Summa summae S. Thomae, Tomus II

Unde repetenda sit ejus efficacia, et an sit per se efficax ?

Gratiam efficacem intelligimus hic eam quae reipsa habet effectum et cui non resistitur, ita ut, quanta vi polleat, si non sortiatur effectum, non sit efficax; quia sumitur hic gratia efficax prout distinguitur a sufficiente. Sufficiens dicitur qua dat posse, efficax quae dat agere.

Dari hoc sensu gratiam efficacem nullus negat. Sed difficultas est, eaque gravissima et celeberrima, unde haec gratia habeat quod sit efficax ? Non dico unde habeat vim qualitercumque efficiendi, quod est esse efficax in actu primo ; certum est enim quod habeat a Deo : sed unde habeat quod certo et infallibiliter obtineat consensum nostrum, quod est esse efficax in actu secundo, et eo modo quo intelligimus hic gratiam efficacem, ut patet ex dictis.

Puri Molinistae efficaciam gratiae repetunt ab eventu, ita ut, juxta illos, non dentur nisi gratiae ex se sufficientes, quae fiunt efficaces ex consensu voluntatis humanae, seu quia voluntas humana illis consentit.

Congruistae efficaciam infallibilem gratiae repetunt ex directione scientiae mediae, et quia datur in eis circumstantiis in quibus praevisa est habere effectum; sed quia neque circumstantiae neque praescientia quidquam virtutis conferunt gratiae, ut fatentur ipsimet Congruistae, etiam in hac sententia, sicut in sententia Molinae, repetitur efficacia gratiae ex ipso consensu voluntatis, ita ut sit efficax, quia voluntas consentit, non autem voluntas ideo consentiat, quia est efficax. Unde, in utroque systemate, gratia sufficiens et efficax non distinguuntur entitative et per sua intrinseca, sed, in systemate Congruistarum, per circumstantias extrinsecas; eadem enim entitative gratia quae est efficax in uno qui consentit, est inefficax in altero qui non consentit.

Thomistae repetunt efficaciam gratiae ex intrinsecis, sive ex omnipotentissima Dei voluntate et supremo dominio quod habet super voluntates hominum, sicut in caetera creata : ita quod inter gratiam et effectum sit connexio infallibilis, non solum infallibilitate praescientiae, ut volunt Congruistae, sed causalitatis; neque infallibilitas operationis fundetur in praeescientia nostri consensus, sed, e contra, praescientia nostri consensus fundetur in infallibilitate divina causalitatis.

Dico : Efficacia gratiae repetenda est, non ex eventu, neque ex directione scientiae mediae, aut congruitate circumstantiarum, sed ex omnipotentissima Dei voluntate atque ejus supremo dominio in voluntates nostras, sicque est per se infallibiliter efficax, non infallibilitate scientiae tantum, sed et causalitatis.

Hanc conclusionem directe probant quaecumque dixi in tract. de Deo, dissert. VI, contra scientiam mediam et pro decretis per se efficacibus. Quapropter non omnia ex integro repetam, sed compendio tantum, et indicando loca, quibusdam tamen additis.

1° Probatur ex Scriptura.

1° Apost., I Cor., IV, 7, dicit : Quis te discernit ? Quid autem habes, quod non accepisti ? Si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis ? Atqui, si gratia non sit efficax ex se consensus nostri, sed ipsum expectet a nobis et per eum fiat efficax, homo habet aliquid quod non accepit et in quo possit gloriari et se discernere ab altero qui aequali gratia praeventus non consentit, nempe ipsum consensum gratiae, quem non habet a gratia, sed a se. Ergo. Hoc argumentum fusius deductum et varias adversariorum responsiones require de Scientia media, § 2.

