Summa summae S. Thomae, Tomus II

Principia moralitatis intelligimus ea omnia ex quibus fit quod actus sit vel bonus, vel malus, vel indifferens. Tria assignat Author hic q. 18, a. 2, 3 et 4, scilicet objectum, circumstantias et finem. Quamvis enim finis sit etiam circumstantia, quia tamen maxime influit in actionem, ideo specialiter de illo tractat S. Doctor et cum eo communiter theologi. Quae vero disputari solent circa haec tria moralitatis principia, in hoc articulo per varios paragraphos expendemus. Unde sit

§ I. — Utrum prima et specifica bonitas vel malitia actus humani sit ex objecto ?

Per objectum hic non intelligimus quidquid objicitur voluntati, sic enim ipsae circumstantiae forent etiam ejus objectum; sed id quod primo et per se attingitur a voluntate.

Dico 1° : Prima et essentialis bonitas, vel malitia actus humani, desumitur ab objecto moraliter considerato¹.

Probatur. Sicut in naturalibus prima et essentialis bonitas sumitur a forma quae dat speciem, ut in homine a forma rationali, et primum malum ex defectu formae quae dat speciem, ut si res generata non consequitur formam specificam, puta si non generetur homo, sed aliquid loco hominis ; ita in moralibus prima et essentialis bonitas attenditur ex forma quae dat speciem actui humano, et prima malitia ex hujus formae defectu. Atqui forma dans speciem actui humano, est objectum. Ergo. — Prob. min. Actus humanus est motus et tendentia ad objectum sicut ad terminum. Atqui motus et tendentia respicit terminum ut formam propriam; comparatur enim ad illum ut potentia ad actum, perfectibile et determinabile ad perfectivum et determinativum. Ergo.

Dixi : « Ex objecto moraliter considerato, » quia circa idem objectum physice consideratum possunt versari actus specie diversi, bonus et malus : ut circa eamdem rem alienam, actus injustitiae, auferendo, actus justitiae, restituendo ; circa eamdem uxorem adulterium et actus conjugalis ; circa eumdem hominem amor et odium.

Debet ergo sumi objectum moraliter, et prout rationi dirigenti substat, eique est conforme vel difforme.

Dices. Actus humanus primam et specificam moralitatem desumit ab eo quod primo respicit. Atqui respicit finem, ut docet S. Thomas hic a. 6, c., et supra q. 1, a. 3, c. Et patet quia objectum est volitum propter finem. Ergo finis est prius volitus.

Resp. Dist. min. Actus humanus primo respicit finem operis, conc.; finem operantis, nego. Finis operis, qui et dicitur intrinsecus, coincidit cum objecto; finis operantis illi advenit ab extrinseco et accidentaliter, ita ut sine illo staret idem actus.

Utrum et quomodo actus humanus sumat bonitatem vel malitiam ex circumstantiis et ex fine ?

PRENOTANDA

1° Circumstantia est « accidens actus humani, ipsum in esse morali jam constitutum moraliter afficiens² ».

Explicatur³. Dicitur accidens, quia circumstantia dicitur metaphorice a loco. Sicut ergo illud in localibus dicitur circumstare aliquid, quod est quidem ei extrinsecum, ipsum tamen attingit aut ei appropinquat; ita in moralibus circumstantia dicitur id quod est extra substantiam actus, ipsum tamen aliquo modo attingens. Quod autem est extra rei substantiam, utpote sine quo res esse et concipi potest, ad ipsam tamen pertinet, dicitur ejus accidens. Sic est, v. g., circumstantia loci sacri respectu furti.

Dicitur, « afficiens actum humanum in esse morali jam constitutum, » quia, si daret primam et essentialem speciem moralem, jam non esset circumstantia, sed transiret in conditionem objecti et differentiae essentialis.

Dicitur, « ipsum moraliter afficiens, » id est, ipsum modificans in ordine ad regulas morum; quia, si afficiat physice, erit quidem circumstantia actus qua physicus est, non qua moralis, ut quod quis det eleemosynam in auro vel argento, mane vel vesperi, manu dextera vel sinistra; de quo non est hic quaestio.

