Summa summae S. Thomae, Tomus II

DISSERTATIO III. DE LEGE HUMANA D. Thomas, q. 95.

Petes 1° quid sit lex humana.

Resp. Lex humana recte definitur : « Ordinatio rationis humanae legi naturali conveniens, ad bonum commune ab eo qui curam communitatis habet promulgata. » Omnes particulae hujus definitionis, excepta secunda, patent ex definitione legis in communi.

Dicitur itaque « legi naturali conveniens »¹, quia omnis lex humana derivatur a lege naturali, non quidem ut conclusio necessaria, seu ut habens cum principiis legis naturalis necessariam connexionem, alioquin pertineret ad ipsam legem naturalem, sed ut convenienter et probabiliter ex illis deducta et ut illorum determinativa.

Petes 2° utrum leges humanae sint necessariae.

Resp. esse necessarias², non quidem simpliciter et absolute, sed sic ut, attenta hominum pervicacia, corruptione et pronitate in malum, sine legibus humanis, nec multitudo virtutem, nec respublica pacem habere et conservare posset.

Petes 3° qualis debeat esse lex humana.

Resp. verbis Isidori, lib. V Etymol., c. 21ª : « Erit lex honesta, justa, possibilis secundum naturam, secundum consuetudinem patriae, loco temporique conveniens, necessaria, utilis, manifesta quoque, ne aliquid per obscuritatem in captione contineat, nullo privato commodo, sed pro communi utilitate civium scripta. » Et hoc recipitur in jure canonico, dist. 4, c. 2.

Petes 4° quomodo dividatur lex humana.

Resp. Divisio communis et vulgata legis humanae est in civilem et ecclesiasticam. Leges civiles plerumque continentur in corpore juris civilis, leges ecclesiasticae in corpore juris canonici. Circa utrumque nonnulla sunt hic explicanda, praesertim in gratiam tyronum. Unde

Petes 5° quid intelligatur per Corpus juris canonici.

[Resp. Ratione temporum, jus ecclesiasticum, quod dicitur canonicum, quia canonibus seu regulis disciplinaribus praecipue constituitur, dividitur in jus antiquum, jus novum et jus novissimum.

I. — Jus antiquum ab exordiis Ecclesiae ad medium XI saeculi viguit. Ejus fontes et monumenta sunt :

Canones Apostolorum. Antiquam disciplinam in his canonibus contineri, negarunt Protestantes. Hodie vero fatentur omnes eruditi eos constare partim ex regulis quas Apostoli verbis tradiderunt, partim ex consuetudinibus ecclesiarum, partim ex decretis conciliorum quae prioribus saeculis in Oriente celebrata sunt. Cum quaedam in his canonibus inveniantur Ecclesiae traditioni contraria, Ecclesia Latina quinquaginta priores tantum recepit, quin de illorum origine quidquam decerneret. Ecclesia Orientalis vero octoginta quinque omnes et integros recepit et venerata est, tamquam ab ipsis Apostolis editos.

Constitutiones apostolicae. Haec collectio in octo libros fuit distributa. Immerito S. Clementi Romano et etiam Apostolis adscripta est. Probabiliter V aut IV saeculo fuit vulgata. Has constitutiones commendat S. Epiphanius, et quidem, cum sint antiquissima, multa complectuntur utilia. Postea vero pluribus in locis ab haereticis fuerunt corruptae, unde certa authoritas illis tribui non potest.

Collectiones graecae. 1° Collectio Chalcedonensis, sic dicta quia in actis concilii Chalcedonensis fit illius mentio. Continebat, servata ratione temporum, canones conciliorum generalium et particularium Nicaeni, Ancyrani, Neocaesareensis, Gangrensis, Antiocheni, Laodiceni et Constantinopolitani I; quibus accesserunt, mediante saeculo VI, canones Apostolorum, Sardicenses, Ephesini, Chalcedonenses, et regulae S. Basilii. — 2° Collectio Joannis Scholastici. Joannes, presbyter Antiochenus, cognomento Scholasticus, praecedentes canones secundum ordinem materiarum digessit, et episcopus Constantinopolitanus factus, leges civiles praesertim ex codice Justiniani depromptas adjecit. Cum Nestorianismi fautor fuerit, ejus collectio suspecta est. — Concilium quinsextum seu Trullanum, sic dictum quia in Trullo palatii Constantinopolitani fuit celebratum et supplere voluit quae in canonibus disciplinaribus V et VI conciliorum oecumenicorum deesse videbantur. Inter hos canones eos tantum sanxit Ecclesia Romana qui legibus superiorum conciliorum generalium probatisque moribus non adversabantur. Reliqui ergo omni authoritate destituuntur. — 4° Collectio Photii. Saeculo IX, Photius, graeci schismatis author, collectiones orientales commentavit, leges imperiales canonibus ecclesiasticis adjungens, sicut antea fecerat Joannes Scholasticus; unde ortus est novus Nomocanon, qui apud Graecos in summo honore et pretio semper habitus est, quamvis catholicis jure suspectus. — 5° Addi possunt collectiones minoris momenti Simeonis Logothetae, Alexii Aristini, Arsenii, Harmeneopoli et aliae de quibus singillatim dicere longum esset ac non necessarium. Haec omnia monumenta juris ecclesiastici apud Orientales, Pio IX jubente, ab Em. cardinali Pitra fuerunt nuper collecta.

Collectiones latinae. — 1° Primum non alii canones quam Nicaeni agnoscebantur, sub quo nomine comprehendebantur etiam Sardicenses, quia Sardicensis synodus tamquam appendix Nicaenae habebatur. — 2° Collectio Isidoriana ab Isidoro ex antiqua Hispanica collectione fuit transcripta. Continet canones Nicanos, Ancyranos, Neocaesareenses, Gangrenses, Sardicenses, Antiochenos, Laodicenos, Constantinopolitanos et Chalcedonenses. —

3° Prisca graecorum canonum versio paulo minus antiqua videtur, complectiturque canones Ancyranos, Neocaesareenses, Nicaenos, Sardicenses, Gangrenses, Antiochenos, Chalcedonenses, Constantinopolitanos. —

4° Ineunte saeculo VI, Dionysius monachus, propter staturam vel humilitatem cognominatus Exiguus, natione Scytha, moribus et domicilio Romanus, doctrina et vitae integritate praeclarus, celeberrimam collectionem ab authoris nomine Dionysianam appellatum edidit. Ea dividitur in partes duas, quarum altera conciliorum canones, altera summorum Pontificum epistolas continet. Hanc collectionem quibusdam additionibus locupletatam Carolo Magno tradidit Adrianus I papa, et exhinc Adriana vocata est. Non quidem haec incrementa Adrianus ipse addidit, sed cum totum opus probasse visus est, ei magnam authoritatem conciliavit; unde et collectiones ex conciliis compactae Conciliatae sunt appellatae. In eisdem collectionibus conciliorum canonibus et decretalibus Romanorum Pontificum statuta particularia jungebantur. Notantur praecipue, apud Africanos, Codex Africanus, Breviatio canonum Ferrandi, diaconi Carthaginiensis, anno 547; Canonum concordia Cresconii episcopi, anno 697. Apud Hispanos, Capitula Martini, Bracarensis episcopi, 572; Collectio S. Isidori Hispalensis, 636. Apud Gallos, Codex canonum; Capitularia, quae in generalibus comitiis episcoporum et procerum lata, ad utrumque regimen spectabant; Pannormia Ivonis Carnotensis, 1117. Apud Germanos, Collectio Reginonis, 906; Volumen decretorum Burchardi, 1025. Inter hos libros computari debent libri rituales et formularia, in quibus multae regulae disciplinares reperiuntur.

Hic pro memoria tantum notandae sunt Decretales Isidoris Mercatoris aut Peccatoris, quae IX saeculo vulgatae sunt et quarum major pars ab ipso authore excogitata et conficta est. Unde, quamvis multa in hac collectione vera et germana sint, merito nomen Falsarum decretalium huic operi fuit inustum.

Qui plura de superioribus fontibus juris antiqui desiderat, canonistas adeat.

II. — Collectiones supra enumeratae nunquam in unum corpus fuerunt redacta, neque apud Orientales, neque in Ecclesia Latina. Cum vero circa medium saeculum XI scientiae ecclesiasticae, et praesertim juris studium, in honore magis coeperint haberi, necessarium visum est has diversas materias in ordinatam formam redigere, et inde prodierunt collectiones quibus componitur Corpus juris canonici quale nunc in scholis traditur.

Jus canonicum novum sex partibus constat, quae sunt: Decretum Gratiani, Decretales, Sextus Decretalium, Clementina, Extravagantes Joannis XXII et Extravagantes communes.

