Summa summae S. Thomae, Tomus II

Item. Nullum est peccatum, etiam veniale, quod non sit voluntarium. Atqui motus primo primi, omnem rationis advertentiam praevenientes, et ii quos inviti patimur, nullo modo sunt voluntarii. Ergo.

Item. Nemo ad impossibile tenetur. Atqui impossibile est homini impedire ne exsurgant motus concupiscentiae, sive ex inopinata objecti praesentis vel absentis apprehensione, sive ex naturali corporis dispositione, sive ex daemone eos procurante : cum hae omnes causae non sint in potestate hominis.

Quantum ad ea quae objiciuntur praesertim ex SS. Aug. et Thoma, respondendum est, eos sumere peccatum seu culpam improprie, sive pro eo quod est ex peccato et ad peccatum inclinat, sive pro quacumque inordinatione naturae, etsi non imputabili; vel loqui de motibus concupiscentiae secundo primis, qui non procedunt ex perfecta deliberatione. Caeterum SS. Doctores sentire catholice nobiseum constat ex eorum testimoniis citatis in prima conclusione. Item, quoad Aug., ex lib. V cont. Julian., c. 3; ib. IV cont. eumd., c. 15; lib. I de Civit., c. 26, et lib. II de Peccatorum meritis et remis., c. 4. Quantum ad S. Thomam, 2° 2ae, q. 154, a. 5, o, et q. 7 de Malo, a. 6, ad 6.

Suppono, ex tract. de Actib. hum., dissert. I, divisionem ignorantiae in antecedentem, concomitantem et consequentem. Relege.

Dico 1° : Ignorantia potest esse causa peccati¹, non per se, quia cum sit privatio et non ens, non potest per se influere in actum; sed per accidens, tamquam removens prohibens, quatenus removet scientiam, qua si adesset, peccatum non fieret.

Dico 2° : Ignorantia concomitans non est causa peccati², quia non removet scientiam, quae si adesset, impediret peccatum, sed ea praesente aeque fieret. Ignorantia antecedens et consequens sunt causa peccati, quia tollunt scientiam, qua si adesset, prohiberet peccatum : cum hac tamen differentia, quod antecedens sit tantum causa actus peccati, seu peccati, non formaliter, sed materialiter sumpti, quia actus ex illo sequens, quoad circumstantiam peccati, est involuntarius, cum ista circumstantia sit invincibiliter ignorata; consequens autem sit causa peccati formaliter, quia actus sequens ex illa, etiam quoad rationem peccati formalis, est voluntarius, cum haec ratio sit voluntarie et vincibiliter ignorata. De ignorantia antecedente seu invincibili juris divini et naturalis, an detur et an excuset a peccato, fusius dicemus insequentibus.

Dico 3° : Ignorantia invincibilis non est peccatum; vincibilis eorum quae quis scire tenetur, est formaliter in se peccatum, non tamen ratione sui, sed ratione negligentiae addiscendi³. Omnes autem scire tenentur communiter : 1° ea quae sunt fidei, 2º universalia juris praecepta, 3° singuli, quae ad suum statum et officium pertinent.

Ratio primae partis : quia ignorantia invincibilis, cum non sit in potestate nostra eam vincere, dicitur enim invincibilis quia moraliter superari non potest, non est voluntaria. Patebit magis ex dicendis infra.

Ratio secunda partis est : quia omissio voluntaria actus debiti est formaliter in se peccatum. Atqui ignorantia vincibilis eorum quae quis scire tenetur, est omissio voluntaria, saltem indirecte, in negligentia addiscendi, actus debiti, nimirum debitae cognitionis. Ergo.

[Petes 1° quaenam sint causa ignorantia vincibilis.

Resp. Quatuor numerantur, scilicet: negligentia, passio, habitus pravus, inconsideratio.

1° Negligentia. « Cum quis, inquit S. Thomas, 1a 2ae, q. 76, a. 3, c, propter laborem vel propter alias occupationes negligit addiscere id per quod a peccato retraheretur, talis negligentia facit ignorantiam ipsam esse voluntariam, et peccatum, dummodo sit eorum quae quis scire tenetur et potest. » Ut autem ignorantia sit peccatum, requiritur 1° ut sit eorum quae quis scire tenetur, v. g., ea quae sunt fidei, et universalia juris praecepta, vel ea quae ad proprium statum vel officium spectant; 2° ut negligentia addiscendi sit voluntaria et culpabilis, id est, ut homo advertat ad obligationem sibi impositam et ad media sibi proposita scientiam competentem acquirendi, et renuat ea adhibere; nam, ut ait Angelicus, q. 3 de Malo, a. 7, c, negligentia ex qua culpabilis ignorantia nascitur, nihil aliud est quam « non applicare animum ad sciendum id quod quis debet scire. »

2° Passio. Ignorantia enim fit voluntaria per passionem, quando quis vult deliberate hanc sequi, praevidens saltem confuse et in genere malos effectus ex tali passione naturaliter orituros, licet in particulari eos non perspiciat; tum enim eos vult saltem in causa. Unde S. Thomas dicit, q. 3 de Malo, a. 10, c : « Posito quod ratio sit ligata per passionem, necesse est quod sequatur perversa electio. Sed in potestate voluntatis est hoc ligamen rationis repellere. Ratio enim ligatur ex hoc quod intentio animae applicatur vehementer ad actum appetitus sensitivi, unde avertitur a considerando in particulari id quod habitualiter in universali cognoscit. Applicare autem intentionem ad aliquid vel non applicare, in potestate voluntatis existit. Unde in potestate voluntatis est quod ligamen rationis excludat. Actus ergo commissus qui ex tali ligamine procedit, est voluntarius : unde non exusatur a culpa etiam mortali. Sed, si ligatio rationis per passionem in tantum procederet, quod non esset in potestate voluntatis hujusmodi ligamen removere, puta si per aliquam animae pas sionem aliquis in insaniam verteretur, quiquid committeret, non imputaretur ei ad culpam, sicut nec alii insano, nisi forte quantum ad principium talis passionis, quod fuit voluntarium; poterat enim voluntas a principio impedire ne passio in tantum procederet. »