2° Assignantur communiter septem circumstantiae actuum humanorum, hoc versu comprehensae : Quis, quid, ubi, quibus auxiliis, cur, quomodo, quando⁴. In actibus enim considerandum est, quis fecit, quibus auxiliis aut instrumentis fecerit, quid fecerit, ubi fecerit, cur fecerit, quomodo fecerit, et quando fecerit.

Adverte, haec quae recensuimus, ut sint circumstantiae, non esse accipienda quatenus ab eis dependet substantia actus, sed quatenus ipsum accidentaliter afficiunt. Unde

Quis, non significat substantiam agentis, sed ejus qualitatem, v. g., quod sit sacerdos, religiosus vel laicus, solutus vel conjugatus, dives vel pauper, superior vel subditus.

Quid, non denotat pariter substantiam effectus, sed aliquid accidens ipsi conjunctum, puta qualitatem vel quantitatem : v. g., in furto, non denotat quod res furtiva sit aliena, id enim pertinet ad substantiam furti, sed quod sit sacra vel profana, quod sit magnae vel parvae quantitatis; in homicidio, quod occisus sit parens vel clericus; in luxuria, quod complex sit consanguinea vel nupta, etc.

Ubi, non significat nudum locum, certum est enim actum qui fit alicubi fieri, sed qualitatem loci : ut quod sit publicus, sacer, etc.; si enim fornicatio fiat in loco publico, oritur scandalum, si in loco sacro, est sacrilegium.

Quibus auxiliis, significat accidentaria instrumenta seu media quibus usus est operans; ut si adhibuerit opem daemonis vel maleficii, si occiderit veneno vel gladio, etc.

Cur, denotat finem, non intrinsecum et operis, hic enim pertinet ad substantiam actus, sed extrinsecum et operandis : ut si quis furetur ad se inebriandum.

Quomodo, significat modum accidentalem quo fit actus, v. g., intense vel remisse, ex contemptu vel levitate, ex ignorantia vel metu, ex malitia vel passione.

Quando, significat conditionem accidentalem temporis, nempe vel qualitatem, ut si opus fiat die festo, vel communionis; vel quantitatem, ut si actus diu vel parum duret.

Resolvitur quaestio.

Dico 1° : Actus humanus desumit aliquam bonitatem vel malitiam a circumstantiis⁵.

Probatur 1°. De bonitate vel malitia actuum humanorum censendum est eodem modo, saltem analogice, sicut de bonitate et malitia rerum naturalium. Atqui in rebus naturalibus tota bonitas et perfectio non sumitur a sola forma quae dat speciem, sed etiam ab accidentibus : sic, v. g., tota bonitas et perfectio hominis non sumitur a sola ejus forma substantiali, sed ex variis accidentibus, ut ex colore, figura, debita membrorum proportione, etc. Ergo tota bonitas actus humani non sumitur a solo objecto quod dat speciem, sed etiam ex circumstantiis quae sunt ejus accidentia.

2° Ideo actus humanus desumit bonitatem vel malitiam ab objecto, quia dicit habitudinem convenientiae vel disconvenientiae ad rectam rationem. Atqui circumstantiae etiam possunt importare habitudinem convenientiae vel disconvenientiae ad rectam rationem : sic, v. g., non solum est disconveniens rationi furari, sed etiam furari in loco sacro.

Dico 2° : Actus humanus aliquando desumit a circumstantiis speciem boni vel mali, aliquando tantum aggravationem aut diminutionem bonitatis vel malitiae intra eamdem speciem ; seu, ut communiter dicitur : Quaedam circumstantiae sunt mutantes speciem, quaedam tantum aggravantes intra eamdem speciem⁶.

Circumstantia mutans speciem, ea est quae secundum se specialem et distinctam bonitatem vel malitiam actui humano superaddit; aggravans tantum, quae praesuppositam bonitatem vel malitiam auget tantum et modificat intra eamdem speciem.