2° Juxta Scripturam, Deus facit ut faciamus, Ezech., XXXVI, 27 : Faciam ut in praeceptis meis ambuletis. Facit ut velimus, Philipp., II, 13 : Operatur in vobis et velle et perficere, pro bona voluntate. Facit de nolentibus volentes, auferendo duritiam et resistentiam voluntatis et dando obedientiam seu consensum, Ezech., XI, 19 et XXXVI, 26 : Auferam cor lapideum de carne vestra et dabo vobis cor carneum. Unde Augustinus, de Praedest. sanct., c. 8, n. 13 : « Hac gratia qua occulte humanis cordibus divina largitate tribuitur, a nullo duro corde respuitur ; ideo quippe tribuitur, ut cordis duritia primitus auferatur. » Atqui Deus non dat nobis ut velimus et faciamus, non aufert cor lapideum, id est, cor resistens, non dat cor carneum, id est, cor docile et consentiens, non aufert duritiam et resistentiam cordis per gratiam pendulam et permissam libero voluntatis arbitrio, expectantem ejus obedientiam vel resistentiam, ejus consensum vel repulsum, ut patet ex terminis ; sed per gratiam vi propria effectricem bonae volitionis et cordis docilis, obedientis et consentientis, atque victricem duritiae et resistentiae voluntatis. Ergo.

3° Juxta Scripturam, gratia est infallibiliter efficax consensus nostri ex omnipotentissima Dei voluntate et supremo dominio quod habet super voluntates nostras. Ergo non ex consensu voluntatis humanae. — Prob. ant. Esther, XIII, 9 et 11, Mardochaeus, orans Deum ut convertat cor regis Assueri Judaeis infensi, dicit : Domine Rex omnipotens, in ditione enim tua cuncta sunt posita, et non est qui possit tuae resistere voluntati, si decreveris salvare Israel... Dominus omnium es, nec est qui resistit Majestati tuae. Et cap. XIV, 12 et 13, regina Esther sic orat : Domine Rex deorum et universae potestatis,... transfer cor illius in odium hostis nostri. Et cap. XV, 11, subjungitur : Convertitque Deus spiritum regis in mansuetudinem. Quibus verbis infallibilitas et efficacia motionis et gratiae divinae refertur evidenter ad Dei omnipotentiam, et non ad consensum Assueri praevisum. Unde Augustinus, lib. I contra duas epist. Pelagian., ad Bonif., c. XX, n. 38, expendens haec verba, dicit : « Cor regis... occultissima et efficacissima potestate convertit et transtulit ab indignatione ad lenitatem. » Item Prov., XXI, 1, cor regis in manu Dei comparatur divisionibus aquarum in manu hortulani : Sicut divisiones aquarum, ita cor regis in manu Domini : quocumque voluerit inclinabit illud. Eccli., XXXIII, 13, homo in manu Dei comparatur luto in manu figuli. Isa., X, 15, comparatur securi, virgae, baculo, in manu hominis iis utentis prout vult. Quibus comparationibus manifestum fit, Deum vi suae potestatis et dominii de voluntatibus ad nutum disponere, non vero ab eis expectare qui voluerint.

Reponit Honoratus Tournely, haec frustra objici, quia nemo negat gratiae vim et efficaciam derivari ex omnipotentissima Dei virtute. Hic verbis ludit et illudit Tournely. Ita quidem. Nemo negat gratiae vim et efficaciam quam habet, derivari ex omnipotentissima Dei virtute ; sed Molinistae et Congruistae negant gratiam habere vim et efficaciam ex omnipotentissima Dei virtute determinandi infallibiliter voluntatem ad consensum, ut ferunt textus laudati, quippe qui volunt eam esse efficacem per consensum ipsum. Et ita negarunt in Congregatione habita coram Paulo V, 20 septembris 1605.

2° Probatur ex Augustino.

