Summa summae S. Thomae, Tomus II

Poena stricte sumpta, est malum punitivum et afflictivum, inflictum contra inclinationem saltem naturalem passi, in vindictam sui peccati. Et quia est duplex malum, positivum et privativum, duplex est poena : Una positiva, quae vocatur poena sensus, quia cum torqueat inferendo aliquid disconveniens et nocivum sive animae, sive corpori, et nocumentum positive afflictivum maxime sensibus percipiatur, ideo haec poena, sive animum sive corpus spectet, dicitur poena sensus. Altera est privativa, et vocatur poena damni, per quam intelligitur amissio bonorum quae hominibus ex Dei promissione debentur, inter quae cum emineat visio beatifica et intuitiva Dei, hujus privatio vocatur antonomastice poena damni.

§ I

Quotuplex sit poena peccati?

Dico : Quodlibet peccatum mortale personale inducit reatum duplicis poenae, scilicet damni et sensus¹. De peccato originali dicam infra.

Conclusio quoad utramque partem est de fide expressa in sententia a Christo in ultimo judicio ferenda, his verbis Matth., XXV, 41 : Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum. Discedite, exprimit poenam damni; in ignem aeternum, poenam sensus. Idem probant varii alii textus quibus docemur homines, ob peccatum, et privari regno coelorum, ut I Cor., VI, 9 ; Matth., III, 2, etc., et tradi in supplicium ignis, Isa., LXVI, 16 ; Apoc., XIV, 10, et alibi.

Ratio congrua². Poena proportionatur peccato. In peccato autem duo sunt, nempe aversio ab incommutabili bono et conversio ad commutabile bonum, juxta illud Jerem., II, 13 : Duo mala fecit populus meus. Me dereliquerunt fontem aquae vivae, et foderunt sibi cisternas dissipatas. Ut ergo poena sit proportionata peccato, debet esse aliquid quod respondeat aversioni, et est poena damni, et aliquid quod respondeat conversioni, et est poena sensus. Aequum namque est ut qui se a Deo voluntarie avertit, ab eo maneat separatus, et qui ad creaturam se convertit, ex ea quaerens gloriam aut delectationem, per eam affligatur, ut sit et hoc sensu verum illud Sap., XI, 17 : Per quae peccat quis, per haec et torquetur.

Petes 1° an dolor ex amissa beatitudine sit poena sensus, vel damni.

Resp. non esse proprie poenam, sed supponere poenam a qua causatur, reductive autem pertinere ad poenam damni, ex qua resultat, sicut gaudium reducitur ad beatitudinem, ex qua consurgit.

Petes 2° quae poena sit gravior : an damni, an sensus?

Resp. poenam damni esse graviorem, quia est quasi essentialis, et opponitur visioni beatificae, quae primum locum tenet in beatitudine; poena autem sensus est quasi accidentalis, et beatitudini accidentali opponitur.

Petes 3º utrum poena damni sit aequalis in omnibus damnatis.

Resp. negative : 1° quia sic se habet poena damni in ratione supplicii ad damnatos, sicut visio beatifica, cujus est privatio, in ratione praemii ad beatos. Atqui haec non est aequalis in omnibus beatis. Ergo nec illa in omnibus damnatis. 2° Unus damnatus magis dolet de amissa beatitudine, quam alter. Ergo amissio beatitudinis est illi majus malum quam alteri.

Dices : Juxta S. Thomam, supra q. 73, a. 2, o, privatio totalis et in facto esse non admittit majus aut minus. Atqui poena damni est privatio totalis et in facto esse. Ergo.

Resp. Dist. maj. Privatio totalis et in facto esse non admittit majus aut minus extensive, conc., quia non plus aut minus aufert de forma; intensive, nego, quia apponendo formae majora obstacula, magis radicatur et firmatur in subjecto.

§ II

Utrum aliquod peccatum inducat reatum poenae aeternae?

