Summa summae S. Thomae, Tomus II

Pelagiani, negantes peccatum originale, dicebant hominem posse propriis viribus bona opera facere, quibus mereretur primam gratiam. Semi-Pelagiani, admittentes peccatum originale, dicebant posse propriis viribus facere, si non bonum opus, saltem initium boni operis, cujus intuitu, tamquam ex occasione, Deus conferret primam gratiam. Ludovicus Molina, in Concordia, disp. 10, docet bene utenti facultate naturali, Deum nunquam denegaturum gratiam, non quidem ex merito operis naturalis, sed ex pacto inter Deum et Christum inito, ut facienti quod in se est ex viribus naturae, infallibiliter detur gratia. Contra quos :

Dico : Homo lapsus nihil prorsus facere potest quod ipsum quovis modo disponat ad gratiam, sive actualem sive habitualem, nisi auxilio gratiae actualis praeveniatur¹.

Probatur 1° ex Scriptura. Prov., VIII, dicitur : Praeparatur voluntas a Domino² ; quod passim urget Augustinus contra Pelagianos et Semi-Pelagianos. Apostolo interroganti, Rom., XI, 35 et 36 : Quis prior dedit illi, et retrihuitur ei? Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia, posset homo respondere, secundum oppositam sententiam : « Ego prior dedi illi conatum et dispositionem meam, quae est ex me, et non ex illo. » Item interroganti, I Cor., IV, 7 : Quis te discernit? posset respondere : « Conatus et dispositio mea. » Quid habes, quod non accepisti? diceret : « Conatum et dispositionem meam. »

Probatur 2° ex concil. Arausicano II, in quo, can. 3, 4, 5, et pluribus sequentibus, usque ad 25, damnantur Semi-Pelagiani, qui dicebant initium fidei et boni operis esse a nobis, et ejus intuitu Deum conferre gratiam, non quod esset meritum gratiae, sed dispositio tantum, sive condi-

³

tio, sive, ut ait Cassianus, Collatione III, cap. 14, occasio : « Praesto namque est Deus, inquit, occasione tantummodo a nobis bonae voluntatis oblata, ad haec omnia conferenda. »

Concil. Trid., sess. VI, cap. 6 : « Disponuntur autem, inquit, ad ipsam justitiam, dum excitati divina gratia et adjuti, fidem ex auditu concipientes, libere moventur in Deum. »

Probatur 3° ex Augustino. S. Doctor passim urget contra Pelagianos et Semi-Pelagianos principia sequentia : Primum, quod est etiam omnium aliorum Patrum, in negotio salutis dignationi gratiae nihil penitus esse subtrahendum; subtraheretur autem aliquid, si dispositio ad gratiam non esset ex gratia. Secundum, Ecclesiam orare Deum, non tantum ut volentes et conantes adjuvet, sed etiam ut ex nolentibus volentes fiant. Tertium, minimam praeparationem ad gratiam esse bonam cogitationem, quam nec homo habere potest sine gratia praeveniente, juxta illud, II Cor., II, 5 : Non sufficientes sumus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, et plura alia quae longius foret referre. Sed nemini non notum est, quam acriter S. Doctor exagitaverit ubique Semi-Pelagianos, contendentes initium boni operis esse a nobis, et ejus intuitu Deum nobis conferre gratiam.

Probatur 4º authoritate et rationibus D. Thomae. 1° S. Doctor, Quodlib. I, a. 7, c., dicit : « Ad errorem Pelagianum pertinet dicere, quod homo possit se ad gratiam praeparare absque auxilio divinae gratiae. » Et est contra Apostolum, qui dicit, Philipp., I, 6 : Qui coepit in vobis opus bonum, ipse perficiet. Idque probat duplici ratione. 2° Super cap. x ad Rom., lect. 3 : « Hoc ipsum, quod aliqui faciunt quod in se est, convertendo se, scilicet ad Deum, ex Deo est movente corda ipsorum ad bonum. Thren., V, 21 : Converte nos, Domine, ad te, et convertetur. » Idem docet lib. III Contra gentes, cap. 149, et pluries alibi.

[Lib. III Contra gentes, cap. 149, dicit Angelicus : « Non propter hoc datur nobis auxilium divinum, quia nos ad illud per bona opera promovemur, sed potius nos ideo per bona opera proficimus, quia divino auxilio praevenimur... Praevenitur igitur divino auxilio ad bene operandum, magis quam divinum auxilium praeveniat, quasi merendo illud, vel se praeparando ad illud. » Quod probat quinque rationibus.]

Hanc constantem doctrinam probat S. Doctor, locis assignatis, plusquam decem rationibus. Unam et alteram hic subjicio.

Primam habet in praesenti q. 109, a. 3, ad 1. Principium et finis alicujus effectus debent sic proportionari, quod sint ejusdem ordinis ; secundum enim ordinem agentium est ordo finium. Atqui finis dispositionis ad gratiam est supernaturalis, scilicet finis proximus est ipsa gratia, finis remotus ipse Deus, ad quem ut authorem supernaturalem gratia ordinatur. Ergo.

Secunda desumitur ex q. 112, a. 3 cit. Omnis dispositio, tam remota quam proxima, debet habere quamdam proportionem cum forma ad quam disponit : alioquin quomodo ad eam disponeret? Atqui actus mere naturales nullam habent proportionem cum gratia supernaturali. Ergo. — Confirmatur. Omnis dispositio approximat subjectum formae ad quam disponit, et eam quodammodo exigit. Atqui actus naturales non approximant animam gratiae, neque eam ullatenus exigunt, cum sit ordinis superexcedentis omnes vires naturae. Ergo.