3° Pravus habitus. Ignorantia fit voluntaria ratione pravi habitus, quando scilicet quis pravum habitum emendare non curat efficaciter. Hi enim actus mali sunt peccata formaliter, qui sufficienter sunt voluntarii in se vel in sua causa. Atqui actus qui proveniunt ex pravo habitu, sufficienter sunt voluntarii in se vel in sua causa, nempe in prava consuetudine quae voluntarie fuit contracta. Sunt etiam sufficienter deliberati; nam, ut ait S. Ligorius, lib. II, de Peccatis, n. 4, « hujusmodi peccatores male habituati, quamvis habeant cognitionem minus expeditam quam alii, semper tamen habent cognitionem aliquam actualem suorum criminum sufficientem ad reddendos actus deliberatos et mortales. Cum enim ipsi parvipendant peccatum, non fit in eorum animis illa sensibilis et memorabilis impressio qua fit in alio habente conscientiam minus depravatam : et hinc evenit quod in eorum memoria non remanet vestigium actualis illius cognitionis quam satis habuerunt antea de peccato, aut vestigium adeo leve, ut interrogati de facili respondeant, quod non adverterint. » Ergo.

4° Inconsideratio. Ad prudentiam pertinet omnes actiones hominis regulare, et cum nihil recti vel recte nisi ea duce agi possit, et inconsideratio ei opponatur, quaecumque cum ignorantia ex inconsideratione orta aguntur, peccata fiunt, quia talis ignorantia facile vinci potest. Sic probat S. Thomas, 2a 2ae, q. 53, a. 4, c, inconsiderationem esse speciale peccatum sub imprudentia contentum : « Consideratio maxime pertinet ad judicium. Unde et defectus recti judicii ad vitium inconsiderationis pertinet, prout scilicet aliquis in recte judicando deficit, ex hoc quod contemnit vel negligit attendere ea ex quibus rectum judicium procedit. Unde manifestum est quod inconsideratio est peccatum. »]

Petes 2° utrum ignorantia culpabilis eorum quae quis scire tenetur, sit peccatum speciale distinctum a peccatis quorum est causa.

Resp. 1° Ignorantia rerum quas homo non tenetur scire propter ipsas, sed propter opus hic et nunc faciendum vel vitandum, non est peccatum speciale distinctum a peccato quod ex ea sequitur, quia non alio titulo quis tenetur scire illas res, quam ratione operis hic et nunc faciendi vel omittendi; sicque totam malitiam desumit ab isto opere, non secus ac actus aliunde bonus vel indifferens qui est causa omissionis culpabilis, totam suam malitiam desumit ab omissione, et unum dumtaxat peccatum constituit cum illa. Hinc qui accedit ad non suam, ignorans vincibiliter esse conjugatam⁴, unum tantum peccatum adulterii committit; similiter qui non jejunat in vigilia S. Matthaei, ignorans vincibiliter esse vigiliam⁵ : sufficitque dicere in confessione : « Commisi adulterium, non jejunavi in vigilia S. Matthaei, » absque eo quod accuset suam vincibilem ignorantiam.

2° Ignorantia vero rerum quas homo propter ipsas tenetur scire, est peccatum speciale distinctum a peccato cujus est causa, oppositum studiositati. Non enim tunc ignorantia sumit suam malitiam ab effectu seu peccato consequente, sed eam secundum se habet, quatenus est contra praeceptum sciendi has res propter ipsas et non propter opus hic et nunc ponendum vel omittendum. Hinc qui ex ignorantia vincibili Incarnationis blasphemaret in Christum, duplici peccato peccaret, ignorantiae contra studiositatem infusam, et blasphemiae contra religionem; similiter qui ex ignorantia quod adulterium sit peccatum, illud committeret; item confessarius, judex, medicus, qui ignorat vincibiliter ea quae sunt sui muneris aut status, hoc ipso peccat peccato speciali ignorantiae, et si inde male operetur, aut sit periculum proximum male operandi, aliud peccatum distinctum committit; non enim ista tenetur scire praecise ratione operis hic et nunc faciendi aut omittendi, ut in prima responsione, ubi talis obligatio est transiens cum opere, sed ratione status, et ideo est permanens.

Petes 3° quae ignorantia censeatur invincibilis.

Resp. eam ignorantiam esse invincibilem, quae morali diligentia adhibita vinci non potest. Dico morali, non summa, sed quam viri prudentes et timorati adhibere solent in simili negotio.

Dico : Potest dari ignorantia invincibilis juris positivi divini, non solum apud infideles, quibus non est annuntiatum Evangelium, sed etiam apud fideles, quibus est annuntiatum¹.

Prima pars est certa et admittitur ab omnibus orthodoxis, praesertim post condemnationem hujus propositionis : « Infidelitas negativa, in his quibus Christus non est praedicatus, peccatum est. » Est 68 inter Baianas a S. Pio V damnatas.

Probatur 2°. Secundum legem Dei ordinariam, unicum medium cognoscendi mysteria fidei est praedicatio Evangelii, juxta illud Rom., X, 14 : Quomodo credent ei quem non audierunt? Quomodo autem audient sine praedicante? Unde Christus, Joann., XV, 22, dicit de Judaeis : Si non venissem et locutus fuissem eis, peccatum non haberent, scilicet infidelitatis, ut interpretatur Aug., Tract. 89 in Joann.

Et hinc fluit secunda pars, quam negat unus aut alter, in hoc singulares contra unanimem sensum aliorum. Si enim quia Evangelium nullo modo est annuntiatum infidelibus, potest in illis dari ignorantia invincibilis et inculpabilis omnium mysteriorum et praeceptorum fidei, ergo ii inter fideles quibus non est sufficienter annuntiatum, seu quoad quaedam praecepta, possunt illa invincibiliter et inculpabiliter ignorare : quia quod facit defectus promulgationis totius legis respectu infidelium, hoc facit defectus promulgationis hujus praecepti respectu personae particularis: praesertim cum ex uno praecepto cognito, non possit deduci aliud quocum non habet connexionem.