Et primo ex terminis quibus S. Doctor exprimit gratiae efficaciam. Lib. I de Peccat. meritis et remiss., cap. 9, n. 20, vocat gratiam efficacem, « Spiritus sancti occultissimam gratiam. » Lib. de Gratia Christi, cap. 24, n. 25 : « Internam et occultam, mirabilem ac ineffabilem potestatem qua Deus operatur in cordibus hominum, non solum veras revelationes, sed etiam bonas voluntates. » Lib. IV contra Julian., cap. 8, n. 42 : « Omnipotentissimam voluntatem. » Lib. I contra duas epist. Pelag., c. 20, n. 38 : « Occultissimam et efficacissimam voluntatem ac potestatem, quae convertit et transfert corda hominum ab indignatione ad lenitatem. » Lib. de Corrept. et Gratia, c. 14, n. 45 : « Inclinandorum cordium omnipotentissimam potestatem. » De Praedest. sanct., c. 8, n. 13 : « Gratiam quae a nullo duro corde respuitur, quia ad tollendam cordis duritiam primitus datur. » Atqui haec competunt gratiae per se et ex intrinseco efficaci, nullatenus gratiae permissae libero arbitrio, et quae ab ejus consensu aut circumstantiis loci vel temporis redditur efficax. Nam 1° haec gratia non operatur occultis, miris et ineffabilibus modis ; causa enim cur operetur, est in hoc systemate obvia et aperta, scilicet consensus humanae voluntatis. 2° Non est potentissima et efficacissima, siquidem nihil possit operari, si voluntas humana resistat. 3° Non efficit ut homo sit volens et consentiens, cum, e contra, sit efficax quia homo vult et consentit. 4° Denique, non inclinat corda quo et quando Deo placet, sed potius homo flectit divinam potentiam quo et quando sibi placet. Ergo.

2° Augustinus, de Praedest. sanct., cap. 10, n. 19, dicit : « Quando promisit Deus Abrahae in semine ejus fidem gentium,... non de nostrae voluntatis potestate, sed de sua praedestinatione promisit. Promisit enim quod ipse facturus fuerat, non quod homines. Quia, etsi faciant homines bona quae pertinent ad colendum Deum, ipse facit ut illi faciant quae praecipit, non illi faciunt ut ipse faciat quod promisit : alioquin, ut Dei promissa compleantur, non in Dei, sed in hominum est potestate, et quod a Domino promissum est, ab ipsis redditur Abrahae. Non autem sic credidit Abraham, sed credidit dans gloriam Deo, quoniam quae promisit, potens est et facere, Rom., IV, 20 et 21. Non ait « praedicare, » non ait « praescire, »... sed, potens est facere, ac per hoc facta, non aliena, sed sua. » Atqui, si gratia non sit per se efficax consensus nostri ad fidem aut pietatis opus, sed ipsum expectet et ab ipso pendeat ut sit efficax, sequitur : 1° quod, quando Deus promisit fidem Abrahae, non de sua praedestinatione, sed de nostrae voluntatis potestate promisit. 2° Quod promisit, non quod ipse facturus erat, sed quod homines. 3° Quod ipse non faciat ut faciant homines quae praecipit, sed illi faciant ut ipse faciat quod promisit. 4° Quod, ut Dei promissa impleantur, non in Dei, sed in hominum sit potestate. 5° Quod potens sit praedicare et praescire quae promisit, sed non potens facere, cum haec pendeant a voluntate humana, sicque quod facta aliena, non sua, promiserit : quae omnia sunt directe contra Augustinum. Ergo.

Confirmatur. Augustinus, de Corrept. et Gratia, c. 14, n. 45, probat « Deum facere de hominum voluntatibus quod vult, cum vult ; » quia « magis habet in potestate sua voluntates hominum, quam ipsi suas. » Atqui homo, ex potestate quam habet in voluntatem suam, se determinat efficaciter, et quod capitale est, salva sua libertate. Ergo, a fortiori, Deus ex majori potestate quam habet in voluntates hominum, determinat eas efficaciter, salva eorum libertate : alioquin quomodo haberet magis in potestate voluntates hominum, quam ipsi suas ?

4° Juxta Augustinum, difficile est conciliare libertatem cum gratia. Sic lib. de Gratia Christi, c. 47, n. 52 : « Ista quaestio, ubi de arbitrio voluntatis et Dei gratia disputatur, ista est ad discernendum difficilis, ut quando defenditur liberum arbitrium, negari Dei gratia videatur ; quando autem asseritur Dei gratia, liberum arbitrium putetur auferri. » Et lib. II contra litt. Petiliani, cap. 84, n. 185 : « Si tibi proponam quaestionem, quomodo Deus Pater attrahat ad Filium homines quos in libero dimisit arbitrio, fortassis eam difficile soluturus es. Quomodo enim attrahit, si dimittit ut quis quod voluerit eligat ? Et tamen utrumque verum est ; sed intellectu hoc penetrare pauci valent. » Atqui, in utroque systemate Molinistarum et Congruistarum, omnes facile penetrare possunt concordiam libertatis cum gratia. Quis enim, etiamsi stupidissimus, non intelligat manere libertatem cum gratia quae ab ejus nutu pendet ? Imo, ideo conficta sunt ista systemata, ut haec concordia facile perciperetur. Quo uno palam est quantum distant ista systemata ab Augustini systemate.