Ex his colliges sensum hujus antiqui et vulgaris axiomatis : « Facienti quod in se est, Deus non denegat gratiam, » non esse quod, facienti quod in se est ex viribus naturalibus Deus non deneget gratiam ex pacto inito inter Deum et Christum, ut bene utenti facultate naturali Deus infallibiliter conferret gratiam, ut finxit Molina. Hunc enim sensum impugnant argumenta hucusque facta : si quidem, in eo systemate, opus bonum morale foret dispositio ad gratiam, si non ex se, saltem ex lege statuta, ex eaque haberet aliquam proportionem et aliquod jus ad auxilia gratiae. His adde sequentia :

1° Concilium Arausicanum II, can. 6, damnat eum qui dixerit, « sine gratia Dei credentibus, volentibus, desiderantibus, misericordiam conferri. » Conferretur autem, supposito praefato pacto.

2° Quaero quodnam sit istud bonum opus naturae, cui ea lex annexuit gratiam. An observantia totius legis? Sed eam non posse praestari sine gratia probavimus. An observantia aliquorum praeceptorum? Sed, ut Augustinus probat lib. I de Peccat. merit., c. 22, et experientia constat, sunt inter infideles et peccatores qui plura legis praecepta observant, suntque minus mali, magis modesti, temperantes, misericordes, quos tamen gratia praeterit, dum flagitiosissimos convertit.

3° Juxta Augustinum, inscrutabile est Dei judicium, cur unum trahat, alterum non trahat. At, supposita dicta lege, id non foret inscrutabile, sed ratio facile redderetur, nempe quia iste facit quod in se est ex propriis viribus, non ille.

4º Repugnat Christum meruisse fieri a Patre legem qua destruatur ratio gratiae, qualis foret ista lex. Ea enim posita, gratia datur ex operibus, et sic non est gratia; praevenitur a libero arbitrio, cum debeat liberum arbitrium praevenire ; et partes priores dantur homini, posteriores Deo : quae subvertunt totum systema gratiae ab Augustino propugnatum.

5° In hac hypothesi currunt inconvenientia de quibus supra, scilicet : homo haberet id quo se discerneret, in quo gloriaretur, et quod non accepisset in ordine ad salutem, nimirum hoc bonum opus naturae, quod ex stata lege conduceret ad salutem, et cui infallibiliter adesset gratia.

6° Tandem istud pactum nullum habet fundamentum, neque in Scriptura, neque in conciliis, neque in Patribus. Ergo est plane fictitium. Unde Clerus Gallicanus, anno 1700, in comitiis generalibus illud reprobavit, ut « commentum temerarium, erroneum, nec solum tacente, sed etiam adversante Scriptura et SS. Patrum traditione, prolatum. »

Aliter itaque intelligi non potest istud axioma, quam intelligit S. Thomas, nempe facienti quod in se est ex gratia, Deum gratiam ulteriorem non denegare.

[Petes 1º quomodo intelligatur istud definitum contra Pelagianos : « Gratia non datur secundum merita. »

Resp. sic intelligi, ut nulla gratia boni operis ad salutem pertinentis detur propter ullum meritum, sive de condigno sive de congruo, quod ex viribus nostris sine Dei gratia habeamus. Attamen dicendum est, dari aliquam gratiam secundum merita nostra quae sunt ex gratia. Sic justis secundum meritum stricte sumptum datur augmentum gratiae et gloriae. Item omnis gratia, post primam actualem, cui voluntas cooperata fuit, datur secundum meritum nostrum saltem de congruo, nec tamen desinit esse gratia, quia in sua radice est semper gratuita. Et hinc verum est quod dicit Augustinus, Enarrat. in Psal. IXX, n. 15 : « Cum praemium venerit, sua dona coronabit [Deus], non merita tua. » Iterum in Psal. cu, n. 7 : « Ergo coronat te [Deus], quia dona sua coronat, non merita tua. » Et alibi.

Petes 2º an homo possit resurgere a peccato sine gratia. Resp. negative⁴. Est de fide definitum. Conc. Arausicanum II dicit, can. 14 : « Nullus miser de quantacumque miseria liberatur, nisi qui Dei misericordia praevenitur. » Et can. 19 : « Cum natura humana sine Dei gratia salutem non possit custodire quam accepit, quomodo sine Dei gratia poterit reparare quod perdidit ? »

Probatur ratione⁵. Resurgere a peccato, non est tantum cessare ab actu peccandi, ut volunt adversarii, sed est hominem reparari ad ea quae peccando amisit, consequenter liberari a malis quae per peccatum incurrit. Atqui homo non potest sine gratia liberari a malis et detrimentis quae per peccatum incurrit. Ergo.

Observandum insuper est, esse aliquam imperfectam vivificationem, seu inchoationem vivificationis, ad quam

⁶

licet non requiratur gratia habitualis, requiritur tamen actualis, ea scilicet qua peccator, priusquam remissionem peccati obtineat et gratiam sanctificantem recipiat, dolet de peccatis propter Deum, ipsum diligere incipit et ad ejus reconciliationem aspirat, de qua imperfecta resurrectione potest intelligi illud ad Ephes., V, 14 : « Surge qui dormis, et exurge a mortuis, et illuminabit te Christus. » Unde jure damnata est haec propositio Baii, n. 64 : « Illa distinctio duplicis vivificationis, alterius qua vivificatur peccator dum ei poenitentiae et vitae novae propositum et inchoatio per Dei gratiam inspiratur, alterius qua vivificatur qui vere justificatur et palmes vivens in vite Christo efficitur, commentitia est et Scripturis minime congruens. »]