Confirmatur. Lex divina positiva non magis ingerit sui notitiam quam lex humana. Atqui potest dari ignorantia invincibilis legis humanae. Ergo.

Dices contra primam partem : Omnis ignorantia legis positivae divinae saltem necessariae ad salutem est culpabilis. Ergo vincibilis. — Prob. ant. Oritur ex culpa; si enim homo se converteret ad Deum ut debet et potest ex auxilio gratiae, quod Deus nemini denegat, ut diximus in prima parte, Deus ipsum de iis quae sunt necessaria ad salutem instrueret, vel per internam inspirationem, vel per praedicatorem, ut docet S. Thomas, Lect. 3 in cap. X Rom. et alibi. Atqui ignorantia quae sequitur ex culpa, est culpabilis. Ergo.

Resp. Nego ant. Ad probationem, dist. min. Ignorantia quae sequitur ex culpa, est culpabilis, si in culpa fuit praevisa, aut potuit humano modo praevideri, conc.; si neque praevisa fuit, neque potuit, nego. Ut enim effectus sequens per accidens ad aliquam causam voluntariam, sit voluntarius et imputabilis, debet, sicut jam toties dixi, esse praevisus aut posse moraliter praevideri secuturus ex illa causa. Hi autem de quibus est quaestio, neque apprehendunt, neque moraliter apprehendere possunt, conversionem suam ad Deum esse medium ordinatum et idoneum ad depellendam ignorantiam fidei, de qua nequidem cogitant aut cogitarunt unquam. Confer quae dixi in magno Opere, tract. de Deo, dissert. VII, art. 8, obj. 5.

Inst. Omnis adultus potest salutem consequi, ut patet ex dictis art. 8 cit. Ergo potest depellere ignorantiam eorum saltem quae sunt scitu necessaria ad salutem.

Resp. Dist. conseg. Ergo potest physice depellere ignorantiam, etc., quatenus potest instrui a Deo, et de facto instrueretur, si se ad ipsum converteret, conc. conseq.; potest moraliter, ita ut ipsi imputetur ad culpam, si non depellat, nego, quia nescit se posse, neque quod ex sua conversione notitia necessaria sequeretur. Non autem implicat quod quis possit moraliter assequi finem quem cognoscit, et possit tantum physice assequi media, quando ea non cognoscit.

Nota praecepta juris naturae communiter cum Authore distingui in tres classes¹ : Quaedam sunt prima et universalissima, quae potius sunt principia aliorum praeceptorum, quam praecepta, ut : « Bonum est faciendum, malum est fugiendum. Quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris. » Secundaria magis determinata sunt, quae ex primis immediate et facili discursu deducuntur, ut sunt praecepta Decalogi. Tertiaria sunt quae in utrisque obscure continentur, et ex his mediate atque difficili discursu deducuntur, ut sunt praecepta quae prohibent certos contractus, ut usurarios aut simoniacos, et alia plura.

Convenit inter theologos, non posse dari ignorantiam invincibilem de primis praeceptis, neque de secundariis secundum se consideratis, in adultis perfectum usum rationis habentibus; quia prima sunt per se nota et ex sola terminorum apprehensione intelliguntur; secundaria ex primis deducuntur immediate discursu facili et omnibus obvio, cujus etiam rudiores sunt capaces.

Dixi : « De secundariis praeceptis secundum se consideratis; » quia, si considerentur ut vestita circumstantia bona et apparenter excusante a peccato, ut mentiri leviter ad salvandam vitam innocentis, furari ad succurrendum graviter indigenti, etc., probabilius est, cum Sylvio, Salmanticensibus et pluribus aliis, posse invincibiliter ignorari, saltem a rudioribus et ad aliquod tempus; quia ratione hujus circumstantiae fiunt obscura et reducuntur ad tertiam classem. Quaestio est igitur de praeceptis remotioribus et obscurioribus tertiae classis. Pro quo

Dico : Dari potest in adultis perfectum usum rationis habentibus ignorantia invincibilis juris naturae quoad praecepta remotiora et obscuriora, quae dicuntur tertiae classis. Est communissima contra quosdam Lovanienses et paucos alios.

Probatur authoritate et ratione D. Thomae, infra, q. 100, a. 1, c, ubi dicit : «Quaedam sunt [praecepta legis naturalis] ad quorum judicium requiritur multa consideratio diversarum circumstantiarum, quas considerare diligenter non est cujuslibet, sed sapientum; sicut considerare particulares conclusiones scientiarum non pertinet ad omnes, sed ad solos philosophos. » Et infra : « Quaedam sunt quae subtiliori consideratione rationis a sapientibus judicantur esse observanda; et ista sic sunt de lege naturae, ut tamen indigeant disciplina qua minores a sapientibus instruantur. » Et a. 11, c, ejusdem quaest. : « Quaedam sunt quorum ratio non est adeo cuilibet manifesta, sed solum sapientibus, et ista sunt praecepta moralia superaddita Decalogo. » — Subsumo. Atqui non omnes sunt aut esse possunt sapientes, non omnes sunt capaces subtilioris considerationis aut difficilioris discursus, nec omnibus conceditur instrui a sapientibus. Ergo, juxta S. Thomam et rei veritatem, obscuriora legis naturae praecepta, quae sunt conclusiones remotae primorum, possunt invincibiliter ignorari, non secus ac conclusiones remotae scientiarum.

Resp. 1º adversarii, praecepta remota juris naturae posse ignorari invincibiliter speculative, sed non practice, et de ignorantia speculativa intelligendum S. Thomam.

Sed contra : 1° Ideo, secundum D. Thomam, ut placet adversariis, praecepta remota juris naturae possunt ignorari invincibiliter speculative, quia sunt difficilia, obscura et subtilioris considerationis. Atqui non sunt minus, imo sunt magis difficilia et obscura in praxi, quam in speculatione, propter diversas circumstantias quas involvit praxis. Ergo. 2° S. Thomas scripsit hanc partem in ordine de ignorantia in praxi, siquidem inde desumant argumentum contra nos. Si sic in isto loco, cur non in alio? Ergo est liberaliter ficta, imo et falsa responsio.