3º Probatur ex S. Thoma.

Ex innumeris pauca seligo. 1° S. Doctor Iª IIª, q. 10, a. 4, ad 3, dicit : « Si Deus movet voluntatem ad aliquid, incompossibile est huic positioni, quod voluntas ad illud non moveatur ; non tamen est impossibile simpliciter. » Q. 6 de Malo, a. unico, ad 3 : « Deus movet quidem voluntatem immutabiliter, propter efficaciam virtutis moventis, quae deficere non potest ; sed, propter naturam voluntatis motae, quae indifferenter se habet ad diversa, non inducitur necessitas, sed manet libertas : sicut etiam in omnibus providentia divina infallibiliter operatur, et tamen a causis contingentibus proveniunt effectus contingenter, in quantum Deus omnia movet proportionabiliter, unumquodque secundum suum modum. » I p., q. 19, a. 8, c : « Cum voluntas divina sit efficacissima, non solum sequitur quod fiant ea quae Deus vult fieri, sed quod eo modo fiant quo Deus ea fieri vult. Vult autem quaedam Deus fieri necessario, quaedam contingenter, ut sit ordo in rebus, ad complementum universi. » Et ad 2 : « Ex hoc ipso quod nihil voluntati divinae resistit, sequitur quod non solum fiant ea quae Deus vult fieri, sed quod fiant contingenter vel necessario quae sic fieri vult. » Haec sunt plana et aperta, atque diserte in terminis exprimunt efficaciam infallibilem gratiae repetendam esse ex efficacia voluntatis divinae, et, quod potissimum est, salvam manere libertatem sub illa.

Utrumque iterum eruitur ex q. 22 de Verit., a. 8, c, ubi dicit : « Omnis actio voluntatis, in quantum est actio, non solum est a voluntate ut immediate agente, sed etiam a Deo ut primo agente, qui vehementius imprimit. Unde, sicut voluntas potest immutare suum actum in aliud, ita et multo amplius Deus. » Nihil urgentius. Inde enim sic formo argumentum : Deus, ut primum agens, vehementius imprimit voluntati, quam ipsa, ut secundum agens, sibi. Atqui voluntas, ut secundum agens, seipsam in genere causae efficientis movet et se determinat ad agendum salva libertate. Ergo multo amplius Deus, ut primum agens in genere causae efficientis, ipsam movet et determinat salva libertate.

2º Juxta S. Thomam, usus gratiae est a gratia. Ergo vi sua est efficax. — Id docet S. Doctor I p., q. 23, a. 5, c ; q. 6 de Verit., a. 2, ad 11 ; lect. 1 in cap. 15 I ad Cor. ; lect. 3 in cap. 9 ad Rom., ubi in terminis dicit : « Ipse usus gratiae est a Deo. »

4º Probatur rationibus.

Rationes sunt inconvenientia quae deduxi contra scientiam mediam et quae nunc compendio sic resumo.

