutibus moralibus infusis, quas constat esse a charitate inseparabiles, utpote gratiae sanctificantis proprietates : neque de virtutibus theologicis; fides enim et spes, juxta Trident., sess. VI, cap. 6, praecedunt in justificatione charitatem, et can. 28 concilium anathemate percutit eos qui dicunt quod, « amissa per peccatum gratia, simul et fidem semper amitti, aut fidem quae remanet non esse veram fidem. » Agitur ergo nunc tantum de virtutibus moralibus acquisitis. Pro cujus resolutione,

Dico : Possunt esse sine charitate vera virtutes morales acquisitae, sicut fuerunt in multis gentilibus, sed imperfectae ¹⁰.

Prob. prima pars. Virtus moralis acquisita separata a charitate, habet quidquid ad essentiam verae virtutis pertinet. Ergo. — Prob. ant. Si quid essentiale deesset virtuti a charitate separatae, hoc esset ordo ad finem ultimum supernaturalem. Atqui ordo ad finem ultimum supernaturalem non est quid essentiale virtuti morali acquisitae : tum quia, ut dicit Angelicus, IIa 2°, q. 47, a. 6, c, « finis virtutum moralium est bonum humanum, bonum autem humanum animae est secundum rationem esse : unde necesse est quod fines moralium virtutum praeexistant in ratione; » tum quia ordo in finem supernaturalem non potest esse de essentia habitus entitative naturalis, qualis est virtus acquisita. Ergo.

Confirm. 1° Charitas non est forma intrinseca et essentialis aliarum virtutum, alioquin omnes virtutes essent ejusdem speciei, sed forma extrinseca tantum et accidentalis, quatenus per eam referuntur ad finem supernaturalem, quo veluti ornamento formantur in ordine supernaturali. Ergo independenter a charitate sunt verae virtutes. 2° Fides, juxta definitionem Trident., remanet vera virtus sine charitate. Quidni virtutes morales acquisitae?

Prob. secunda pars. Non est perfecta virtus sine perfecta prudentia. Atqui prudentia, etiam acquisita, per peccatum non totaliter destruitur, sed tantum ex parte corrumpitur, quatenus appetitus male afficitur circa finem alicujus virtutis, contra quam scilicet peccatur. Ergo.

Confirm. Virtus perfecta facit habentem simpliciter bonum. Talis autem non potest dici peccator.

Hinc inferes, virtutes morales acquisitas, licet sine charitate retineant essentiam virtutis, non esse tamen dicendas simpliciter virtutes, sed secundum quid; quia non bene ordinant hominem respectu ultimi finis simpliciter, sed tantum respectu finis ultimi in aliquo genere, sicque non reddunt hominem absolute et simpliciter bonum. Unde virtutes in gentibus non sunt dicendae virtutes simpliciter, sed secundum essentialem rationem virtutis. Et forte nihil aliud praetendit sententia opposita : unde quaestio videtur quasi de nomine.]

§ IV. — De aequalitate et duratione virtutum.

[Dico 1° : Virtutes intellectuales, simpliciter loquendo, sunt nobiliores moralibus : tum quia perficiunt nobiliorem potentiam, scilicet intellectum; tum quia habent nobilius objectum, scilicet res in communi abstractas a materia ¹¹. Inter virtutes morales, prudentia est nobilior, quia est propinquior rationi, in illa enim subjectatur; deinde justitia, quae residet in voluntate; sequitur fortitudo, ultimo temperantia, quia bonum rationis magis elucet in fortitudine quam in temperantia : fortitudo enim perficit appetitum in his quae immediate ad vitam et mortem pertinent, temperantia in his quae mediate tantum ad utramque pertinent, scilicet in cibis et venereis. Majus autem est bonum rationis in his quae pertinent ad vitam, a qua caetera in homine dependent, quam in cibis et venereis.

Dico 2° : Virtutes morales non remanent post hanc vitam quantum ad suum materiale; quia non erit amplius locus delectationi ciborum et venereorum, neque periculis vitae, neque commutationibus et distributionibus necessariis ad usum hujus vitae; quae omnia sunt materia circa quam versantur virtutes morales. Remanebunt tamen quantum ad suum formale in patria, quia remanebit appetitus rectificatus et conformis rationi ¹².

Et haec pauca de passionibus et virtutibus instituto nostro sufficiant. Qui plura scire cupit, legat quae fusius S. Thomas de his tractat in locis citatis, item de septem donis Spiritus sancti, de octo beatitudinibus et de duodecim fructibus Spiritus sancti, usque ad quaest. 71.]