Instant : Si homines, quantum in ipsis est, expurgarent affectus et habitus pravos, atque orarent ut debent, Deus ipsos illuminaret, aut amoveret ab illis occasionem agendi contra legem naturalem; quod cum omittant, voluntaria et culpabilis est eorum ignorantia.

Resp. Nego consequentiam, quam gratis omnino fingunt adversarii. Ubi enim id Deus promisit? Quod ut magis pateat, Probatur 2° conclusio, evertendo hoc praecipuum adversae sententiae fundamentum. Juxta adversarios, illa ignorantia juris naturae debet censeri vincibilis, quae potuit vinci 1° studio et inquisitione humana, 2° expurgatione pravorum affectuum et habituum, 3° orationis assiduitate, 4° recto usu eorum quae jam sciuntur. Sunt enim hi quatuor modi quibus Steyaertius et alii Lovanienses dicunt ignorantiam juris naturae esse vincibilem, ita ut, si illis positis non vincatur, erit invincibilis. Atqui datur ignorantia juris naturae qua his omnibus adhibitis vinci non potuit. Ergo. — Prob. min. Hieron., Epist. XI, apud Aug., docuit simulationem esse licitam, et erravit. Cassianus, Collat. 17, et alii docuerunt, mendacium officiosum, puta pro liberatione patriae, esse licitum, et erraverunt.

S. Thomas, 2a 2ae, q. 67, a. 2, c, docet judicem teneri condemnare innocentem juridice probatum nocentem; S. Bonaventura docet contrarium : alteruter erravit circa jus naturae. A pluribus saeculis, doctores catholici et pientissimi disputant circa hunc casum et plures alios spectantes jus naturae, puta circa quosdam contractus, an sint usurarii, an simoniaci, etc. Atqui hi omnes supradicta media adhibuerunt. Nefas esset id negare de sanctis Ecclesiae Doctoribus S. Hieron., S. Thoma, S. Bonaventura, temerarium negare de aliis. Ergo.

Respondent adversarii, hos sanctos Doctores et alios errasse speculative tantum, et non practice.

Sed contra. Ut de aliis sileam, S. Thomas composuit secundam et tertiam partem suae Summae in ordine ad mores formandos, peccata vitanda, virtutes exercendas, sacramenta administranda et recipienda, et singulariter hunc articulum de quo est quaestio, pro officio judicis rite exercendo; quae omnia ad doctrinam practicam pertinent. Ergo, si erravit, practice erravit, et non speculative tantum, sicut doctor Thomista nunc erraret, si consultus a judice, responderet secundum sententiam S. Thomae : non enim est tantum praxis agere, sed et agenda docere et consulere; neque ille solus reus est practice, qui facit malum opus, sed etiam qui ei cooperatur docendo, consentiendo. Neque dicas, S. Thomam non dedisse securitatem; ille namque censetur dare securitatem, qui docet aliquid absolute ut verum et obligatorium, sicut facit S. Thomas in casu praesenti et in pluribus aliis. Et esto, non dederit securitatem aliis, nihilominus ipse erravit in ordine ad praxim, cum sic docendo, non ignoraret fore ut multi sequerentur ejus doctrinam.

Quando ergo legimus in Scriptura : Petite, et accipietis, Joann., XVI, 24. Si quis indiget sapientia, postulet a Deo qui dat omnibus affluenter, et non improperat, Jacob., I, 5. Dedisti metuentibus te significationem, ut fugiant a facie arcus, Psal. LIX, 6 : haec et similia intelliguntur, quod Deus oranti et facienti quod in se est, ex gratia, illuminet quoad ea quae sunt necessaria necessitate medii, et ad vitanda peccata formalia.

Confirmatur 2°. Facientem quod in se est, ex gratia, secundum praedictos modos, Deus non semper illuminat quoad ea quae sunt juris divini positivi, ut communiter admittunt adversarii. Ergo nec quoad ea quae sunt juris naturalis.

Obj. 1° ex D. Thoma : Doctor Angelicus, Quodlib. XIII, a. 13, dicit : « Duobus modis aliquis ad peccatum obligatur, uno modo, faciendo contra legem, ut cum aliquis fornicatur; alio modo, faciendo contra conscientiam, etiamsi non sit contra legem... Illud autem quod agitur contra legem, semper est malum, nec excusatur per hoc quod est secundum conscientiam. » Atqui qui agit contra remotiora juris naturae praecepta, agit contra legem. Ergo ejus ignorantia non est invincibilis ; alias non peccaret.

Resp. hunc celebrem textum S. Thomae, quem continuo regerunt adversarii, quemque jactitant nunquam solutum, nunquam solvendum, nequidem contra nos militare. Ultro enim fatemur cum S. Doctore, omne id quod agitur contra legem, scilicet formaliter, esse peccatum; quia definitur peccatum : «Factum, dictum, concupitum contra legem. » Unde esse formaliter contra legem, et esse peccatum, convertuntur. At vero, ut aliquid sit contra legem formaliter, debet sciri, aut posse moraliter sciri, hanc legem existere; alioquin defectu sufficientis promulgationis non erit actu obligans, et quod fiet non erit formaliter contra illam, sed materialiter tantum. Vere ergo dicit S. Thomas, omne quod agitur contra legem formaliter, scilicet contra legem virtualiter cognitam, seu vincibiliter ignoratam, sicut fornicatio (non enim aliter agitur formaliter contra legem), esse semper peccatum, et non excusari per hoc quod est secundum conscientiam errore vincibili dictantem id esse licitum. Caeterum plura vide circa hunc textum, Dissert. de Probabilitate, art. 3, obj. 3.

Obj. 2° : Concupiscentia et ignorantia sunt duo vulnera naturae humanae per peccatum originale inflicta. Atqui omnis concupiscentia est vincibilis. Ergo et omnis ignorantia est vincibilis. Hoc est ferme unicum Lovaniensium fundamentum a ratione.

