Summa summae S. Thomae, Tomus II

[Consuetudo est duplex¹ : una faeti, altera juris. Consuetudo facti definitur a S. Thoma : « Frequentia operandi libere eodem modo. » Consuetudo juris, quae sequitur ex consuetudine facti, definitur ab Isidoro, lib. V Etymol., c. 3, citato cap. 5, dist. 1 : « Jus quoddam moribus [id est, actibus frequentatis] institutum, quod pro lege suscipitur, cum defieit lex. » Agitur hie praecipue de consuetudine facti.]

Tria S. Thomas tribuit cousuetudini² : primum, quod legem inducat, quando scilicet est praeter legem et nullam supponit; secundum, quod abroget legem latam et receptam; tertium, quod eam interpretetur. Haee autem tria consuetudo obtinere potest duplici via : 1° via conniventia, quando superior personaliter consentit tacite vel expresse consuetudini, ad quod non requiritur tempus determinatum; 2° via praescriptionis, quando certo tempore invaluit consuetudo, concurrente consensu, si non personali, saltem juridico seu legali superioris, ut explicabitur infra.

An itaque et quomodo consuetudo haec tria obtinere possit, inquirimus. Pro quo

Dico 1° : Consuetudo rationabilis potest inducere legem ubi non est, tam via conniventiae, quam praescriptionis³.

[Probatur ex utroque jure. Ex jure canonico, cap. In his, dist. 11, ubi dieitur ex Aug. ad Casulanum, epist. 36ª : « In his rebus de quibus nihil certi statuit Seriptura divina, mos populi Dei vel instituta majorum pro lege tenenda sunt. Et sieut pravaricatores divinarum legum, ita contemptores ecclesiasticarum consuetudinum coercendi sunt. » Item cap. Illa, dist. 12, ex eodem Aug. ad Januarium, epist. 54° ; qui in utraque epistola refert celebre Ambrosii effatum : « Ad quam forte ecclesiam veneris, ejus morem serva. » Et alibi. Ex jure civili. L. De quibus, ff de legibus, et alibi.]

Probatur ratione. In consuetudine rationabili possunt concurrere omnia qua requiruntur ad legem, scilicet materia honesta et utilis bono communi, intentio se obligandi et legitima authoritas, vel communitatis, si sit libera, vel principis manifeste approbantis, sive personaliter sive legaliter, eam consuetudinem et intentionem. Ergo.

Dixi : « Principis approbantis, sive personaliter sive legaliter, » quia duplex distinguitur consensus prineipis, unus personalis, alter juridicus seu legalis : Personalis, quando superior conscius consuetudinis eam approbat, vel expresse verbo aut aliquo facto manifesto, vel tacite, ei non resistendo, dum facile posset. Juridieus seu legalis in hoc consistit, quod jura seu praedecessores superioris praesentis declaraverint et statuerint talem consuetudinem inducere legem; ad quem consensum, ut patet, non requiritur quod consuetudo innotescat superiori. Ut igitur consuetudo inducat legem via conniventiae, requiritur consensus personalis saltem tacitus; ut autem inducat via prescriptionis, sufficit consensus legalis.

[Petes an omnes consuetudines diuturna et generales vim legis obtineant.

Resp. Consuetudines quae consistunt in frequentatione eorumdem actuum, quantumvis diuturnae et generales sint, vim legis non obtinent, nisi animo se obligandi fuerint observatae. Ratio est, quia consuetudo aceipitur pro lege. Atqui lex constituitur per voluntatem obligandi. Ergo. Unde consuetudo ter in die salutandi B. M. V. ad pulsum campanae, se purificandi aqua benedicta in ingressu ecclesiae, etc., vim legis obligatoriae nunquam fuit sortita, quia hi actus ex mera devotione semper fuerunt frequentati. Cognoscitur autem an consuetudo fuerit inducta cum animo se obligandi, si constanter et universaliter observetur et cum non levi incommodo ; si transgressores puniantur; si ita sentiant communiter homines pii. In dubio autem an consuetudo sit ex devotione vel obligatione, sub gravi vel sub levi, an obliget sub culpa vel tantum sub pcna, benignior pars tenenda est; nam nulla lex obligat, nisi de ea constet. Ita S. Ligor., lib. I, n. 107.]

Dico 2° : Consuetudo rationabilis potest abrogare legem humanam etiam irritantem, aut ei derogare tam via conniventiae quam praescriptionis⁴.

De via conniventiae non est difficultas, quia lex pendet a voluntate legislatoris; unde, mutata voluntate legislatoris, eaque exterius manifestata, desinit lex. Atqui per conniventiam liberam consuetudini contrariae legi, manifestatur facto mutatio voluntatis in legislatore. Ergo. Dixi : « Conniventiam liberam, » ita quod legislator possit facile impedire, et non impediat; si enim toleret quia resistere non potest, aut si differat in aliud tempus, non est consensus liber et sufficiens ad abrogandam legem via conniventiae.