Dico 1° : De fide est, contra Origenem, poenas omnium damnatorum, tam hominum quam daemonum, de lege communi fore aeternas, sicque peccatum mortale, in hac vita non remissum, plectendum esse in inferno poena aeterna.

Ita passim Scriptura. Isa., LXVI, 24, de damnatis dicitur : Vermis eorum non morietur, et ignis eorum non extinguetur. Matth., XXV, 41 : Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, et 46 : Ibunt hi in supplicium aeternum, seu, ut legit Aug., in combustionem aeternam. II Thess., I, 9 : Poenas dabunt in interitu aeternas a facie Domini. Apoc., XIV, 10 et 11 : Cruciabuntur igne et sulphure... in saecula saeculorum. Et alibi.

Si dicas, Scripturam nomine aeternitatis saepe significare, non perfectam aeternitatem, sed longam durationem, resp. equidem ita esse ; sed nego posse sic intelligi, ubi loquitur de poenis damnatorum : tum quia SS. Patres unanimiter intelligunt de perfecta aeternitate, et hic est sensus communis fidelium; tum ex contextu, eodem enim modo Scriptura loquitur de poenis damnatorum, ac de vita beatorum : Ibunt hi in supplicium aeternum, justi autem in vitam aeternam. Certo autem constat, vitam beatorum fore proprie aeternam. Ergo et aeternas proprie poenas damnatorum. Atque ita est definitum in conc. Later. IV, cap. Firmiter, de SS. Trinitate³, et in conc. Trid., sess. VI, can. 25 et 26⁴

Dixi, de lege communi, quia non est dubium quin Deus possit de potentia absoluta omnes damnatos a poenis absolvere, et infernum evacuare.

Verum, supposito fidei dogmate, subtilior movetur quaestio inter theologos : an aliquod peccatum ex se et intrinseca sua malitia inducat reatum poenae aeternae; an tantum id ei conveniat per accidens, sive ratione legis latae a Deo, qua illud sub poena aeterna prohibet, sive ratione subjecti, quod perpetuo manet privatum gratia. Pro cujus resolutione,

Dico 2º : Peccatum mortale ex se et intrinseca sua malitia inducit reatum poenae aeternae; peccatum veniale, reatum poenae temporalis tantum⁵.

Prob. utraque pars simul. Illud peccatum ex se et intrinseca sua malitia inducit reatum poenae aeternae, quod importat inordinationem de se irreparabilem. Peccatum enim inducit reatum poenae ratione inordinationis, ut dictum est; manente autem causa, manet effectus. Atqui peccatum mortale ex se et intrinseca sua malitia dicit inordinationem de se irreparabilem, non peccatum veniale.

Ergo. — Prob. min. duplici momento : 1° Peccatum mortale avertit et deordinat ab ultimo fine, ut dicemus infra; peccatum autem veniale deordinat tantum circa media ad finem. Atqui deordinatio ab ultimo fine ex propria ratione est irreparabilis, non deordinatio circa media. Ergo. — Prob. min. Sic se habet ultimus finis in moralibus et practiceis, sicut primum principium in speculativis. Atqui error circa primum principium in speculativis est de se irreparabilis ; a quo enim repararetur? Secus error circa conclusiones, qui ex recta principii intelligentia potest reparari. Ergo deordinatio circa finem ultimum est de se irreparabilis, non deordinatio circa media.

Prob. 2° prima minor. Peccatum mortale tollit gratiam quae est principium vitae spiritualis, sicque se habet ut mors animae ; peccatum autem veniale non tollit gratiam, sed tantum ejus fervorem minuit, sicque se habet ut morbus et languor animae. Atqui mors non est reparabilis nisi per miraculum, morbus autem et languor est reparabilis viribus naturae. Ergo.

Dices contra primam partem : Poena justa adaequatur culpae; justitia enim est aequalitas. Unde Isa., XXVII, 8 : In mensura contra mensuram: cum abjecta fuerit, judicabis eam. Atqui peccatum est temporale et saepe momentaneum. Ergo illi non debetur poena aeterna.