Resp. Dist. min. Omnis concupiscentia est vincibilis quantum ad ejus motus et stimulos, nego. Patet experientia, et id ter rogavit Dominum Apostolus, nec obtinuit, II Cor., XIII, 8. Quantum ad consensum, conc. Et ad hoc eidem Apostolo dictum est, ibid., 9: Sufficit tibi gratia mea. Sic autem etiam omnis ignorantia est vincibilis quoad consensum; potest enim homo non consentire cuicunque ignorantiae, faciendo moraliter quod in se est ut eam vincat, et sic se reddere immunem ab omni ignorantia culpabili. Sed, sicut non potest sistere omnes motus involuntarios concupiscentiae, ita nec omnes errores involuntarios ignorantiae.

Quod si forte sit quaestio, non de ipsa concupiscentia et ignorantia, sed de his ad quae non impellit concupiscentia, v. g., fornicatione, adulterio, etc., et de his quae fiunt ex ignorantia, fateor quod priora possimus vincere et cavere, non posteriora. Ratio disparitatis est evidens, quia, si ea ad quae nos impellit concupiscentia, puta fornicationem, adulterium, etc., non possemus vincere et cavere, cum aliunde supponantur cognita, nihil deesset ad peccatum formale, sicque necessitaremur ad peccandum formaliter; quod admitti non potest. Supposita autem ignorantia invincibili, ea quae ex ipsa facimus sunt nobis incognita, ideoque peccata materialia tantum, et non formalia.

Dico : Ignorantia invincibilis juris naturae excusat a peccato formali operantem ex ea. Est contra Lutherum, Calvinum, Jansenium et Jansenistas, definita ab Alexandro VIII, 7 decembris 1690, in condemnatione hujus propositionis : « Tametsi detur ignorantia invincibilis juris naturae, haec in statu naturae lapsae operantem ex ipsa non excusat a peccato formali. » Est secunda inter 31.

Probatur 1° ex SS. Aug. et Thoma. Aug., lib. III, de lib. Arbit., cap. 18, n. 50: « An tanta fallacia [ignorantiae] est ut caveri omnino non possit? Si ita est, nulla peccata sunt. » S. Thomas, hic q. 76, a. 3, c, loquens de ignorantia invincibili generaliter, diserte dicit: « Si vero sit talis ignorantia, quae omnino sit involuntaria, sive quia est invincibilis, sive quia est ejus quod quis scire non tenetur, talis ignorantia omnino excusat a peccato.»

Probatur 2° hac ratione fundamentali S. Thomae. Id excusat a peccato formali, quod tollit ab actu rationem voluntarii, ipsumque reddit involuntarium; peccatum enim est actus moralis, consequenter liber et voluntarius. Atqui id praestat ignorantia invincibilis juris naturae; definitur enim voluntarium, « quod est a principio intrinseco cum cognitione finis.» Ergo.

Respondent, ignorantiam invincibilem juris naturae, et ea quae ex ipsa fiunt, esse nobis voluntaria in Adamo, quippe quae sunt illius peccati effectus.

Sed contra : 1° Ad peccatum personale non sufficit voluntarium naturae seu in capite, sed requiritur voluntarium personae, ut definivit Alex. VIII, in condemnatione hujus propositionis : « In statu naturae lapsae, ad peccatum mortale et demeritum sufficit illa libertas qua liberum ac voluntarium fuit in causa sua, peccato originali et voluntate Adami peccantis.» Est prima inter damnatas (7 decembris 1690. 2° Quia alias sequeretur quod motus indeliberati concupiscentiae quos inviti patimur, omnes defectus et miseriae hujus vitae, stultitia, phrenesis, caecitas, etc., et omnia quae ex his fiunt, essent peccata formalia; quia sunt etiam effectus peccati originalis et voluntariae in Adamo.

Confirmatur. Ignorantia invincibilis juris positivi, etiam divini, excusat a peccato formali operantem ex illa, fatentibus ipsis adversariis. Ergo et ignorantia invincibilis juris naturae.— Prob. conseg. Ideo ignorantia invincibilis juris positivi excusat a peccato formali, quia et ipsa est involuntaria, et quod fit ex ipsa est involuntarium. Atqui similiter ipsa ignorantia invincibilis juris naturae est involuntaria, et quod fit ex ipsa est involuntarium. Ergo.

Pro solutione objectionum ex Aug., quem potissimum urgent Jansenistae, observandum quod in omnibus quae ex ipso opponunt, nunquam S. Doctor loquatur de ignorantia juris naturalis, sed vel determinate de ignorantia juris positivi, vel generaliter de ignorantia qualiscumque juris; unde sunt ab ipsis, sicut a nobis, solvenda. Dicendum itaque quod, quando S. Aug. dicit ignorantiam juris non excusare a peccato, loquatur vel de ignorantia vincibili et indirecte voluntaria in negligentia addiscendi, vel de peccato latius sumpto, pro eo quod est ex peccato et ad peccatum inducit, sicut sumitur ab Apostolo et a conc. Trid., sess. v, can. 2. « Non solum peccatum illud dicimus, inquit, lib. III de libero Arbit., c. 19, n. 54, quod proprie vocatur peccatum, libera enim voluntate et ab sciente committitur; sed etiam illud quod jam de hujus supplicio consequatur necesse est. »

Nota 1°. Inadvertentia differt ab ignorantia, quod ignorantia sit privatio scientiae seu cognitionis habitualis, inadvertentia privatio cognitionis actualis. Unde, ubicumque est ignorantia, est inadvertentia, sed non e contra; potest enim ille qui scit habitualiter, actu non advertere, ex naturali distractione, vel aliunde.

Nota 2°. Inadvertentia potest esse simul ad actum et ad malitiam, ut in ebrio aut dormiente. Potest etiam esse inadvertentia ad actum et

¹

inadvertentia ad actum et inadvertentia ad malitiam, ut qui sciens esse hodie jejunium, comedit carnes, advertens quidem ad comestionem carnium, sed non advertens ad diem jejunii seu prohibitionem; et de hac inadvertentia est haec quaestio.