Inter circumstantias aggravantes, aliae notabiliter, aliae leviter aggravant. Censetur notabiliter aggravans in materia quantitativa, seu qua consistit in numero, pondere et mensura, quando seorsim sumpta et ab actu separata sufficeret ad peccatum mortale : ut qui ultra viginti quinque aureos furatus esset, peccaret mortaliter: ut qui ultra viginti quinque asses, quos suppono sufficere ad peccatum mortale, furaretur alios viginti quinque. In aliis autem materiis censetur notabiliter aggravans, quando notabiliter excedit modum ordinarium peccandi in hujusmodi materiis : ut si quis totam noctem transigeret impudicitiis cum muliere, si quis per menses et annos perseveraret in odio fraterno, si quis inimicum occidisset membratim concidendo, etc.

Si neutrum ex his occurrat, censetur leviter aggravans : puta quod fur surripuerit triginta asses; quod post rixam quis iratus aliquantulo tempore in odio permanserit.

Circumstantiae mutantes speciem sunt certo accusandae in confessione. Circumstantias notabiliter aggravantes etiam esse accusandas tenet communior et tutior sententia⁷, de quo in tractatu de Poenitentia.

Dico 3° : Actus humanus desumit bonitatem vel malitiam a fine⁸.

Patet ex dictis, quia finis, non secus ac aliae circumtantiae, potest dicere ordinem conformitatis vel difformitatis ad rationem. Sic rationi conforme est, non solum dare eleemosynam, sed etiam dare in satisfactionem peccatorum ; sicut rationi repugnat, non solum furari, sed etiam furari ad se inebriandum.

§ III. — Quaedam quaestiunculae circa praecedentes paragraphos breviter resolvuntur.

Petes 1° a quo actus ex objecto bonus, ad bonum finem imperatus, desumat bonitatem specificam et essentialem.

Resp. Actus imperatus secundum se et specificative sumptus, desumit suam bonitatem specificam et essentialem ab objecto, accidentalem a fine : 1° Quia quod advenit actui in sua specie constituto, est ipsi accidentale. Atqui imperium et ordinatio actus ex se boni ad finem extrinsecum, advenit illi jam in sua specie constituto. Ergo. 2° Actus ab eo sumit speciem essentialem, quod primario et immediate respicit. Atqui actus imperatus, secundum se et specificative consideratus, primario et immediate respicit objectum : sic v. g., volitio dandi eleemosynam, imperata a poenitentia, primario et immediate respicit honestatem misericordiae, secundario tantum et mediate honestatem poenitentiae. Ergo.

Si vero actus imperatus sumatur formaliter et reduplicative ut imperatus, habet speciem essentialem a fine; quia, ut talis, reputatur unus et idem cum actu imperante, idemque objectum respicit.

Attamen, quia illi actui, secundum se considerato, accidit quod sit imperatus, eique jam in sua specie constituto supervenit imperium et ordinatio ad finem extrinsecum, simpliciter est dicendum, comparatione facta inter illas species, quod ea quam habet ex objecto sit essentialis, et ea quam habet ex fine sit accidentalis.

Petes 2° quomodo debeat intendi bonitas vel malitia tam objecti quam circumstantiarum, ut actus sit bonus vel malus.

Resp. Ut actus sit moraliter malus, sufficit quod malitia sit indirecte virtualiter vel implicite volita in alio cui est annexa; ut autem sit bonus, requiritur quod bonitas sit formaliter et directe in se volita, saltem in actu exercito.

Totam hanc responsionem his verbis exprimit Doctor noster hic q. 19, a. 7, ad 3 : « Malum contingit ex singularibus defectibus, bonum autem ex tota et integra causa. Unde, sive voluntas sit ejus quod est secundum se malum et sub ratione boni, sive sit boni sub ratione mali, semper voluntas erit mala. Sed ad hoc quod sit voluntas bona, requiritur quod sit boni sub ratione boni, id est quod velit bonum, et propter bonum. »

Ratio insuper primae partis est : 1° quia aliter non potest intendi malitia ; nemo enim intendens malum operatur, ut dixi supra et communiter docent philosophi ; et si quis sit ita scelestus ut videatur appetere malitiam in suo actu, eam non appetit nisi ratione alicujus bonitatis quam in ea apprehendit. 2° Quia malitia non solum non est appetenda, sed est vitanda. Non vitatur autem, hoc ipso quo indirecte et implicite intenditur. Sufficit ergo quod quis appetat in re delectabilitatem, cui videt esse annexam malitiam.