1° Decretum fuit conflatum circa annum 1150 a Gratiano, monacho ordinis S. Benedicti, ex S. Scripturae sententiis, conciliorum et summorum Pontificum decretis et responsis, imperatorum legibus, SS. Patrum et ecclesiasticorum scriptorum dictis, ipsiusque Gratiani commentariis. Plura sunt inscripta Palea, super qua denominatione similior vero est opinio illorum qui statuunt Paleam esse nomen authoris a quo canones utilitate atque authoritate praestantes adjecti fuerint, qui in margine primum appositi, deinceps in libri contextum irrepserint.

Dividitur Decretum in tres partes. Prima agit de personis ecclesiasticis, habetque unam supra centum distinctiones, quae ipsae dividuntur in capita seu canones. Textus ex hac parte desumpti sic citantur: c. Placuit, dist. 16; vel brevius: can. vel cap. 4, dist. 16.

Secunda pars continet triginta sex causas, in quibus agitur de materia et forma judiciorum. Quaestio autem tertia causa trigesima tertia septem habet distinctiones de Poenitentia. Quia vero causae in quaestiones et quaestiones in capita seu canones dividuntur, sequenti modo citantur: c. Ecclesiarum 12, q. 2, id est, can. vel cap. 69, causa 12, quaestionis 2. Tractatus vero de Poenitentia citatur: can. vel cap. 19 Charitas, dist. 2 de Poenitentia.

Tertia pars tractat de rebus sacris, sub titulo generali De Consecratione. Habet quinque distinctiones, et textus citantur: c. Jejunium, dist. 5 de Consecrat., vel can. aut cap. 25, dist. 5 de Consecrat.

Distributio materiarum a Gratiano adoptata deinceps in tractatibus juris canonici fuit servata.

2° Decretales jussu Gregorii IX a S. Raymundo de Pennafort fuerunt compilatae. In quinque libros dividuntur, quorum primus agit de judicibus seu praelatis Ecclesiae, secundus de judiciis civilibus, tertius de rebus clericorum, quartus de sacramento matrimonii, quintus de judiciis criminalibus. Quae omnia hoc versu continentur:

Judex, judicium, clerus, sponsalia, crimen.

Decretales ita citantur: cap. 12 de arbitris, vel cap. Innotuit, de arbitris. Olim addebatur extra, sic: cap. 12 extra, de arbitris; extra, id est extra corpus Decreti.

3° Sextus Decretalium, ita nuncupatus, quia liber iste quinque libros decretalium sequitur. Anno 1298, Guillelmi, Ebrodunensis archiepiscopi, Berengarii, episcopi Biterrensis, et Richardi de Senis, qui postea cardinales facti sunt, opera usus, Bonifacius VIII collegit canones duorum generalium conciliorum Lugdunensium et decretales Romanorum Pontificum quae post editam collectionem Gregorii IX fuerant evulgatae. Ex iis atque suis constitutionibus confecit Sextum, qui in quinque libros, sicut Decretales, dividitur, servato eodem ordine materiarum et titulorum. Eodem modo citatur, cum additione, in 6°, v. g.: cap. Nemo, vel cap. 11, de electione, in 6°.

4° Clementinae, sic dictae quia Clemens V collectionem fieri jussit quamplurium constitutionum ab eo promulgatarum in concilio Viennensi, cui praefuit anno 1311. Sed cum, morte occupatus, id opus perficere non potuerit, hae constitutiones a Joanne XXII, anno 1317, fuerunt publicatae. Citantur hoc modo: Clement., Cum secundum, de poenitentiis; vel: cap. Cum secundum, aut cap. 1 de ponit. Clement.

5° Extravagantes Joannis XXII. Sub hoc titulo comprehenduntur viginti decretales quas Joannes XXII prioribus annis sui pontificatus emiserat, et quae sparsae vagabantur extra collectiones quibus tunc corpus juris constabat. Ita citantur: cap. 1, vel cap. Ad onus, de electione, in Extrav. Joann. XXII; aut brevius: Extrav. Ad onus, de electione.

6° Extravagantes communes sunt decretales quae ab Urbano IV usque ad Sixtum IV editae extra corpus juris remanserant. Haec collectio, Sixto IV Ecclesiam regente, privato studio perfecta est. Dividitur in quinque libros, sicut Gregoriana. Citatur: Extrav. Injunctae, de electione, cap. 3; vel: cap. Sancta, int. comm., id est, inter communes.

Sunt in libris singulis glossae, hoc est commentarii, qui multorum opera fuerunt exarati, et non majorem habent authoritatem quam privati doctoris opinio habere potest in legibus explanandis³.

Corpus integrum juris canonici, Gregorio XIII Pontifice, Romae editum est diligenterque emendatum, et secundum hanc editionem typicam posteriores fuerunt exaratae.

Idem Gregorius XIII animum adjecit ad colligendas constitutiones summorum Pontificum quae post Sixtum IV in lucem prodierant, atque hoc negotium commisit viris doctis qui Septimum Decretalium emitterent. Sed, hoc Pontifice vita functo cum opus nondum esset absolutum, illud perficiendum curavit Sixtus V; quo etiam humanis rebus erepto, Clemens VIII, qui cum cardinalis esset in ea re operam studiumque posuerat, collectionem istam typis mandari jussit. Obortis difficultatibus praecipue circa prohibitionem edendi privatos commentarios super decretis Tridentinis huic libro insertis, suppressum est opus istud tanto labore elucubratum⁴, cujus exemplaria nunc rarissima maximo pretio vix reperiri possunt. Iisdem fere temporibus, nempe anno 1590, Petrus Matthaeus, jurisperita Lugdunensis, edidit proprio et privato labore Septimum decretalium, in quo multa irrepserunt vitia et plura etiam desiderantur. Hic codex omni publica authoritate caret.

III. — Jus novissimum proprie coalescit ex constitutionibus apostolicis et decisionibus cujusvis generis quae ex authoritate pontificia, sive immediate, sive mediate, post Sixtum IV prodiere. Attamen in collectionibus exinde confectis includuntur multae constitutiones anteriores quae, cum in libro Extravagantium locum non obtinuerint, extra corpus juris remanebant vagantes. Collectiones novissimae sunt sequentes.

1° Bullaria. Sixto V regnante, Laertius Cherubinus Romanus, Pontificum constitutiones extra corpus juris errantes, a S. Leone Magno, primus collegit in unum volumen quod Bullarium appellavit. Auxit deinceps suum librum constitutionibus Pauli V, et tertiam editionem in qua constitutiones postea latae continerentur parabat, cum morte occupatus opus incoeptum perficere nequivit. Ejus filius Angelus Maria Cherubinus opus paternum absolvit, ei adjiciens multas constitutiones usque ad Innocentium X publicatas. Hoc opus novum, quatuor voluminibus constans et anno 1638 editum, Bullarium Magnum nuncupavit. Quintum volumen postea accessit, quo Angelus a Lantusca et Paulus a Roma complexi sunt alias constitutiones usque ad Clementem X. Sed omnium amplissimum est Bullarium Magnum ab Hieronymo Mainardi editum Romae et in quatuordecim tomos distributum. Continet constitutiones summorum Pontificum a Leone Magno ad Clementem XII.

In lucem prodiere, jussu Benedicti XIV, ipsius constitutiones tomis quatuor comprehensae. Edita est Romae, anno 1835, Bullarii magni continuatio, constans constitutionibus Clementis XIII, Clementis XIV, Pii VI, Pii VII, Leonis XII, Pii VIII et Gregorii XVI.

Haec Bullaria, si forte excipias Bullarium Benedicti XIV, sunt opera privata, et constitutiones in eis contenta tantummodo per se valent.

2° Collectiones conciliorum. Alia sunt generales, aliae particulares. Ad colligendos canones omnium conciliorum sua studia contulerunt plures viri docti, inter quos, in saeculo XVI, Merlin, Crabbe, Surius; in saeculo XVII, Baluze, Labbe et Cossart; in saeculo XVIII, Coleti et Mansi Labbeanam collectionem iterum ediderunt, multis additionibus eam locupletantes.

Hujusmodi collectiones, ut tales, publica authoritate destituuntur, sed documenta quibus constant omnem suum valorem intrinsecum retinent, in quantum sunt authentica.

3° Regulae Cancellariae originem repetunt a Joanne XXII, qui primus has leges scripto mandari jussit, ut iis Apostolica Cancellaria regeretur. Ab ejus successoribus, praecipue a Nicolao V, novae regulae fuerunt additae, ita ut septuaginta duae hodie numerentur, in quas, praeter caeteros, scripsit commentarios accuratissimos Joannes Baptista Rigantius. Hae regulae, ut convalescant, ab unoquoque Pontifice, post ejus creationem, confirmari debent. His derogatum fuit per conventiones particulares quae concordata dicuntur.

4° Concilium Tridentinum, quod est fons uberrimus juris novissimi. Nullum concilium generale tot quaestiones trutinavit et tam scite enucleavit. Viginti quinque sessiones habuit, quarum ferme unaquaeque duabus partibus constat. Prima pars continet centum triginta canones doctrinales, quibus damnantur haereses Protestantium et dogmata fidei confirmantur. Altera pars, quae de Reformatione inscribitur, multa decreta ad ecclesiasticam disciplinam et morum regulas spectantia complectitur.