1° Sublata gratia per se efficaci, et posita gratia efficaci ab eventu seu ex praescientia et circumstantiis, hoc est, gratia pendula permissa determinationi liberi arbitrii et ejus consensum ac determinationem expectante, sequitur 1° quod tollatur a Deo ratio primae causae et primi motoris, quia voluntas se determinat, non determinata a Deo. 2° Quod tollatur ab eo ratio causae universalis ; quia est aliquid, scilicet consensus et libera determinatio voluntatis, quod ejus causalitatem subterfugit. 3° Quod decurtetur omnipotentia Dei et supremum dominium quod habet supra nostras voluntates ; quia non potest in quibusvis circumstantiis voluntates nostras inclinare in bonum. 4° Quod tollatur, praecipua ex parte, necessitas orationis ; nam, in illa sententia, non est necesse a Deo petere quod consentiamus gratiae, cum id sit a nobis, et non a Deo. 5° Quod non debeamus Deo gratias agere pro eo quod est caput in negotio salutis, scilicet pro determinatione ad bonum, quae est a nobis, et non a Deo. 6° Quod non in sola spe gratiae inniti debeamus, sed praecipue in nostra libertate, cum sit semper nobis liberum eam reddere efficacem, et inde quod non tam anxie timere debeamus pro salute nostra, nec tanta sollicitudine illi invigilare. 7° Quod haec sententia videatur affinis Semi-Pelagianismo, quatenus componit cum Deo, partem homini vindicet et partem Deo, et quod pejus est, homo primum tollat, promendo ex se suum consensum, Deo posterius det : in quo, juxta Augustinum, situs erat error Semi-Pelagianorum. 8° Specialiter contra systema gratiae congruae, quod Deus in illo non sit magis author bonorum quam malorum operum ; quia, in tantum, in eo systemate, Deus dicitur author bonorum operum, in quantum ponit hominem in iis circumstantiis in quibus praevidet eum bene usurum gratia, et cum eo simultanee concurrit ad opus. Atqui pariter illum qui male agit ponit in iis circumstantiis in quibus praevidet illum gratia oblata male usurum, et concurrit simultanee cum illo ad malum opus. Ergo. Haec omnia fusius exposita cum responsionibus adversariorum, praesertim Honorati Tournely, require in tract. de Deo, dissert. VI, de Scientia media, a. 6, § 1.

Adde iterum specialiter contra idem systema gratiae congruae, quod subjaceat omnibus fere difficultatibus quae contra gratiam per se efficacem proponuntur. Nam is cui denegatur gratia congrua et datur tantum incongrua, non plus facit aut faciet quam is cui denegatur gratia per se efficax et datur tantum sufficiens thomistica, ut non semel in tract. de Deo et in hoc praesenti observavimus. Unde Martinonus, Societatis Jesu scriptor, in suo Anti-Jansenio, disp. 26, sect. 3, n. 25, concludit eam sententiam fuisse inutiliter excogitatam ad explicandas difficultates circa auxilia gratiae. Et Honoratus Tournely, q. 7 de Grat., a. 4, concl. 4, eam rejicit, quia vel relabitur in sententiam Molinae, vel premitur iisdem difficultatibus ac systema thomisticum.

2° Confer diligenter in tract. de Deo, dissert. VIII, de Decretis, a. 2, ubi prima ratio omnia ferme hucusque dicta summatim complectitur cum omnibus adversariorum effugiis praeclusis. Ibidem pro coronide adjecimus, adversarios alibi agnoscere, nostram determinationem in bonum non esse a Deo ; quod hic negant, ut tot absurditatum declinent invidiam. Haec, inquam, omnia hic habeto pro dictis, ne eadem repetere cogamur.

Sed unum tantum observandum est, quod jam ex parte observavi § 2 de scientia media, scilicet argumentis quibus probatur, in sententia Molinistarum et Congruistarum, gratiam subjici voluntati, ab ea determinari et esse ejus pedissequam, duas passim a Tournelio adhiberi responsiones. 1° Dicit absurdum esse ut superior dicatur inferiori subjici, quando inferior superioris mandata exsequitur. 2º Pariter absurdum esse pronuntiat, ut quod ex se determinatio quaedam est, inclinatio, impulsus ad aliquid, dicatur determinari, quando voluntas determinationem illius seu motionem et impulsum sequitur. Gratia autem, inquit, est ex se determinatio quaedam, inclinatio, propensio ad bonum, quam cum voluntas sequitur, non determinat gratiam ad bonum, sed potius ejus determinationem sequitur, et mandata Dei superioris exsequitur. Ita doctor Sorbonicus.

Resp. ad primum. Equidem verum est, absurdum esse ut superior dicatur subjici inferiori, quando inferior mandata superioris exsequitur, ibi sistendo et in ordine morali. At, si, ut inferior exsequatur mandata superioris, indigeat in ordine physico concursu superioris et superior illum ei offerat indifferentem et ab ipso determinabilem ad quodcumque voluerit, non erit absurdum, sed plane verum, dicere, in hoc casu superiorem, quantum ad usum sui concursus oblati, subjici inferiori. Est autem hic noster casus.