Resp. Dist. maj.⁶. Poena justa quoad quantitatem seu acerbitatem adaequatur culpae, conc.; quoad durationem, nego. Nam, sicut Aug. dicit lib. XXI de Civit., c. 11, in multo judicio, etiam humano, requiritur quod poena adaequetur culpae quantum ad durationem. Non enim quia adulterium vel homicidium in momento committitur, propter hoc momentanea poena punitur, sed quandoque perpetuo carcere vel exilio, quandoque etiam morte, in qua non consideratur occisionis mora brevis, sed potius quod in perpetuum auferatur a societate viventium, et sic representat suo modo aeternitatem poenae inflictae divinitus.

Dico 3° : Quamvis peccato veniali ex se debeatur tantum poena temporalis, ut dictum est, attamen non remissum quoad culpam in hac vita, et mortali conjunctum, per accidens punitur in inferno poena aeterna⁷. Ita cum Authore censent S. Bonavent., Richardus, Abulens. et alii plures tam antiqui quam recentiores, contra Scotum et Scotistas.

Prob. Nam quam poena remittitur manente reatu poenae, alioquin reus poenam non pateretur, quod est contra justitiam. Atqui in damnatis semper manet reatus poenae debitae peccato veniali non remisso in hac vita quoad culpam. Ergo semper remanet poena. — Prob. min. Quamdiu manet culpa, manet reatus poenae debitae culpae. Atqui culpa venialis hic non remissa, nunquam in inferno remittetur. Ergo. — Prob. min. multipliciter : 1° quia damnati sunt simpliciter in termino, existenti autem simpliciter in termino nullius culpae datur remissio. Dixi, simpliciter in termino, ut praevenirem instantiam quae posset fieri de animabus in Purgatorio, quae non sunt simpliciter, sed secundum quid in termino. 2° Nunquam culpa venialis remittitur, nisi per voluntariam et condignam retractationem factam ab illo qui peccavit ; quae voluntaria et condigna retractatio fieri non potest sine actu charitatis et poenitentia, cujus non sunt capaces damnati, utpote obstinati in malo. 3° Nulla culpa potest remitti, nisi per applicationem meritorum Christi; omnis enim peccati remissio est effectus meritorum Christi. Atqui damnatis nulla fit applicatio meritorum Christi, cum non sint ejus membra, ut docet Author 3a p., q. 8, a. 3, o, nec pro illis in hoc statu existentibus mortuus sit, ut dixi in prima parte. Et ideo sensus communis fidelium et Ecclesiae est, quod in inferno nulla sit redemptio. Ergo.

Dico 4° : Peccatum mortale aut veniale dimissum in hac vita quoad culpam, probabilius non punietur in damnatis poena aeterna.

Fateor S. Thomam in IV Sentent., dist. 21, q. 1, a. 2, quaestiunc. 3, contrariam sententiam tenere; sed sequenti distinctione 22, q. 1, a. 1, ad 5, re attentius examinata, hanc sententiam deserit et nostram amplexetur. Postquam enim dixit, quosdam tenere quod peccatum mortale dimissum quoad culpam punietur in inferno aeternaliter, sicut peccatum veniale non dimissum, quae est sententia quam distinctione praecedenti tenuerat, subjungit : « Sed hoc non videtur simile, quia veniale [non dimissum] ideo in inferno aeternaliter punietur, quia semper manet, cum non sit ibi aliquid quod culpam delere possit; sed poena ex hoc quod solvitur, expiatur. Et ideo alii dicunt quod poena cujus aliquis est debitor post culpam remissam, in inferno punietur temporaliter. Nec est inconveniens quod quantum ad aliquid accidentale poena inferni diminuatur, usque ad diem judicii, sicut etiam augetur. » Quibus verbis S. Doctor nedum conclusionem nostram asserit, sed probat et argumenta in contrarium solvit.