Nota 3°. Sicut quaecumque ignorantia invincibilis excusat a peccato, quia facit involuntarium; ita, propter eamdem rationem, quaecumque inadvertentia invincibilis excusat a peccato.

Haec omnia constant ex dictis de ignorantia, atque in hoc conveniunt omnes theologi, quod ad peccandum formaliter requiratur quod quis possit et debeat advertere ad malitiam, consequenter quod inadvertentia sit vincibilis; sed difficultas est, quando quis censetur sic posse advertere, ut ejus inadvertentia dicatur vincibilis et non excusans a peccato. Quaestio facta celebris ab ortu peccati philosophici. Quidam requirunt actualem cogitationem, saltem confusam, de malitia actus, sitam in quodam dubio, vel scrupulo aut suspicione malitiae. Alii volunt sufficere, si advertat ad actum; quia inde, inquiunt, potest advertere ad malitiam. Nos utramque sententiam generaliter intellectam minus veram arbitramur, et inter haec extrema mediam tenimus viam, quam supra tenuimus, agentes de notione ignorantiae invincibilis; eadem enim nobis videtur ratio de inadvertentia invincibili. Unde Dico 1°: Ut inadvertentia ad malitiam actus censeatur vincibilis et non excusans a peccato formali, non semper requiritur actualis sive scrupulus, sive dubitatio aut suspicio de malitia actus.

Patet 1° in his qui peccant ex ignorantia vincibili; hi enim pro certo nullum actualem scrupulum, dubium aut suspicionem habent de malitia sui actus, cum illam ignorent, et tamen eorum inadvertentia est vincibilis, sicut ipsa ignorantia ex qua procedit. Et ex hoc capite saepe in Scripturis et Patribus dicuntur peccata ignorantiae.

Patet 2° in his qui, quamvis forte habitualiter sciant, aliunde tamen voluntarie ponunt causam inadvertentiae, nimirum per pravos habitus quos fovent, per passiones quibus se totos dedunt, per supinam salutis incuriam, et similes modos, quibus fit ut peccata quasi innata habeant, et circa eorum malitiam coecutiant, ad eamque nullatenus attendant; hos enim impios, mundanos, obduratos, excaecatos, et iis similes, quoties passionum motibus efferuntur, actuali scrupulo, dubitatione, suspicione de malitia actuum suorum, aut pia aliqua cogitatione semper pulsari, ab experientia et ratione prorsus est alienum. Quis enim id credat de Tiberio, Nerone, Caligula, Heliogabalo et similibus hominum monstris? Atqui tamen eorum inadvertentia est vincibilis et voluntaria, a peccato formali non excusans. Ergo. — Prob. min. 1° Quia alioquin excusanda forent perditissimorum hominum flagitia et abominationes, quod nemo concedit. 2° Quia effectus malus sequens ad causam voluntarie positam in qua fuit praevisus, aut facile praevideri potuit, est voluntarius et culpabilis, ut alibi non semel diximus. Atqui hi de quibus hic est quaestio, ponunt voluntarie causas inadvertentiae et obcaecationis circa malitiam suorum actuum, eamque inadvertentiam et obcaecationem ex his causis secuturam aut praevident, aut facile praevidere possunt. Ergo.

Dico 2°: Extra hos casus primae conclusionis, hoc est quantum ad illos qui non ponunt voluntarie causam ex qua praevident aut facile praevidere possunt secuturam inadvertentiam circa malitiam suorum actuum, sed vel ex oblivione aut distractione naturali, vel alia causa inculpabili patiuntur inadvertentiam hujusmodi, ut censeatur vincibilis et voluntaria ista inadvertentia et non excusans a peccato, requiritur, si non determinate actualis scrupulus, dubitatio aut suspicio malitiae, saltem aliqua cogitatio aut cognitio sive periculi, sive obligationis inquirendi, sive quaecunque alia, quae, si non negligeretur, ex se condugeret ad cognitionem malitiae.

Probatur, quia, extra casus primae conclusionis, nihil est assignabile, praeter hujusmodi cognitionem, in quo quis dici queat posse advertere, et hac posita potest advertere. — Hoc ultimum patet. — Probatur primum: 1° Quia, cum ex una parte intellectus noster sit potentia necessaria, non se determinat ad considerandum aut cognoscendum aliquid, sed determinatur ab objecto vel ab aliis potentiis, praesertim a voluntate. Voluntas, ex altera parte, non potest determinare intellectum ad considerandum, nisi ex praevia aliqua cognitione quae non sit voluntaria, quia praecedit primam volitionem; voluntas enim non fertur in incognitum, sive in se, sive in sua causa; unde illud: « Ignoti nulla cupido. » Ergo in his qui non ponunt voluntarie causam inadvertentiae, sed vel ex oblivione aut distractione naturali, vel ex alia causa inculpabili, non advertunt ad malitiam, nihil est assignabile in quo dicantur posse advertere, quam dictam cogitationem. 2° Si intellectus noster esset ex se proxime et moraliter potens ad inquirendam et depellendam inadvertentiam, nulla unquam esset inadvertentia invincibilis et involuntaria, ut patet. Atqui falsum consequens, ut experientia constat et omnes fatentur. Etenim vir probus qui apprime sciens se teneri hodie ad jejunium, ex oblivione naturali manducat carnes, ab omnibus excusatur propter inadvertentiam invincibilem. Confer quae dixi de ignorantia invincibili.

Dices: Hoc ipso quo quis advertit ad actum, potest advertere ad malitiam. Ergo, si non advertat, ejus culpa est, et inadvertentia est vincibilis.

Resp. imprimis falsitatem antecedentis generaliter intellecti patere in exemplo mox allato. Dist. itaque istud antecedens. Hoc ipso quo quis advertit ad actum, potest advertere ad malitiam in peccatis externis quae sunt contra primaria et secundaria praecepta juris naturae, conced. ant.; quia ex se et facile ingerunt sui malitiam, et ideo, sicut non datur de iis ignorantia invincibilis, ita neque inadvertentia invincibilis. In peccatis quae sunt contra praecepta positiva aut etiam naturalia remota et tertiae classis, nego ant.; quia haec cum sint obscura et difficilioris considerationis, non ingerunt ex se suae malitiae notitiam: unde, sicut de iis datur ignorantia invincibilis, ita et inadvertentia invincibilis.