Ratio secundae partis est, quia honestas est per se et propter se appetibilis, sicque esse appetendam dicit recta ratio.

Dixi : « Saltem in actu exercito ; » quia non est necesse quod agens dicat in actu signato, v. g. : « Volo dare eleemosynam quia honestum est, » sed sufficit quod velit eleemosynam sub ea ratione qua est honesta, scilicet quia sublevat miseriam proximi.

Petes 3° utrum bona intentio cohonestet malam electionem, aut ex mala electione vitietur.

Resp. Bona intentio, ut movens ad malam electionem, ex ea vitiatur, et electio mala ex bona intentione non cohonestatur ; ejus tamen malitia minuitur secundum quid.

Prima pars probatur et explicatur in casu. Titius furatur ad dandam eleemosynam, vel mentitur ad salvandam vitam proximi. Intentio salvandi vitam proximi aut subveniendi ejus indigentiae formaliter, ut movens ad furtum aut ad mendacium, vitiatur et fit mala : 1° Quia sic est causa mali, scilicet furti aut mendacii. Atqui causa mali non dicit bonum, sed defectum. Ergo. 2° Intentio, ut movens ad electionem, continet virtualiter illam ; est enim intentio et voluntas finis non quomodocumque, sed ut assequendi per media. Ergo hoc ipso quo vult acquirere per malum medium, est inordinata et mala.

Dixi : « Formaliter ut movens, ad malam electionem, » quia secundum se et ex objecto est bona; bonum est enim velle succurrere proximo indigenti. De quo art. seq.

Probatur secunda pars, qua est contra Cassianum, Collat. 17. Malitia ex objecto, quamdiu objectum manet immutatum, est immutabilis et invariabilis; unde nec ipsa intentio bona vitiaretur ex prava electione, nisi quia, ut movens, includit virtualiter in suo objecto ipsam electionem malam, ut dictum est, sicque mutatur ejus objectum. Atqui objectum malae electionis, v. g., furti, non mutatur ex bona intentione. Ergo. Unde Apost., Rom., II, 8, damnat eos qui dicunt : Faciamus mala, ut veniant bona. Et Alexander III, c. 4 super eo, de usuris, dicit : « Scriptura sacra prohibet pro alterius vita mentiri. »

Probatur tertia pars. Malitia seu gravitas peccati attenditur ex affectu voluntario ad peccatum, seu ad id quod in peccato solet placere, scilicet bonum delectabile. Atqui, in casu, licet non minuatur malitia furti vel mendacii petita ex objecto, minuitur tamen affectus voluntarius ad peccatum, seu ad bonum delectabile quod in peccato placere solet ; quia non appetit malum seu peccatum nisi ex amore boni honesti, et ut induit rationem boni utilis, ad istud bonum honestum consequendum. Ergo.

intentum est melius, tanto magis minuitur culpa mendacii. »

Petes 4° utrum mala intentio vitiet bonam electionem, an e contra cohonestetur ex bona electione.

Resp. Electio bona, ut electio, sordescit ex mala intentione, et intentio mala non rectificatur ex bona electione.

Probatur. In bona electione, praecise ut est electio, non amatur honestas medii, sed medium amatur praecise ut utile ad malum finem : v. g., qui dat eleemosynam unice ob vanam gloriam, non curat honestatem eleemosynae, sed solum intendit vanam gloriam, ita ut, si eleemosyna ex se non esset honesta et conduceret ad vanam gloriam, illam assumeret. Ipsa autem intentio vanae gloriae inde fit pejor, quod ordinet id quod de se bonum est ad malum. Est enim perversitas bonum servire malo, et nobilius ordinari ad ignobilius, tamquam ad finem, ibi sistendo. Tota haec ratio magis clarebit ex art. seq.