Probatur secunda pars ex utroque jure. Ex jure canonico. Cap. Cum tanto de consuetudine, Decretal. lib. I, tit. 4, c. 11, dicitur : « Licet longaeva consuetudinis non sit vilis authoritas, non est tamen usque adeo valitura, ut vel juri positivo debeat praejudicium generare, nisi fuerit rationabilis et legitime praescripta. » Qua exceptione aperte significat canon, consuetudinem rationabilem legitime prascriptam posse legi humanae derogare. Ex jure civili, L. De quibus, ff de legibus : « Rectissime illud receptum est, ut leges non solum suffragio legislatoris, sed etiam tacito consensu omnium per desuetudinem abrogentur. »

Probatur ratione. Leges humanae subsunt authoritati et voluntati hominum, non secus ac aliae res humanae et jura. Atqui res humanae et jura possunt independenter a voluntate dominorum mutari et transferri per authoritatem juris, ut fit in prescriptione. Ergo pariter leges humanae possunt mutari per authoritatem juris, independenter a voluntate personali legislatorum. — Subsumo. Atqui jura decernunt consuetudinem rationabilem legitime prascriptam praevalere legi humanae, ut patet ex juribus laudatis. Ergo.

Hine inferes, nullum determinatum tempus requiri ut consuetudo abroget legem via conniventia, sed sufficere quod constet de conniventia seu consensu personali legislatoris; quia, non jure, sed ipsius legislatoris voluntate mutata, desinit lex. Quando autem proceditur via prescriptionis, requiritur tempus determinatum; quia tunc non desinit ex mutata voluntate legislatoris, sed ex dispositione juris, et ideo requiritur tempus a jure determinatum ad legitime praeescribendum. Unde communis sententia est, quod ad hoc ut consuetudo praescribat contra legem civilem, requirantur decem anni, contra legem ecclesiasticam, quadraginta anni; quia sic jus commune disposuit pro praescriptione aliorum jurium civilium et ecclesiasticorum.

[Praescriptio quadraginta annorum videtur requiri contra leges ecclesiasticas, ex cap. Dequarta, lib. II Deeretal., tit. 26 de praescript. et cap. Ad aures, ibid., ubi legitur : « Quadragesimalis praescriptio omnem prorsus actionem exeludit. » Sed Lessius, lib. II, cap. 6, dub. 14, n. 17, et alii apud Salmanticenses, de Legib., cap. 6, punct. 3, § 2, n. 17, probabiliter dieunt sufficere decem annos, sive leges sint receptae, sive non ; quia non major ratio habenda est de consuetudine contra legem ecclesiasticam, quam civilem, cum nullum jus inter has leges distinguat. Respondet autem Lessius ad citatos textus, eos non loqui de legibus, sed de juribus et bonis immobilibus Ecclesiae praescribendis; nomine autem jurium Eeclesia non veniunt Ecclesiae leges. Ita S. Ligor., lib. I, n. 139.

Petes 1° an requiratur bona fides, ad praescribendum contra legem.

Resp. negative, cum S. Ligorio, lib. I, n. 107. Etiam peccando potest fieri consuetudo. Salmant., de Legib., cap. 6, punct. 3, § 1, n. 11, cum Suarez. Consuetudo enim triplicem statum habet. In initio, introducentes consuetudinem contra legem omnes peecant. In progressu, non peccant illa jam a majoribus introducta utentes, sed possunt a principe puniri. In fine autem non peccant, nee puniri possunt, illa jam praescripta utentes. Ita Salmant., ibid, n. 13, et alii. Ratio est, quia, cum consuetudo omnibus conditionibus requisitis vestitur, inter eas invenitur consensus legislatoris qualis fuit supra descriptus.

Petes 2° an consuetudo praevalere possit, si lex feratur cum clausula : « Non obstante quacumque consuetudine. »

Resp. Communiter intelligitur clausula de consuetudine opposita jam existente, non vero de futura. Salmant., de Legib., cap. 6, punct. 4, § 2, n. 43, et alii. Si autem clausula reprobet quameumque consuetudinem, etiam futuram, Salmant., ibid., n. 43, cum Suarez, dicunt probabilius esse talem consuetudinem posse legem abrogare. Si enim consuetudo aliqua irrationabilis censeri debeat tempore quo lex fertur, fieri poterit rationabilis tempore futuro, nisi legi naturali vel divinae adversetur. S. Ligor., ibid., n. 108.]

Dico 3° : Consuetudo potest interpretari legem⁵.

Patet ex jure, cap. Cum dilectus, Decretal. lib. I, tit. 4, de consuetudine, etc. L. Si de interpretatione, ff de legibus. In utroque consuetudo dicitur « optima legum interpres. »

[Duplex autem est interpretatio : una doetrinalis, secundum mentem et sensum legislatoris; altera authentica, quae procedit a superiore et habet vim inducendi aliquem sensum qui pro nova lege recipitur, lieet forte non conveniat cum prima intentione legislatoris. Utroque modo consuetudo potest interpretari legem humanam, priori autem modo tantum legem naturalem et divinam.]