Dixi: « In peccatis externis contra primaria et secundaria praecepta juris naturalis, » ut sunt furta, homicidia, adulteria, etc.; quia quoad motus internos circa eadem, videtur omnino concedendum posse dari inadvertentiam invincibilem et involuntariam, quia longe minus quam actus externi ingerunt sui malitiam. Unde saepe qui sunt timoratae conscientiae, obstinate vexantur motibus concupiscentiae, vindictae, judicii temerarii, etc., quos quidem senthunt [sentiant?] et advertunt, absque eo quod reflectant ad malitiam, quam cum primo advertunt, illos cum horrore rejiciunt et detestantur.

Inst. Aug., lib. I Retract., c. 15, n. 3, docet, ad peccatum non requiri « voluntatem peccati, » sed sufficere « voluntatem facti. » Atqui qui advertit ad actum, etsi non advertat ad malitiam, habet voluntatem facti. Ergo.

Resp. Dist. ant. Ang. docet, ad peccatum materiale sufficere voluntatem facti, conc.; ad peccatum formale, nego.

Suppono 1° ignorantiam invincibilem juris aut facti, quae excusat ab omni peccato, excusare a poena, quia poena justa non decernitur nisi propter culpam, alioquin foret

Dixi : « Quae excusat ab omni peccato; » quia, si ignorantia excuset tantum a peccato contra aliquam legem, puta humanam quae ignoratur, et non excuset a peccato contra alteram legem, puta divinam aut naturalem quae non ignoratur, probabilius existimo peccantem non eximi a poena per legem humanam statuta, si non sit censura ecclesiastica; quia legislator humanus non solum intendit urgere per poenas observantiam suae legis, sed et legis naturalis aut divinae, cujus debet esse custos et protector. Unde fur qui, conscius legis naturalis, ignorat furtum esse prohibitum lege humana, incurrit nihilominus poenam suspendii.

Suppono 2° ignorantiam vincibilem juris aut facti quae excusat a mortali, etiam excusare a poena saltem tanta, quia leges positivae non censentur decernere graves poenas pro peccatis venialibus. Censetur autem ignorantia vincibilis excusans a mortali, quae non est crassa et supina; sic enim censetur levis.

Suppono 3° ignorantiam vincibilem, etiam crassam et supinam, legis latae sub his aut similibus formulis: « Qui scienter, temerarie, ausu temerario contra fecerit, vel contra facere ausus fuerit, aut praesumpserit, » excusare a poena; quia, ut ait Cajetanus, 2ª 2ae, q. 53, a. 3, « verba juris non frustra apposita nec improprie sumenda sunt; » frustra autem essent apposita, nec cum proprietate restrictiva sumerentur, si poenam incurrerent delinquentes ex ignorantia etiam crassa. Secus probabilius videtur dicendum, si ignorantia sit affectata; quia, secundum jura, ignorantia affectata aequiparatur scientiae, et non est verisimile legislatores velle eximere a suis legibus et poenis eos qui affectant illas ignorare, ut eas liberius transgrediantur.

Quaestio igitur superest, an ignorantia poenae excuset ab illa eum qui peccat graviter contra legem quam novit, aut ignorat ignorantia crassa et supina. Pro cujus resolutione

Dico 1°: Ignorantia etiam invincibilis poenae non eximit ab illa eum qui peccat graviter contra legem quam vel novit, vel ignorat ignorantia crassa et supina, nisi sit censura ecclesiastica.

Probatur. Leges statuunt poenas condignas culpis. Ergo qui committit culpam, reus est poenae, etiamsi eam invincibiliter ignoret; non enim est de ratione poenae quod sit cognita aut volita, cum ex se habeat quod sit violenta et contra voluntatem.

Dixi : « Nisi sit censura ecclesiastica. » Pro quo Dico 2°: Ignorantia invincibilis censurae ecclesiasticae eximit ab illa peccantem scienter contra legem per quam est decreta. Est communis.

Probatur. Id est speciale et proprium censurae ecclesiasticae, quod non incurratur nisi propter contumaciam contra Ecclesiam, non qualitercumque, sed contra Ecclesiam praecipientem aut prohibentem sub censura, cujus signum est quod nullus incurrat censuram, nisi praecedat monitio juris aut judicis, non qualiscumque, sed sub comminatione censurae. Atqui qui invincibiliter ignorat censuram, non est hoc modo contumax in Ecclesiam. Ergo.

Confirmatur. Censura ecclesiastica non tam est poena vindicativa in ultionem criminis, quam poena medicinalis deterrens a crimine. Atqui poena incognita non terret. Ergo.

Dico 3°: Probabilius videtur, ignorantiam etiam vincibilem, modo non sit crassa et supina, censurae ecclesiasticae eximere ab illa peccantem scienter contra legem per quam est statuta. Ita Sylvester, verbo Excommunicatio I, q. 3, Navarrus, Covarruvias, et alii multi.

Colligitur ex Cap. Ut animarum, de Constitutionibus in Sexto, lib. I, tit. 2, c. 2, ubi habetur sic: « Ut animarum periculis obvietur, sententiis per statuta quorumcumque Ordinariorum prolatis ligari nolumus ignorantes, dum tamen eorum ignorantia non fuerit crassa et supina. »

Ratio suffragatur. Qui ignorat censuram, etiamsi vincibiliter, sed ignorantia leviter culpabili non crassa et supina, non dicitur proprie inobediens et contumax contra Ecclesiam sub censura praecipientem aut prohibentem. Atqui hujusmodi contumacia requiritur ad incurrendam censuram, ut dictum est. Ergo. Secus existimamus dicendum de irregularitate, etiam ex delicto, quam non reputamus censuram, ut alibi dicemus.

Petes utrum, quoties voluntas peccat, praecedat aliquis error practicus in voluntate.