5° Denique ad jus canonicum pertinent etiam declarationes sacrarum Congregationum Romanarum. Hae autem Congregationes sunt coetus Cardinalium quibus a summo Pontifice certa negotia noscenda ac definienda commissa sunt. Octo numerantur, quarum tres priores ad fidem tuendam et propagandam fuerunt institutae, et reliqua moribus, disciplina et cultui divino invigilant.

Prima est Congregatio Inquisitionis, quae primum locum, ob praecellentiam objecti, obtinet. Paulus III eam instituit, et deinceps Pius IV, Pius V et tandem Sixtus V multis sanctionibus ejus attributiones determinarunt. Cognoscit de haeresi, de haeresis suspicione et de aliis irreligiositatis criminibus.

Secunda est Congregatio Indicis, quam Sixtus V instituit in subsidium Inquisitionis, ad examinandum et proscribendum libros sanae doctrinae vel moribus christianis contrarios.

Tertia est Congregatio de Propaganda fide, quam Gregorius XV, anno 1621, instituit ad conservandam et propagandam fidem catholicam in regionibus sedibus episcopalibus destitutis. Unde ejus authoritati et administrationi directe et immediate subduntur vicarii et praefecti apostolici ac superiores missionum totius orbis.

Quarta est Congregatio Concilii, a S. Pio V instituta ad invigilandum observationi decretorum concilii Tridentini quae ad disciplinam spectant. Eo titulo recognoscit et, in quantum opus est, reformat decreta conciliorum provincialium, quae ante hanc revisionem promulgari non debent. Sixtus V tribuit ei insuper potestatem supradicta decreta Tridentina interpretandi.

Quinta est Congregatio Episcoporum et Regularium, quae resolvit quaestiones et dirimit dubia circa praelatorum jura, jurisdictionem, praecedentias et exemptiones natas. Suscipit etiam regularium utriusque sexus causas juxta regulas juris cognoscendas et dirimendas.

Sexta est Congregatio Immunitatis ab Urbano VIII, anno 1624, instituta ad providendum ne praejudicium inferatur immunitatibus Ecclesiae. Ipsi soli competunt negotia, processus, judicia per appellationem devoluta, quae spectant ad immunitatem localem. Cognoscit etiam, sed cumulative cum aliis congregationibus, de immunitate reali et personali.

Septima est Congregatio sacrorum Rituum. Eam instituit Sixtus V, « ut veteres sacri ritus ubivis locorum, in omnibus Urbis orbisque ecclesiis, diligenter observentur; caeremoniae, si exoleverint, restituantur, si depravatae fuerint, reformentur. » Consequenter invigilat editioni librorum liturgicorum, et si opus sit, corum emendationi. Ipsi etiam committuntur omnes causae quae beatificationem et canonizationem sanctorum respiciunt.

Octava est Congregatio Indulgentiarum et Reliquiarum, constituta a Clemente IX, anno 1669. Mandatum habet « omnem dubietatem ac difficultatem in sanctorum reliquiis aut indulgentiis emergentem expediendi, abusus qui irrepserint corrigendi et emendandi; falsas, apocryphas, indiscretasque indulgentias typis imprimi vetandi, impressas recognoscendi et examinandi. »

Hactenus actum est de fontibus et monumentis juris publici in Ecclesia. Jus particulare sive nationum sive ecclesiarum episcopalium determinatur et regitur constitutionibus Romanorum Pontificum, concordatis sive conventionibus a Sancta Sede cum guberniis civilibus initis, decretis conciliorum provincialium et statutis sive in synodo sive privatim latis et promulgatis ab episcopis, quibus potestas legislativa in suis dioecesibus competit, dummodo eam intra limites juris publici exerceant.]

Petes 6° quid sit Corpus juris civilis.

Corpus juris civilis constat Digestis, Codice, Institutionibus, et Novellis seu Authenticis.

Digesta, alio nomine dicuntur Pandectae, quasi diceret totum capio, quia universam juris scientiam quinquaginta libris complectuntur.

Codex dicitur Repetitae lectionis, quia Justinianus, post primam editionem, alteram accuratiorem curavit. Coalescit duodecim libris in varios titulos distributis.

Institutiones continent elementa juris in gratiam incipientium. Constant quatuor libris.

Novellae seu Authentica sunt constitutiones ipsius Justiniani imperatoris et aliquorum aliorum imperatorum.

[Ex supradictis libris coalescit jus civile antiquum, quod ex jure Romano ortum per plura saecula in plerisque regionibus Europeanis viguit. Jus novum continetur tum in variis codicibus cuique nationi propriis, tum in collectionibus legum quae extra codices vagantur.]

Petes 7º utrum omnia quae continentur in Corpore juris canonici, habeant vim legum.

Resp. 1° Decretum Gratiani non aliam habere authoritatem quam fontium et originum ex quibus depromptum est.

Ratio est, quia nullus unquam Pontifex illud approbavit; Gratianus, hujus author, nulla jurisdictione pollebat. Insuper multa congessit sine delectu, et emendatione digna; quaedam citat ex suspectis authoribus; quaedam tribuit SS. Patribus quae sunt haereticorum, ut probat Bellarminus, de Script. eccles. in Gratiano; SS. Pontificum et conciliorum decreta saepe non ex fontibus, sed ex aliis compilatoribus, et non raro propriis permixta verbis, profert.

Et quamvis Gregorius XIII curaverit ejus emendationem, non tamen ipsum approbavit, sed tantum jussit emendationes servari, absque eo quod eis aliquid adderetur aut detraheretur, ut patet ex ejus constitutione in capite Decreti impressa⁵, et eo maxime quod, post ejus correctionem, reperiantur adhuc emendanda. In hanc rem Joannes Laurentius Berti, Eremita Augustinianus, novissimus et elegantissimus scriptor, refert decisionem sacrae Rotae⁶ quae eadem dicit.

Itaque quae Gratianus legitime citat ex SS. Pontificibus et conciliis, ea authoritate pollent quam habent in seipsis. Similiter quae veraciter citat ex conciliis nationalibus aut provincialibus, valent pro illis nationibus aut provinciis pro quibus sunt sancita, etiamsi a SS. Pontificibus sint confirmata; quia confirmatio addit quidem robur decreto, sed illud non magis extendit, ut notant jurisperiti. Idem dicendum, proportione servata, de aliis quae profert sive ex SS. Patribus, sive ex doctoribus et aliis.

Quantum ad alias partes juris canonici, cum non contineant nisi epistolas, rescripta et constitutiones SS. Pontificum, vim habent legis secundum quod sunt communiter receptae, seu nisi sint revocatae, vel per contrariam consuetudinem probatam abrogatae. Intellige de constitutionibus circa disciplinam, non circa fidem; hae enim sunt invariabiles.

Utrum vero rescripta Pontificum uni Ecclesiae data valeant et possint allegari pro aliis? Resp. regulariter affirmative, praesertim quando decretalis epistola juris corpori inserta meruit authoritatem publicam. Et ita observatur in civilibus Imperatorum rescriptis, ut constat ex 1. I, fi de Constitutionibus principum. Excipe tamen, inquit Layman post Isidorum et Gratianum, si Papae vel Imperatoris responsum ex causa speciali, persona, loco et tempore prodierit. Tunc enim ad alias causas transferri non potest: et ideo dixi, « regulariter loquendo. »

[Petes 7º quaenam sit authoritas decisionum Congregationum Romanarum.

Resp. 1º. Cum hae Congregationes ab ipso Summo Pontifice fuerint constitutae, ut ejus nomine negotia sibi commissa tractent et dirimant, authoritatem pontificiam exercent, et earum resolutiones sunt decisiva et appellationi non subjacent.

Resp. 2°. Congregationis Inquisitionis decisiones sunt duplicis generis: 1° Fert sententias doctrinales de dubiis sibi propositis: sic, recentioribus temporibus multas edixit decisiones circa usuram et magnetismum. Attamen, quando graves exsurgunt controversiae et novae quaestiones agitantur, summi Pontifices solent specialem congregationem constituere, ad praeparandam decisionem definitivam. 2° Fert sententias judiciarias quibus condemnantur vel absolvuntur suspecti criminis circa fidem; quae poenae, nunc saltem, sunt mere spirituales. In utroque casu, sententiae, ut videtur, per se et pleno jure vim obligatoriam habent, sine appellatione, quia hoc tribunal supremum est in suo genere.