Ad secundum, detegenda est aequivocatio latens in hac voce gratia. Est quaedam gratia physice praemovens et determinans voluntatem ad actus indeliberatos. Hujusmodi gratiam non aegre admittunt adversarii, saltem aliqui, sed de ea hic non agitur ; quaestio est enim de gratia nos movente ad consensum deliberatum voluntatis. Respective igitur ad illum consensum deliberatum, est, secundum omnes, gratia praeveniens moralis, alliciens et movens objective voluntatem quoad specificationem in genere causae finalis, non efficientis : non aliam praevenientem agnoscit Tournely cum Molinistis. Et haec quidem, etiam in eorum sententia, non indiget determinari quoad speciem, sed quantum ad hoc potest dici determinatio et impulsus ; indiget tamen determinari quoad exercitium, quia ea posita, voluntas est adhuc indifferens et indeterminata ut eam sequatur vel non : unde ex hac parte jam habemus in hoc systemate gratiam determinabilem a voluntate. Sed, quod potissimum est, praeter hanc gratiam moralem agnoscunt Molinistae necessariam esse aliam qua Deus concurrat physice ad consensum meum deliberatum. Hunc autem concursum seu gratiam dicunt a Deo offerri, non determinatum ad unum, alias, inquiunt, laederetur libertas, sed indifferentem et voluntatis determinationi permissum. Ergo de isto concursu seu gratia non potest dici quod sit determinatio et impulsus, sed vere dicitur quod sit versatilis, pendulus, indifferens, determinabilis a voluntate et ejus pedissequus ; et sic, sublata aequivocatione, manent praeclusae Tournelii responsiones.

3° Homo, in statu naturae lapsae, est admodum infirmus circa bonum et totus pronus in malum, extus objectis et exemplis seductus, intus passionibus abreptus. « Cum avaritia nobis, inquit Cyprianus, apud Augustinum, lib. II cont. Julian., c. 8, n. 25, cum impudicitia, cum ira, cum ambitione congressio est ; cum carnalibus vitiis, cum illecebris saecularibus assidua et molesta luctatio est, obsessa mens, hominis et undique diaboli infestationibus vallata, vix occurrit singulis, vix resistit. » Igitur sic ex omni parte incitamur ad malum, ut, si gratia vi sua potentissima voluntatem non firmaret contra malum et non converteret ad bonum, sed ipsam sibi relinqueret, vix aut ne vix unus e mille non succumberet. Unde Augustinus, de Corrept. et Grat., c. 12, n. 38, dicit : « Si in tanta infirmitate vita hujus... ipsis relinqueretur voluntas sua,... inter tot et tantas tentationes infirmitate sua voluntas ipsa succumberet, nec vellent, aut non ita vellent, infirmitate voluntatis, ut possent. Subventum est igitur infirmitati voluntatis humanae, ut divina gratia indeclinabiliter et insuperabiliter ageretur, et ideo, quamvis infirma, non tamen deficeret, neque adversitate aliqua vinceretur. »

Objectiones.

Quantum ad objectiones quae solent peti ex quadruplici capite : 1° ab authoritate, 2º ex laesione libertatis, 3° ex insufficientia auxilii quod dicitur sufficiens, 4° ex affinitate cum Calvinismo ; eas totidem §§ abunde solutas habes saepe dicta dissert. VIII de Decretis, a. 2. Quapropter supervacaneum existimo illas hic denuo instaurare. Vide loco cit.

Illud tantum ad cumulum observandum est, saepe objici ab Honorato Tournely, gratiam per se efficacem habere essentialem connexionem cum actu, et eum inde inferre, laedi libertatem. Sed est iterum aequivocatio in rò essentialem. Non enim gratia per se efficax habet essentialem connexionem cum actu, quasi illum necessario pariat, sicut, v. g., essentia parit proprietates ; sed sic ut habeat ex se virtutem infallibiliter obtinendi consensum. Unde potest sic distingui : Habet connexionem essentialem, id est infallibilem, cum actu, conc. ; id est, necessariam, nego ; quia movet voluntatem, non quomodocumque, sed ut libere consentiat, et cum potentia dissentiendi.