Resp. affirmative¹. Quia in tantum voluntas peccat, in quantum praefert bonum utile aut delectabile, tamquam

²

sibi conveniens, bono honesto. Atqui voluntas, cum sit potentia caeca, nata sequi ductum intellectus, non potest praeferre bonum delectabile, tamquam sibi conveniens, bono honesto, nisi intellectus judicet hic et nunc bonum delectabile esse sibi conveniens et praeferendum bono honesto: in quo practice errat. Ergo. Et hoc sensu verificatur illud Prov., XIV, 22 : Errant qui operantur malum. Et istud vulgatum desumptum ex Philosopho, I Ethic., c. 3 : « Omnis peccans est ignorans, » practice scilicet et in particulari, non speculative et in communi; alioquin omnis peccans foret haereticus.

Nota 1°. Peccatum utpote concretum accidentale duo importat, materiale et formale. Materiale est actus seu entitas, formale est malitia seu difformitas. Dum quaerimus, utrum Deus sit causa peccati, non est quaestio de materiali, sed de formali; sicut dum quaero, quis fecerit statuam hanc, non quaero quis fecerit lignum, sed quis fecerit formam seu figuram.

Nota 2°. Duplex distingui potest causa peccati: una per se et directe, ut cum quis impellit, concurrit positive seu influit in peccatum; altera per accidens et indirecte, tamquam removens prohibens, ut cum quis non impedit peccatum quod potest et debet impedire. His notatis, Dico 1°: Deus nec est nec esse potest per se et directe causa peccati¹; id est, Deus non impellit, movet, instigat ad peccatum, non jubet illud, non facit illud, neque per se, neque per Satanam aut impios, tamquam per sua instrumenta, ut docuerunt Calvinus, Zwinglius et alii haere-

^{2 3}

Probatur 1° ex Scripturis. Deut., XXXII, 4, dicitur: Dei perfecta sunt opera, et omnes viae ejus judicia: Deus fidelis et absque ulla iniquitate, justus et rectus. Rom., IX, 14: Numquid iniquitas apud Deum? Absit! Psal., V, 5 : Non Deus volens iniquitatem tu es. Eccli., XV, 12 : Non dicas : Ille me implanavit, id est, decepit et in peccatum induxit. Et postea, 21 : Nemini mandavit impie agere. Jacob., I, 13: Nemo cum tentatur dicat, quoniam a Deo tentatur; Deus enim intentator malorum est. I Joann., III, 8: Qui facit peccatum, ex diabolo est. Sap., XI, 25 : Nihil odisti eorum quae fecisti. Et tamen Sap., XIV, 9: Odio sunt Deo impius et impietas ejus. Et alibi saepe.

Probatur ex Patribus, qui unanimiter conclusionem docent. Unde Trid., sess. VI, can. 6 : « Si quis dixerit non esse in potestate hominis vias suas malas facere, sed mala opera, ita ut bona, Deum operari, non permissive solum, sed etiam proprie et per se, adeo ut sit proprium opus ejus non minus proditio Judae, quam vocatio Pauli; anathema sit. »

Probatur ratione. Omne peccatum est per recessum ab ordine qui est in Deum sicut in finem⁴. Atqui impossibile est quod Deus sit sibi vel aliis causa discedendi ab ordine, qui est in ipsum. Ergo. — Prob. min. Deus est ultimus finis omnium, et omnia consequenter inclinat et convertit ad seipsum ut finem ultimum, juxta illud Prov., XVI, 4 : Universa propter semetipsum fecit Dominus. Ergo.

Confirmatur. Justa voluntas, ut dicit S. Anselm., lib. de Lib. arbit., c. 8, est quae vult id quod Deus vult illam velle. Ergo, si Deus vult illam peccare, peccando vult quod Deus vult illam velle, et simul Deus non vult illam velle, et propter quod illam punit; quod est manifeste contradictorium.

2° Nulla potest assignari justa ratio cur Deus velit et faciat homines peccare. Ergo. — Prob. ant. Non aliam assignant haeretici, neque assignare possunt, quam hanc, scilicet

⁵

ut Deus habeat quorum misereatur et quos puniat, sicque eluceant misericordia et justitia. Atqui, ex hoc quod Deus velit et faciat homines peccare, et aliquorum misereatur, alios puniat, nullatenus inde elucent misericordia et justitia, quin potius apparet injustitia et crudelitas. Ergo. — Prob. min. Quamvis in puniendo injustum appareat justitia, attamen efficere injustum, ut puniatur, non est justitia, sed summa injustitia; hoc enim non est intendere poenam propter culpam, sed culpam propter poenam, quod est omnino inordinatum et injustum. Neque est misericordia, sed potius crudelitas, efficere hominem impium, ut ab impietate liberetur; sicut crudele esset hominem vulnerare, ut sanetur. Ergo.

Dico 2°: Neque per accidens et indirecte Deus est causa peccati; quia tunc tantum quis dicitur causa per accidens et indirecte peccati, nimirum ut removens prohibens, quando potest et debet impedire peccatum et non impedit; sicut gubernator non dicitur causa submersionis navis ex hoc quod non gubernat navim, nisi quando subtrahit gubernationem, potens et debens gubernare. Atqui Deus, secundum leges suae sapientiae et providentiae universalis, non tenetur impedire peccata quae permittit. Ergo.

Petes 1°, circa q. 80 S. Thomae, an et quomodo diabolus sit causa peccatorum hominum.

Resp. 1° Certum est diabolum aliquo modo esse causam peccatorum hominum⁶. Patet quia induxit Evam in peccatum, tentavit Job, et quotidie tentat homines: unde illud I Petr., V, 8: Adversarius vester diabolus, tamquam leo rugiens, circuit quaerens quem devoret.

2° Diabolus non potest esse causa peccati directe et sufficienter⁷; quia non potest esse causa peccati, nisi vel agendo interius in voluntate et eam movendo ad peccatum, vel proponendo objectum et persuadendo ejus appetibilitatem. Atqui primum non potest; est enim solius Dei movere voluntatem interius in eam agendo.

^{8 9 10}