Resp. 3°. Prohibitiones a Congregatione Indicis decretae omnes obligant. Nam 1º ex jure naturali omnes tenentur praecavere quaecumque fidem in discrimen adducunt et moribus sunt periculosa. Atqui in indice librorum prohibitorum non fuerunt inscripta nisi opera quorum lectio fidem in discrimen adducit vel moribus fit periculosa, et inscripta fuerunt ex delegatione authoritatis supremae, cui divinitus commissa est cura fidem tuendi et mores protegendi. Ergo. 2º Jus positivum eamdem obligationem omnibus imponit. Etenim Pius IV Patribus Tridentinis munus Indicem librorum prohibendorum efformandi commiserat. Cum Index iste a concilio examinari non potuerit, idem Pontifex, adhibitis pluribus doctissimis praelatis, eum perfecit, ac mandavit ut ab omnibus fidelibus observaretur, decrevitque ut, si quis librum damnatum legeret, ipso jure in excommunicationem incideret, et in eum tamquam de haeresi suspectum procederetur. Cum vero Congregatio Inquisitionis libris examinandis jam impar esset, S. Pius V specialem congregationem instituit, quae Indicis nuncupata est et unice in id incumbere debebat ut Ecclesiam a pravis libris expurgaret. Eam confirmarunt Sixtus V et Clemens VIII, qui anno 1594 Indicem per totum orbem publicari mandavit. Postquam constitutione Sollicita ac provida, data die 9 julii 1753, Benedictus XIV regulas in examine et prohibitione librorum servandas statuisset, per subsequentem constitutionem Quae ad catholicae, datam die 23 decembris 1757, quae Indici fuit praefixa, Indicem iterum promulgavit his verbis: « Absolutum itaque juxta mentem nostram laudatum Indicem et ab iisdem cardinalibus revisum atque recognitum typis Camerae nostrae Apostolicae edi voluimus, ipsumque praesentibus litteris nostris tamquam expresse insertum habentes, authoritate Apostolica tenore praesentium approbamus et confirmamus, atque ab omnibus et singulis personis ubicumque locorum existentibus inviolabiliter et inconcusse observari praecipimus et mandamus, sub ponis tam in Regulis Indicis quam in litteris et constitutionibus Apostolicis alias statutis et expressis, quas tenore earumdem praesentium confirmamus et renovamus. Non obstantibus... consuetudinibus etiam immemorabilibus, caeterisque in contrarium facientibus quibuscumque. » Regulae Indicis ita concluduntur, reg. X:

« Omnibus fidelibus praecipitur ne quis audeat contra harum regularum praescriptum aut hujus Indicis prohibitionem libros aliquos legere aut habere. Quod si quis libros haereticorum vel cujusvis authoris scripta ob haeresim vel falsi dogmatis suspicionem damnata atque prohibita legerit sive habuerit, statim excommunicationis sententiam incurrat. Qui vero libros alio nomine interdictos legerit aut habuerit, praeter peccati mortalis reatum quo afficitur, judicio episcoporum severe puniatur. » Leo XII, omnibus episcopis praecipiens, per mandatum diei 26 martii 1825, ut invigilent ne fideles libris noxiis ac mortiferis pervertantur, eis exhibet decreta generalia Clementis VIII, Alexandri VII et Benedicti XIV ut in suo robore permaneantia. — Objiciunt aliqui theologi, praesertim Galli, Indicem non fuisse ubique receptum, et ipse Billuart dicit in fusiori sua Summa, tract. de Fide, dissert. V, art. 3, § 5: « Observant authores hunc Indicem non esse quoad omnia in toto rigore acceptum. » Respondendum est primo, Indicem, ex tenore constitutionum pontificiarum, et signanter ex constitutione Quae ad catholicae supra relata, fuisse ubique recipiendum et observandum, nulla ratione habita cujuscumque consuetudinis etiam immemorabilis; deinde, multas synodos, statim post publicationem Indicis et temporibus insequentibus, ejus regulas tamquam stricte obligatorias promulgasse, quod pariter fecerunt his posterioribus annis plures synodi provinciales Galliarum, inter quas Avenionensis, Albiensis, Tolosana, Remensis, etc. Unde jure concludimus omnes his legibus stricte ligari, nisi justis de causis dispensationem a Sancta Sede aliquis obtinuerit⁷.

Resp. 4°. Cum Congregatio de Propaganda fide habeat veram jurisdictionem in territoria sedibus episcopalibus destituta, ejus decisiones vim legis habent in his locis.

Resp. 5°. Certum est decreta Congregationis Concilii a Summo Pontifice approbata et Romae promulgata vim legis habere, sicut habent caeterae leges pontificiae. Quid vero sentiendum de declarationibus datis ad casum propositum? Communius tenetur eas valere ut interpretationes authenticas, et has interpretationes vim eamdem habere, ac si ab ipsomet Pontifice fuissent datae. Non refert quod hae resolutiones non promulgentur eodem modo quo leges novae, nam promulgatio facta societati non requiritur, quando datur nuda interpretatio quae non introducit jus novum, sed sensum genuinum legum vigentium declarat. Salvantur tamen legitimae consuetudines, quae his decisionibus non tolluntur.

Resp. 6°. Congregatio Episcoporum et Regularium leges non condit, sed sententias mere administrativas edit, secundum jus existens. Unde hae sententiae valent tantum decisive pro casu proposito, quamvis invocari possint ad statuendam jurisprudentiam in casibus similibus.

Resp. 7°. Congregationi Immunitatis competunt negotia, processus, judicia per appellationem delata circa immunitatem localem. Ejus sententiae transeunt in rem judicatam, et ab his non datur appellatio.

Resp. 8°. Ut noscatur quis sit valor decisionum Congregationis Rituum, satis erit referre ejusdem resolutionem sequentem : « Die 23 martii 1846, Generalis Fratrum Praedicatorum exposuit : an decreta a sacra Congregatione emanata et responsiones quaecumque ab ipsa propositis dubiis scripto formaliter editae, eamdem habeant authoritatem ac si immediate a S. Pontifice promanarent, quamvis nulla facta fuerit de iisdem relatio Sanctitati Suae. — S. R. C. rescribendum censuit affirmative. — Et tacta de praemissis omnibus SS. D. N. Pio IX, Pontifici Maximo, per secretarium fideli relatione, Sanctitas Sua rescripta a sacra Congregatione in omnibus et singulis approbavit confirmavitque... die 17 juli 1846. Decreta authentica, n. 5051. Cum vero ex verbis « scripto formiter editae » dubium ortum sit, Rituum Congregatio illud resolvit sequentibus quaesitis respondens, die 8 aprilis 1854 : « 1° Cum in declaratione S. R. C. lata die 23 maii 1846 sancitum fuerit quod decreta et responsiones ab ipsa emanatae, dummodo scripto formiter editae fuerint, eamdem authoritatem habere ac si immediate ab ipso Summo Pontifice promanarent, quaeritur : an per verba « dummodo formiter scripto editae fuerint » sufficiat quod sint subscriptae a S. R. C. Praefecto et Secretario, ac ejusdem sigillo munitae, seu potius requiratur ut sint vel Romae vel ab episcopis in suis dioecesibus promulgatae? 2° Et quatenus affirmative ad primam partem, negative ad secundam : an tamquam formiter edita habenda sint decreta et responsiones in Gardelliana authentica collectione insertae? — Et sacra eadem Congregatio respondere rata est : Ad 1um, affirmative ad primam partem, negative ad secundam. Ad 2m, affirmative, uti patet ex adjecta declaratione. » An vero consuetudines ad liturgiam spectantes servari possint non obstantibus hujusmodi decretis? Responsum est die 3 augusti 1839 : « Quaecumque inveterata consuetudo in contrarium derogare non potest legi a decretis sacrae Congregationis praescriptae. » Pariter ad dubium : « An decreta S. R. C., dum eduntur, derogent cuicumque contrariae invectae consuetudini, etiam immemorabili, et in casu affirmativo obligent etiam quoad conscientiam? Sacra Congregatio respondit : Affirmative, sed recurrendum in particulari. » Die 11 septembris 1847. Collectio Gardelliana, de qua supra, a Gardellini, ejus editore praecipuo, qui fuit hujus Congregationis Consultor, vulgata est sub hoc titulo : Decreta authentica Congregationis sacrorum Rituum. Refert ordine chronologico decreta data ab anno 1602, et jam pluribus supplementis fuit aucta. Haec collectio est authentica, uti testantur declarationes in fronte primi tomi insertae a cardinali de Somaglia, Congregationis Praefecto. Cum non omnia decreta in ea fuerint relata, quid de decretis omissis sentiendum sit, patet ex decisione sequenti ab hac Congregatione data die 17 septembris 1822 : « Cum saepe oriuntur dubia super authenticitate nonnullorum decretorum, quae, licet in publicis tabulis S. R. C. inscripta reperiantur, nihilominus in collectione typis edita omissa fuerunt, hujusmodi decreta pro postulantium voto eidem collectioni addi possunt. » N. 4590.

