Summa summae S. Thomae, Tomus II

[Notam hanc quaestionem immerito a pluribus theologis habitam fuisse ut pertinenter ad probabilismum, quorum error ex eo ortus est, quod hic intervenit quaedam probabilitas ad cujus objectum non satis attenderunt.

Quidam probabilistae, postquam systema suum validis rationibus demonstrarunt, ne viderentur limites justae moderationis transgredi, quasdam exceptiones, ut aiebant, statuerunt, quibus principium probabilismi non licet applicare, v. g., casus sacramentorum valide de necessitate conferendorum, obligatio quae incumbit medico utendi mediis efficacioribus ad sanitatem aegroti restituendam, etc. Existimabant, his exceptionibus admissis, theoriam suam inconcussam fieri, non considerantes quod, si ex eorum doctrina fluerent consequentia falsa quas rejiciebant in praxi, principium ipsum falsitatis convinceretur.

Et reapse antiprobabilistae, his exceptionibus innixi, systema per absurdum evertere conabantur, sic ratiocinantes : Principium quod ducit ad consectaria falsa, est falsum. Atqui principium probabilismi ducit ad consectaria tam evidenter falsa, ut ab ipsis probabilistis reprobentur. Ergo principium istud est falsum. Et ad minorem probandam casus supra memoratos allegabant. Equidem fatendum esset hanc conclusionem esse fundatam, si casus varii sub praesenti quaestione comprehensi non essent nisi exceptiones sensu supradicto : quod falsum est.

Ut dissipetur haec confusio, in memoriam revocanda est distinctio quam pluries jam notare debuimus. In systemate probabilismi, agitur exclusive de liceitate actus contra legem dubiam seu probabiliter tantum existentem positi, quo in casu obligatio, qua est effectus essentialis legis et legi est necessario proportionata et homogenea, est ipsa probabilis seu dubia. Si autem sit vere et solide probabile legem non existere, ex principiis reflexis quorum veritas fuit demonstrata recte pronuntiatur, obligationem esse nullam, quia lex est practice nulla, ita ut agens qui talem legem praetermittit non peccet formaliter. — E contra, in quaestione nunc solvenda, lex praecipiens finem aliquem determinatum obtinendum esse, et quidem mediis efficacibus, non est dubia, sed omnino certa, et ex ea oritur consequenter obligatio pariter certa. Supponitur adesse simul media certo ad finem conducentia et alia quibus nonnisi probabiliter idem finis attingi potest, et quaeritur an liceat, relictis prioribus, posteriora adhibere : i. e., an, adhuc obligatio certa servata, ipse actus valeat.

Ut brevius haec discrepantia exprimatur : probabilista tractat de liceitate actionis contra legem dubiam positae, et in quaestione praesenti agitur de validitate actus vi legis certa ponendi. Et haec duo toto coelo distant. Itaque Dico : Non licet sequi opinionem probabilem, aut etiam probabiliorem, relicta tutiore, cum adest obligatio certa finem determinatum obtinendi.

Prob. Cum adest obligatio certa finem determinatum obtinendi, agens tenetur ea adhibere media quibus hunc finem modo quam efficacissimo est assecuturus. Atqui, si media certo efficacia praesto sint, et agens eligat media quorum efficacitas est tantum probabilis, finem non assequitur modo quam efficacissimo. Ergo obligationem sibi impositam non implet. Ergo non licet his mediis uti, sed pars tutior est sequenda.

Colliges inde :

1° In necessariis necessitate medii ad salutem, tutius est eligendum. Gravissima enim et certissima obligatio cuique imponitur aeternam animae suae salutem certam faciendi. Atqui media probabiliter tantum efficacia salutem animae certam non faciunt. Ergo, relictis aliis, non licet haec media adhibere. Ideo in rebus ad fidem et veram religionem pertinentibus, omni probabilitate posthabita, pars tutior necessario est sequenda. Hinc damnata est ab Innocentio XI haec propositio, n. 4 : « Ab infidelitate excusabitur infidelis non credens, ductus opinione probabili. » Idem dicendum de opinione etiam probabiliori subjective. Ita S. Ligorius, lib. I, n. 43.

2° Minister sacramenti tenetur ejus validitatem certam reddere, tutiorem partem amplectendo, relicta minus tuta probabili et etiam probabiliori. Ratio est, quia honor et reverentia sacramenti illi committuntur, et simul bonum spirituale proximi, qui jus habet ut non privetur gratia qua indiget vel frui cupit. Atqui, aliter agendo, minister exponeret sacramentum periculo nullitatis et prosimum periculo damni spiritualis. Hinc merito damnata est ab Innocentio XI propositio sequens, n. 1 : « Non est illicitum, in sacramentis conferendis, sequi opinionem probabilem de valore sacramenti, relicta tutiore, nisi id vetet lex, conventio, aut periculum gravis damni incurrendi. Hinc sententia probabili tantum utendum non est in collatione baptismi, ordinis sacerdotalis aut episcopalis. » — Excipitur 1° casus necessitatis urgentis, quia, ut fert axioma receptum, sacramenta sunt propter homines, et homini in gravi periculo vitae constituto sunt ministranda meliori quo fieri potest modo, etiam cum mera probabilitate, imo cum probabilitate tenui et tenuissima de validitate. Unde, baptismus non tantum potest, sed debet conferri brevi morituro cum liquido dubio, si desit nec obtineri possit aqua naturalis. — Excipitur 2° casus in quo, ob necessitatem, praesumitur defectum suppleri ab ecclesia; aliquando enim Ecclesia potest et censetur supplere quod desideratur ad valorem sacramenti. Quod quidem in duobus sacramentis potest contingere, scilicet in sacramento poenitentiae, si ex gravi ratione cum jurisdictione dubia aut probabili tantum conferatur, et in sacramento matrimonii, quando celebratur cum dubio impedimento juris ecclesiastici. S. Lig., n. 48-50.

3° Qui ex contractu expresso vel tacito, aut quasi contractu, erga alium obligationem suscepit, tenetur eam certiori et tutiori modo implere. Unde medicus et chirurgus debent adhibere remedia et media efficaciora quae hic et nunc suppetunt, quia ad hoc ab aegrotis advocantur. S. Lig., n. 44.

4° Cum actio periculosa fit alicui, ab ea abstinendum est, nisi vera necessitas eam excuset, aut bonum publicum eam requirat. Hinc venator feram occidere non debet, si timet ne eodem ictu hominem occidat vel tantum vulneret. Et ipsi est abstinendum, etiamsi probabilius existimet non adesse periculum; si enim revera adsit, probabilitate contraria, etsi majori, non removebitur.]