Resp. 9°. Decisiones Congregationis Indulgentiarum et Reliquiarum eamdem vim habent ac decreta Congregationis Rituum, quia par potestas ei in sua provincia a Summis Pontificibus fuit commissa. Hae decisiones fuerunt vulgatae ab Aloysio Prinzivalli, sub hoc titulo : Resolutiones seu decreta authentica sacrae Congregationis Indulgentiis sacrisque Reliquiis praepositae, ab anno 1668 ad annum 1861. Haec collectio declarata fuit authentica a secretario ejusdem Congregationis. Unde decisiones aliae quae circumferuntur et a diversis authoribus citantur, nullius sunt roboris, nisi post annum 1861 datae, ab ipsa Congregatione ut authenticae fuerint recognitae. Idem dicendum de concessionibus et summariis indulgentiarum. Id deducitur ex summa decretorum de libris prohibitis Indici praefixa, ubi, § III, n. 12, inter scripta pleno jure et sine expressa mentione prohibita declarantur : « Indulgentiarum libri omnes, diaria, summaria, libelli, folia, etc., in quibus earum concessioness continentur, non edantur absque licentia sacrae Congregationis Indulgentiarum. »

Notandum est, jurisdictionem Congregationum, cum sit ordinaria et in perpetuum concessa, non expirare nec suspendi Apostolica Sede vacante. Quamobrem, creato novo Pontifice, non innovantur illarum facultates, sed cuncta eodem ordine procedunt quo antea solebant, nulla facta nova concessione.]

Petes 8º quae sit authoritas juris civilis.

Resp. quantum ad jus civile, habere authoritatem apud eas nationes et provincias quae illud adoptarunt, nec moribus contrariis reguntur. Apud eas etiam quae usibus contrariis reguntur, ubi usus deficit, jus commune allegatur.

Aliquam legis promulgationem requiri ut obliget, diximus supra de lege in communi. Quaeritur nunc qualis requiratur ad legem humanam. Et quaestio moveri potest tum de legibus simpliciter dictis, tum de legibus revocatoriis legum et privilegiorum. Unde sit

§ I. — De promulgatione legis humanae simpliciter dictae.

Dico 1° : Ex natura rei et secluso jure positivo, ea requiritur et sufficit legis humanae promulgatio qua possit moraliter devenire in notitiam subditorum; quia ideo necessaria est legis promulgatio, ut subditis innotescat. Ergo, ex natura rei, ea requiritur et sufficit, qua possit moraliter et humano modo devenire in notitiam subditorum, si non simul, saltem successive.

Dico 2°: Attento jure positivo, lex imperialis debet promulgari in singulis provinciis, seu in earum metropoli, ut in iis obliget. Ita communiter.

Probatur ex Novella 66 Justiniani ut factae novoe constitutiones, ubi imperator decernit tunc demum suas leges in provinciis obligare, cum in earum metropolibus fuerint promulgata.

Idem videtur dicendum de regnis et provinciis quae jure Caesareo utuntur, propter Novellam citatam.

Quantum vero ad alia regna et provincias, standum est terminis primae conclusionis, aut venandum ex circumstantiis qua sit intentio legislatoris, nisi usus aliquid speciale statuerit.

Dico 3°: Probabilius videtur leges pontificias statuentes jus novum et novam obligationem inducentes, debere in singulis provinciis seu dioecesibus promulgari saltem virtualiter, ut in iis obligent; nisi contrarium exprimat Pontifex.

Probatur 1º. In quibus jus canonicum nihil decernit, standum est juri civili. Atqui jus civile exigit, ut diximus, promulgationem legis in singulis provinciis, ut in iis obliget, et jus canonicum nihil hac de re decernit. Ergo. — Prob. maj. ex ipso jure canonico, cap. Intelleximus, Decretal. lib. V, tit. 32, De novi operis enuntiatione, ubi dicitur : « Sicut leges non dedignantur sacros canones imitari, ita sacrorum instituta canonum principum constitutionibus adjuvantur. »

Probatur 2º. Ideo legis promulgatio requiritur, ut possit innotescere subditis. Atqui id non nisi difficillime et post longissimum tempus obtinebit in vastissimo Ecclesiae imperio ad extremas usque mundi partes extenso, si solum Romae promulgetur; facile autem et intra breve tempus, si promulgetur in singulis provinciis. Ergo ita velle Pontifices jure praesumitur, quando contrarium non exprimunt.

Probatur 3° ab inconvenientibus. Si lex Romae tantum promulgata obligaret ubique, sequerentur gravia incon-

¹

venientia. Sequeretur enim quod, si esset lex irritans, puta matrimonium in quinto gradu consanguinitatis, omnia matrimonia ab ignorantibus contracta in isto gradu, essent invalida. Si autem sit lex tantum vetans aut jubens, puta jejunium, induceretur difformitas et confusio inter incolas ejusdem provinciae vel civitatis, dareturque locus scrupulis et anxietatibus; qui enim aliquid rescirent de promulgatione Romana, tenerentur jejunare, et dum major pars ignoraret, pauci qui rescirent neque commode neque convenienter legem observare possent, et inde scrupuli et anxietates. Ergo fundate dicimus SS. Pontifices, quorum regimen suave est et benignum, et quibus data est potestas ad aedificationem et non ad destructionem, nolle suas leges in provinciis obligare antequam in illis promulgentur, ni aliter se intendere declarent.

Confirmatur. Communis sententia est, legem etiam Pontificiam usu non receptam non obligare, ea potissimum ratione, quod praesumatur non esse mentem legislatoris quod in hoc casu obliget. Atqui aequitati et rationi longe magis est consentaneum praesumere quod non intendat legem suam obligare quia non est sufficienter promulgata, quam quia, licet promulgata, non est recepta. Ergo. Tandem SS. Pontifices sciunt plures suas leges in multis provinciis non observari defectu promulgationis. Hac ratione bulla Coenae non obligat in Gallia, matrimonia clandestina in aliquibus locis, in quibus non fuit promulgatum Tridentinum, sunt adhuc valida, et sic plura alia. Item norunt nostram sententiam a multis tradi, et tamen silent. Ergo signum est hanc esse eorum mentem ut suae leges non obligent in iis provinciis in quibus non sunt promulgatae.

Dixi 1° in conclusione : « Leges pontificiae statuentes jus novum et novam inducentes obligationem; » quia, si lex pontificia declaret tantum jus antiquum, sive naturale, sive divinum, sive humanum sufficienter promulgatum, sufficit, quantum est ex vi promulgationis, quod promulgetur Romae, ut ubique obliget illos qui illam promulgationem quovis modo resciverint. Unde leges dogmaticae declarantes aliquid pertinere ad fidem, damnantes propositiones aut libros continentes errores contra fidem aut mores, non indigent promulgari in singulis provinciis, ut in iis obligent, sed sufficit quod quovis modo constet ita fuisse ab Ecclesia vel sancta Sede declaratum; ratio est, quia non tam sunt leges, quam declarationes legum jam promulgatarum. Hoe ipso autem quod quis quovis modo cognoscit, sive promulgatione, sive divulgatione, sive proprio studio, aliquid esse contrarium juri vel naturali, vel divino, vel etiam humano promulgato, tenetur illud vitare. Ergo maxime, si illi constet per divulgationem de solemni definitione pontificia ita decernente et declarante, saltem quantum est ex vi promulgationis et notitiae.

Dixi 2º : « Nisi contrarium exprimat Pontifex; » quia, si SS. Pontifex declararet se velle legem suam Romae promulgatam obligare ubique ex aliqua urgenti causa, puta quia scit promulgationem suae legis apprime Ecclesiae utilis fore a malevolis injuste impediendam, vel quia res non patitur moram, etc., concedimus quod tunc obligaret ubique; quia, quamvis ordinata ratio legis introducendae cum fructu et effectu et sine inconvenientibus requirat promulgationem in singulis provinciis, per accidens tamen et propter necessitatem potest minor sufficere; et si aliquod inconveniens inde oriatur, potest negligi et compensari per fructum et effectum legis, qui defuisset, si debuisset in singulis provinciis promulgari. Neque omnino simile est de imperatore, qui forte, etiam secluso jure positivo, id non posset, quia habet authoritatem suam originative a populo, qui secundum aliquos non censetur ei contulisse potestatem ferendi leges absque eo quod promulgentur in suis provinciis. Pontifex autem habet suam authoritatem immediate a Christo, ideoque independentem a nutu et modificatione populorum, sed exercendam prout utilius judicaverit expedire reipublicae Christianae.

Dices : Sunt multa leges corpori juris canonici insertae, ut decretales et aliae, quae nonnisi Romae fuerunt promulgatae. Atqui tamen ubique obligant. Ergo.

Resp. 1°. Retorqueo argumentum. Sunt multae leges quae non obligant ubique, defectu promulgationis in singulis provinciis, ut patet ex probationibus conclusionis. Ergo.

Resp. 2°. Dist. maj. Quae nonnisi Romae fuerunt promulgatae formaliter, transeat ; virtualiter, nego. Hoe ipso enim quo authoritate et jussu SS. Pontificum inseruntur corpori juris et publice leguntur in scholis, censentur virtualiter et plusquam virtualiter, ideoque sufficienter, promulgatae. Idem dico de lege quae solum Romae promulgata, reciperetur et in usu haberetur a fidelibus; praxis enim et usus teneret locum promulgationis : et ita bulla Coenae vim obtinuit in pluribus provinciis.

Quantum ad id quod vulgariter dicitur, « Papam habere pedes plumbeos non plumeos, » quod quidam intelligunt, quia non tenetur per singulas provincias discurrere, ut in iis suas leges promulget, resp. Papam non indigere pedibus plumeis ad discurrendum per omnes provincias, leges suas promulgandi causa, cum ubique habeat legatos, nuntios, episcopos, quibus hoc officium demandare possit. [Opposita sententia, quae vera nobis videtur, communis est.

Ad elucidandam quaestionem, distinguendum est inter promulgationem legis et ejus divulgationem. Promulgatio est actus quo superior communitati intimat, modo quem convenientem et opportunum judicat, voluntatem suam aliquid praecipiendi vel prohibendi. Per hunc actum legem suam proprie constituit, quia promulgatio, ut probatum est, ad essentiam legis pertinet. Divulgatio vero est diffusio qua ad aures et conscientias singulorum subditorum lex jam statuta pervenit. Requiritur quidem divulgatio ut subditi teneantur legem observare, non vero ut lex vim intrinsecam obligandi obtineat. Unde per promulgationem lex actum primum habet, et per divulgationem ad actum secundum pervenit. Promulgatio fit ab ipso legislatore, qui sic voluntatem suam manifestat et munus suum exercet, nisi ei expedire videatur ut lex intimetur ab Ordinariis locorum, qui non sunt proprie promulgatores, sed legislatoris organa et praecones. Cum vero proprio motu hi superiores legem ab authoritate suprema latam publicant, eam non promulgant, sed divulgant, et haec divulgatio authentica legem indubiam efficit. Divulgatio per vias communes facta, legi pariter actum secundum confert, modo ejus existentia certa fiat. Unde

Dico cum cardinali Gotti, de Legib., q. 6, dub. 4, § 1, n. 6 : « Si nihil sua lege Pontifex exprimat contrarium, statim ac lex pontificia Romae promulgata est, absque alia solemni promulgatione provinciarum et urbium Ordinarii curare tenentur ut in suis dioecesibus observetur, et hac ratione mandatum pontificium ad eos dirigi solet. Quod si etiam non dirigeretur, tenerentur, cum ad eorum notitiam devenerit, ejus observantiam procurare. »

Probatur : 1° Sufficit leges pontificias Romae promulgari, ut omnes quos respiciunt obligent, si summo Pontifici id velle liceat, si id velit, et si juri consonantes ita ferant usus et consuetudo. Atqui haec tria constant. Ergo. — Prob. minor. 1° Certum est, non solum promulgationem absolute necessariam esse ut vera lex constituatur et vim obligandi obtineat, sed etiam modum promulgationis arbitrio legislatoris relinqui, dummodo voluntatem suam certo subditis manifestet. Ergo summo Pontifici licet velle ut lex quam Romae tantum promulgat, omnes quos respicit obliget. 2º Voluntas summi Pontificis intelligenda est ex tenore documentorum quibus leges promulgat. Atqui duae clausulae communiter usurpantur, cum bullae pontificiae Romae in locis consuetis affiguntur. Prima est : « Ut autem praesentes litterae ad omnium notitiam facilius perveniant, et nemo illarum ignorantiam allegare valeat, volumus illas ad valvas, etc., affigi et publicari, sicque publicatas omnes et singulos quos illae concernunt perinde aretare et afficere, ac si unicuique eorum personaliter intimatae fuissent. » Altera dicit : « Volumus autem ut praesentium litterarum transumptis etiam impressis, manu alicujus notarii publici subscriptis et sigillo personae in dignitate ecclesiastica constitutae munitis, eadem prorsus, tam in judicio quam extra illud, ubique adhibeatur observantia, ac si unicuique forent exhibitae vel ostensae. » Si contingat has clausulas quoad verba mutari, sensum eumdem semper exhibent, et ex his voluntas legislatoris sine ambiguitate apparet. Ergo. 3° Facta hujusmodi promulgatione, omnes causae quae ad Romanam curiam deferuntur, secundum has leges judicantur et terminantur : ex quo jus statuitur. Aliunde hodie nullibi dubitatur leges pontificias obligare cum Romae more solito fuerunt publicatae et in locis consuetis affixae. Ergo. Et in hoc factum juri consonat; nam in cap. Ad hoec, de postulat. praelat., Decretal. lib. I, tit. 5, c. 1, legitur : « Nec sit necessarium, cum constitutio solemniter editur, aut publice promulgatur, ipsius notitiam singulorum auribus per speciale mandatum vel litteras inculcare ; sed solum sufficit ut ad ejus observantiam teneatur qui noverit eam solemniter editam aut publice promulgatam. »

2° Illud admitti non potest, quod legi robur suum auferret, authoritatem supremam infirmaret et unitatem regiminis impediret. Atqui, si non sufficeret leges pontificias Ecclesiam universalem respicientes Romae promulgari, hoc triplex inconveniens sequeretur; nam 1º lex nullo modo valeret in locis ubi ab episcopis quacumque ex causa non promulgaretur; 2° authoritatis supremae exercitium facile impediretur ab Ordinariis locorum, cum eis placeret se negative erga ejus jussa habere; 3° exinde in multis, et etiam in rebus maximi momenti, non sine gravi boni publici detrimento, saepe in regionibus finitimis disciplina varietates pateretur. Ergo.

Objicies : Illud tenendum est quod Ecclesia factis docet. Atqui Ecclesia factis docet leges non obligare, nisi fuerint in diversis provinciis promulgatae. Ergo. — Prob. min. 1° Apostoli decretum in concilio Hierosolymitano editum miserunt his qui erant Antiochiae, et Syria, et Ciliciae fratribus, per Judam et Silam, viros primos in fratribus, Act., XV, 22 et 23. 2º Concilium Lateranense IV, sub Innocentio III, statuit constitutionem quam ediderat contra medicos qui infirmis non suadent ut sacerdotem advocent, robur suum habituram esse tantum « postquam per praelatos locorum fuerit publicata. » 3º Concilium Tridentinum matrimonia clandestina irritans, sess. XXIV, de reform. matrim., cap. 1, « decernit ut hujusmodi decretum in unaquaque parochia suum robur post triginta dies habere incipiat, a die primae publicationis in eadem parochia facta numerandos. » Ergo.

Resp. Nego min. Nedum textus allegati in probationem adduci possint, elare ostendunt e contra quod, cum Romani Pontifices vel concilia oecumenica volunt aliquam legem non obligare antequam fuerit publicata in diversis regionibus orbis, expresse id declarant, quia regulae generali in hoc derogant. Advertendum est, in confirmationem hujus regulae, concilia praedicta committere Ordinariis locorum, non promulgationem legis, qua fit ab ipso legislatore, sed ejus publicationem, ita ut lex quae ipso facto promulgationis vim obligatoriam et actum suum primum obtinuit, suspenditur quantum ad executionem quoadusque actum secundum obtineat per publicationem.

Petes quomodo episcopi leges suas promulgare debeant.

Resp. Doctrina supra exposita ad leges quascumque spectat. De statutorum synodalium promulgatione dicit Benedictus XIV, de Synodo dioec., lib. XIII, cap. 4 : « Modus quo haec promulgatio sit facienda non est speciatim a jure praefinitus. Quare merito Suarez, lib. IV de Legib., c. 5, n. 8, asserit leges ab episcopis latas sufficienter promulgari, si aut publice legantur in ecclesia cathedrali, aut voce praeconis in platea civitatis adstantibus significentur, aut scriptae affigantur in loco publico ad hoc designato. Quinimo, si statuta synodalia, non populum, sed solum respiciant dioecesis clerum, alia non indigent publicatione ab ea distincta quae fit in ipso synodo cui interest praecipua pars ejusdem cleri ; siquidem Innocentius III, in cap. Ad haec, de postulat. praelat., disjunctive ait legis vinculum in omnes protendi « cum solemniter editur, aut publice » promulgatur. » Nulla autem lex magis solemniter editur, ea quae fit in consessu praecipuae partis eorum in quos fertur. » Quoad leges extra synodum latas, episcopo fas est eligere modum promulgationis qui ei aptior et convenientior videtur, ut notitia legis ad omnes subditos perveniat, pro temporum adjunctis.]

De legibus revocatoriis.

Distinguendum est inter legem revocatoriam legis onerosae, qua nempe aliquid praecipitur aut prohibetur, vel qua quis inhabilitatur aut poena decernitur, et legem revocatoriam privilegii seu gratiae. Item revocatio privilegii seu gratiae vel fit publice per legem communem, vel privatim per nuntium aut per litteras. Juxta has distinctiones pono tres sequentes conclusiones.

Dico 1° : Ad revocationem validam legis onerosae, non requiritur promulgatio, sed sufficit si exterius manifestetur, non autem si sola mente concipiatur.

Probatur. Lex neminem adstringit, nisi de voluntate legislatoris, a qua vim habet obligandi. Ergo, quando legislator vult et declarat suam legem non amplius ligare, cessat ejus obligatio; idque eo magis, quod sit aliquid favorabile ex quo nulli fit injuria aut infertur damnum, ideoque ampliandum.

Neque refert leges debere promulgari, ut dictum est. Id namque verum est dumtaxat de veris legibus, non de revocationibus legum, quae non sunt verae leges, sed destructiones legum ; minus enim requiritur ad destruendum legem, quam ad illam adstruendam, quia malum et destructio est ex quovis defectu, bonum et constitutio ex integra causa.

Dixi : « Non autem si sola mente concipiatur; » quia, sicut homines sunt sensibiles, ita reguntur actionibus et signis sensibilibus, non autem solis interioribus animae conceptibus. Ergo revocatio sola mente concepta non valet.

Dico 2º : Quando revocatio privilegii vel gratiae fit per legem communem promulgandam, probabilius mihi est, per se et regulariter loquendo, requiri et sufficere promulgationem in metropoli cujusque provinciae ; ita ut, posita hac promulgatione, privilegium sit revocatum, et acta sint irrita, quamvis ab ignorantibus fiant.

Probatur. Quamvis lex mere revocatoria privilegii non sit vera lex, sed abrogatio legis privatae, cum tamen conducat ad mores informandos, et secundum illam agere debeant homines, ita ut, si agant contra illam et utantur inscienter privilegio revocato, gravia incurrant inconvenientia, requiritur et sufficit quod ita promulgetur, ut facile et commode possit in notitiam subditorum pervenire ; id namque omnino rationi congruum est, et ita jure praesumitur de mente aequi legislatoris. Atqui, si promulgetur in sola curia vel Papae vel principis, difficile perveniet ad notitiam subditorum; facile, si in metropoli cujusque provinciae promulgetur². Ergo.

Dixi : « Per se et regulariter loquendo ; » quia, si legislator ex justa causa contrarium declaret, aut consuetudo aliud obtinuerit, utrique standum est.

Dico 3° : Quando revocatio privilegii aut indulgentiae concessae alicui personae, loco vel rei, item delegatae jurisdictionis alteriusve facultatis et gratiae non fit per legem communem promulgandam, sed privatim per nuntium aut litteras, non ante vim suam obtinet, aut effectum suum sortitur, quam privilegiato innotescat; quia alioquin gravissima sequerentur incommoda, multi contractus forent irriti in gravamen aliorum, multae absolutiones forent nullae, multa matrimonia invalida consummarentur, etc. Ita communiter authores quos magno numero citant et sequuntur Sylvius et Loth. Imo quidam non improbabiler tenent, non sufficere casualem notitiam, sed debere fieri per litteras aut nuntium ad hoc destinatum : et hoc, ni fallor, ex voluntate praesumpta legislatoris.

Dico : Nulla lex, sive civilis sive ecclesiastica, pendet ab acceptatione populi.

Probatur 1° ex Scriptura. Apostolus, Hebr., XIII, 17, dicit : Obedite praepositis vestris, et subjacete eis. Rom., XIII, 1 : Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit. Et 2 : Qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. Nullibi apponitur haec aut similis clausula seu exceptio : « Si volueritis obedire, » nec nisi absurde subintelligeretur.

Probatur 2°. Si lex, sive civilis sive ecclesiastica, non obligaret nisi dependenter ab acceptatione populi, id proveniret, vel ex defectu voluntatis in legislatore, qui non vellet suam legem obligare nisi sub hac conditione, vel ex defectu potestatis. Atqui neutrum dici potest. Ergo. — Major continet fundamenta adversae sententiae. — Prob. min. Non defectu voluntatis; quia hoc ipso quo legislator fert legem verbis praeceptivis et urget ejus observantiam, apertum signum est quod velit eam obligare independenter a consensu subditorum. Non defectu potestatis, quasi illam habeant legislatores a populo sub hac restrictione : « Si consenserit populus. » Imprimis potestas ecclesiastica est in summo Pontifice immediate a Christo; similiter in Episcopis, vel saltem mediante summo Pontifice. Potestas civilis est in pluribus jure belli, et non a populo. Quantum ad alios qui illam habent originative a populo : hoc ipso quo communitas illam principi contulit sine restrictione expressa, ut fit communiter, princeps est solus superior, atque potestatis collatae habet solus dominium et usum independenter a populo. Ergo, velit nolit populus, princeps habet absolute potestatem legislativam, cui omnes tenentur obedire.

Confirmatur. Legislatores possunt poenis inflicta compellere subditos refractarios ad observandum suas leges.

Ergo et ad eas acceptandum. Ergo potestas quam habent ferendi leges et obligandi non pendet ab acceptatione subditorum.

Dices : Lex acceptata et observata, per consuetudinem populi contrariam abrogatur et desinit obligare. Ergo, a pari et a fortiori, lex a populo ab initio recusata, non incipit obligare.

Resp. Dist. ant. Lex per consuetudinem contrariam ex legislatoris consensu vel tacito vel in jure declarato abrogatur et desinit obligare, conc. ant.; secus, nego ant. et consequens.

Instabis : In Gallia, Hispania et Belgio leges pontificiae non habent vim, nisi fuerint in supremis curiis acceptatae et permissae promulgari, seu, ut communiter dieunt, nisi fuerint munitae placito regio. Ergo.

Resp. haec esse privilegia, seu, ut vocant, libertates ex concessione aut consensu summorum Pontificum.

[Petes quid intelligendum sit per libertates et immunitates Ecclesiae Gallicanae, et quid de eis sentiendum.

Resp. Scriptores gallici has libertates generatim ad duo capita retulerunt, nimirum ad temporalia et ad spiritualia.

Quoad primum caput, plus aequo potestatis regiae studiosi, rejecerunt, ut dignitati atque independentiae regni contraria, quaedam jura temporalia quae, ex plurium nationum moribus et politicis constitutionibus, sanctae Sedi fuerant attributa. Insuper, ratione temporalitatis, principi saeculari adjudicarunt nominationes ad sedes episcopales et collationem beneficiorum, cum fruitione proventuum vacantium quos in regalia esse pronuntiabant. His, eodem fundamento innixi, appellationes ab abusu addebant, eas foro saeculari reservantes.

Quoad spiritualia, Gallicana doctrina continetur in his verbis quae Bossuet scribebat in sua Defensione declarationis cleri Gallicani, lib. XI, cap. 14 : « Summa sit nostrae libertatis sic novella jura pia aut necessaria institu tione stabilita servare, ut antiquiora respicere, iisque sustentare labentem disciplinam ; certe jus commune atque in eo venerandas juris antiqui reliquias omni spe servare, jusque arbitrarium et mandata extraordinaria repudiare studeamus, in eaque partem maximam reponamus nostrae erga Ecclesiam catholicam reverentiae : quippe qui intelligamus, quo quisque est studiosior antiqua disciplinae, eo magis cordi habere debet Ecclesiae catholicae ac Sedis apostolicae majestatem. » Hujus doctrinae fundamentum in jure communi, independenter ab assensu pontificiae authoritatis, statuebant Gallicani, teste Gibert, qui dicit, Corp. juris can. proleg., part. I, lib. XV, append. sect. 2 : « Ecclesiae nationales non subjacent legibus Romanis quas non acceperunt, et ad illas non recipiendas non egent consensu Sedis apostolicae, sed sufficit quod sibi repugnare videantur moribus suarum nationum. » In favorem hujus propositionis schismaticae concilia oecumenica invocant, et praecipue Ephesinum, a quo praeceptum est « ut unicuique provinciae pura et inviolata quae jam ab initio habuit sua jura serventur. » Ex quo inferebant, jura et consuetudines ecclesiarum particularium eamdem vim habere ac leges Ecclesiae universalis, utpote a conciliis generalibus sancita, et cum tenerent concilium generale supra Papam esse, ulterius concludebant has consuetudines nequidem a Pontifice Romano mutari posse, nisi ecclesiarum particularium consensus accesserit.

Libertates illae proclamata fuerunt ab aliquot episcopis et provinciarum deputatis, Ludovico XIV jubente et ejus ministris cogentibus, in comitiis cleri Gallicani anni 1682. Hujus celebris et infaustae Declarationis textum integre referemus infra, cum agetur de primatu Romani Pontificis. Sufficiat hic sensum quatuor articulorum exprimere : 1° Romani Pontifices in reges et principes et in res temporales nullam potestatem neque directam neque indirectam habent. 2° Concilium generale est supra Papam. 3° Apostolica potestas moderanda est per canones totius mundi reverentia consecratos, et contra eam valent regulae, mores et instituta a regno et Ecclesia Gallicana recepta. 4° In quaestionibus fidei summus Pontifex praecipuas tan tum partes habet, et ejus judicium non est irreformabile nisi Ecclesiae consensus accesserit. — Hinc, ut videtur, hic coetus immunitates illegitimas Ecclesiae Gallicanae vindicabat, non tantum in temporalibus, sed etiam in rebus ad fidem et mores pertinentibus.

Libertates et immunitates illae generatim a quibusdam canonistis definiuntur : « Jus constanter sequendi receptos Ecclesiae universalis canones et antiquae Galliae consuetudines, quidquid de novo in contrarium decernatur. » Brevius et melius definiri possent : « Jus quod sibi Galli vindicabant retinendi, ex Ecclesiae legibus, eas tantum quae illis placebant. »

Dico : Doctrina fundamentalis libertatum et immunitatum Ecclesiae Gallicanae prorsus rejicienda est.

Probatur. Illa doctrina est rejicienda quae est falsa, absurda et periculosa. Atqui talis est praedicta doctrina. Ergo. Probatur minor.

1° Haec doctrina est falsa. 1° Declaratio Gallicana fuit a sancta Sede reprobata. Innocentius XI bullas institutionis canonicae denegavit viris ecclesiasticis qui, postquam in comitiis cleri anni 1682 celebri Declarationi subscripserant, fuerunt a Ludovico XIV in episcopos cooptati. Alexander VIII, ejus successor, per constitutionem Inter multiplices datam die 30 januarii 1691, cuncta hujus conventus acta declaravit nulla, invalida et omni robore destituta. Innocentius XII pariter bullas institutionis novis episcopis non concessit, nisi Declarationem prius abjurassent, et rex edictum quo ejus publicationem et observantiam prescripserat abrogasset. Atqui haec omnia probant sanctam Sedem ut falsa habuisse Declarationis principia. Ergo.

2° Sua constitutione Auctorem fidei data die 28 augusti 1794, Pius VI damnavit quamplurimas propositiones in synodo Pistoriensi proclamatas, inter quas notantur sequentes : 6ª « Doctrina synodi qua profitetur persuasum sibi esse, « episcopum accepisse a Christo » omnia jura necessaria pro bono regimine suae ecclé » siae ; » perinde ac si ad bonum regimen cujusque dioecesis necessaria non sint superiores ordinationes spectantes sive ad fidem et mores, sive ad generalem disciplinam, quarum jus est penes summos Pontifices et concilia generalia pro universa Ecclesia; schismatica, ad minus erronea. » 5ª « Item, quod et sibi persuasum esse ait, « jura episcopi a Jesu Christo accepta pro gubernanda » Ecclesia, nec alterari nec impediri posse, et, ubi conti-» gerit horum jurium exercitium quavis de causa fuisse » interruptum, posse semper episcopum ac debere in ori-» ginaria sua jura regredi, quotiescumque id exigit majus » bonum suae ecclesiae ; » in eo quod innuit, jurium epis-copalium exercitium nulla superiori potestate praepediri aut coerceri posse, quandocumque episcopus proprio judicio censuerit minus id expedire majori bono suae ecclesiae; inducens in schisma et subversionem hierarchici regiminis, erronea. » Atqui hae propositiones doctrinae Declarationis Gallican consonant. Ergo. Standum est ergo verbis Clementis XIV scribentis ad nuntium suum apud regem Galliae, die 26 julii 1766 : « Quamvis admittantur in Galliis hujusmodi libertates, nedum a sancta Sede et ab Ecclesia universali fuerint approbatae, ab his e contra reprobantur. »

2° Haec doctrina est absurda. Absurdum est enim supponere Christum, cum Ecclesiam suam constituit, eamque Petro et ejus successoribus ut pastoribus et rectoribus supremis totam gubernandam commissit, voluisse aut permisisse ut aliqua ecclesia particularis non in omnibus huic regimini subderetur. Atqui doctrina Gallicana id supponit. Ergo.

3° Haec doctrina est maxime periculosa. Nam Pius VI eam damnavit ut « inducentem in schisma et subversionem hierarchiae regiminis, » Etenim ex hac doctrina fluit autonomia seu independentia cujusque ecclesiae particularis, cum singulae etiam in rebus maximi momenti ordinationes authoritatis supremae declinare et disciplinam propriam sibi constituere possent. Licet pariter ubique doctrinalibus sententiis sanctae Sedis locales doctrinas opponere, seu saltem, ex articulo quarto Declarationis Gallicanae, nullius roboris eas efficere, non consentiendo his definitionibus et negative erga eas se habendo. Sic labefactantur potestas legislativa et magisterium Papae, cui divinitus commissum est munus Ecclesiam universalem regendi et docendi. Inde etiam sequitur, ut diuturna experientia comprobatum est, ad potestatem saecularem transferri quasi necessario quod ex authoritate pontificia detrahitur, ex quo graviter laeditur divina Ecclesiae Christi constitutio ; ita ut optime dicere potuerit Fenelonius de hujusmodi immunitatibus quod, si sint libertates erga Papam, sunt servitates erga regem. Atqui doctrina ex qua sequuntur talia consectaria est maxime periculosa. Ergo.

Dices : Contingere potest quod decreta pontificia genio et moribus alicujus gentis non congruant. Atqui haec decreta feruntur, non in destructionem, sed in aedificationem. Ergo gens illa non tenetur ea observare.

Resp. Concessis majore et minore, nego consequens. Supponitur enim gentem illam, in casu, pleno jure mandata apostolica rejicere vel negligere posse. Atqui hoc est falsum; nam hujusmodi leges vim obligatoriam obtinent erga omnes, cum fuerint promulgatae. Si ergo, praeter intentionem et praevisionem legislatoris, non sine magna publicae tranquillitatis perturbatione executioni mandari possint, episcoporum est, quibus bono animarum invigilandi munus incumbit, incommoda quae reformidant summo Pontifici aperire, qui, pro summa sua sapientia, quid agendum sit statuet, et quod statutum fuerit permanebit. Unde

Dico : Jus ecclesiasticum hodiernum in Gallia determinatur jure communi et conventione sub nomine Concordati inter gubernium civile et sanctam Sedem inita.

Prob. 1ª pars. Praeter libertates et immunitates Gallicanas, quas sancta Sedes constanter reprobavit, in Galliarum ecclesiis consuetudines legitimae olim irrepere potuerunt, et quaedam privilegia eis fuerunt a summis Pontificibus concessa : ex quibus coalescebat jus quoddam particulare proprium, non quidem Ecclesiae Gallicanae, quae nunquam a sancta Sede habita est ut corpus canonicam existentiam habens, sed diversis provinciis et dicoe sibus. Atqui antiquus hic ordo omnino destructus et abolitus fuit a Pio VII per bullam Qui Christi Domini, qua, suppressis omnibus Galliae dioecesibus, novas erexit. Legitur enim in illa constitutione : « Supprimimus, annullamus et perpetuo extinguimus titulum, denominationem, totumque statum presentem infra scriptarum ecclesiarum archiepiscopalium et episcopalium, una cum respectivis earum capitulis, juribus, privilegiis et praerogativis cujuscumque generis... Ita ut omnes supradieti archiepiscopatus et episcopatus... haberi debeant in posterum tamquam non amplius in primo ipsorum statu existentes, quia aut omnimode extincti, aut in novam formam erigendi... Non obstantibus consuetudinibus etiam immemorabilibus. » Ex quo sequitur evidenter ecclesias de novo creatas institutas fuisse, non secundum pristinum jus particulare, quod fuit prorsus abolitum, sed secundum jus commune. Ergo juri communi subjiciuntur in his omnibus quibus ab authoritate suprema non fuit derogatum.

Confirmatur his verbis cardinalis Orioli, Congregationis episcoporum et regularium praefecti, cardinalis Ponentis partes agentis : « Quamvis [in bulla Qui Christi Domini] nihil expresse statuatur quoad pristinarum consuetudinum abrogationem, haec tamen abrogatio tamquam quid necessario consequens admittenda videtur. »

Prob. 2ª pars. Anno 1801, inter Pium VII et Napoleonem Bonaparte, qui titulo primi consulis gubernio reipublicae Gallicanae praeerat, initum est Concordatum quo juri communi in pluribus derogatum est. Atqui summo Pontifici, pro sua suprema potestate et ratione praesentium necessitatum, fuit certe licitum his derogationibus consentire. Ergo.

Si forte consuetudines legitimae fuerint inducta aut sint inducendae secundum regulas canonicas de jure consuetudinario, ad jus particulare ecclesiarum pertinent aut pertinebunt.]