Summa summae S. Thomae, Tomus II

Suppono voluntatem humanam, ut sit bona, generaliter loquendo, debere esse conformem divinae voluntati¹, quia prima bona voluntatis humanae regula et mensura est divina voluntas: primum enim in unoquoque genere est mensura caeterorum illius generis; divina autem voluntas est primum et summum bonum. Sed in quo et quomodo debeat conformari, difficultas est.

Pro cujus elucidatione notandum est, in objecto voluntatis duo esse consideranda : unum quod est quasi materiale, scilicet res ipsa volita; aliud quod est quasi formale, scilicet ipsa ratio volendi, quae est finis. Conformitas quoad rem volitam dicitur conformitas in volito materiali; et conformitas quoad rationem volendi, dicitur conformitas in volito formali. De utraque procedit quaestio, supposito tamen quod voluntas divina innotescat circa particulare opus; nam, si non innotescit, potest esse bona voluntas absque conformitate, quantum ad istud opus : sic II Reg., VII, 3, David laudatur quod voluerit aedificare domum Domini, quod tamen Deus non volebat.

Tripliciter autem potest nobis innotescere divina voluntas, scilicet per revelationem, per operationem et per praeceptum. Hoc ipso enim quod Deus revelat aliquid, aut operatur, sive immediate per se, sive mediantibus causis secundis, vel praecipit fieri, manifestum est id ipsum velle.

His notatis et suppositis,

Dico : Voluntas humana, ut recta sit, tenetur conformari divinae voluntati in volito formali, non autem in volito materiali, nisi ejus voluntas innotescat praecepto vel prohibitione². Est communis cum authore.

Prob. prima pars³. Volitum formale divinae voluntatis, seu ejus motivum ut ultima ratio volendi, est bonum commune et divinum, seu bonum commune totius universi, prout ultimate ordinatur ad ipsum Deum⁴ et ejus gloriam; omnia enim propter semetipsum fecit Dominus. Atqui voluntas humana, ut recta sit, debet velle quodcumque vult propter bonum commune et divinum, ut ultimum finem. Ergo. — Prob. min. 1° Appetitus naturalis cujuslibet partis ordinatur in bonum commune totius. Ergo, a fortiori, quod appetitur ab appetitu rationali, debet referri in bonum commune⁵. 2° Voluntas humana non posset esse recta, nisi quatenus appetit bonum verum et honestum, ut probavimus supra. Atqui, appetendo bonum verum et honestum, virtualiter implicite appetit bonum divinum, cujus bonum honestum est inchoatio et participatio. Ergo.

Prob. secunda pars. Eadem res volita quae est objectum materiale voluntatis, potest sub diversa consideratione esse bona et mala. V. g., mors latronis considerata a judice ut necessaria bono communi, est bona; considerata ab uxore ut noxia familiae, est mala. Consequenter voluntas qua judex, cujus est attendere ad bonum commune, vult mortem latronis, est bona, et voluntas qua uxor, cujus est attendere ad bonum familiae, non vult mortem mariti, est etiam bona; quia voluntas quae rem non vult sub ratione mali, non est minus bona, quam ea quae vult rem sub ratione boni. Atqui Deus, ut provisor universalis, attendit in volendo ad rationes universales, quales sunt bonum commune universi, ad quod necesse est esse et conservari contraria, et manifestatio suorum attributorum: secundum quas rationes res a Deo volita est bona, quae tamen secundum rationes particulares, ad quas homo debet attendere et ad quas Deus vult ipsum attendere, est mala. Ergo voluntas humana, ut sit recta, non tenetur conformari divinae voluntati in volito materiali. — Minor clarebit exemplo. Deus, ut supremus totius mundi director et provisor, secundum exigentiam et rationes universales boni communis et suae gloriae, vult patrem meum mori in haeresi et damnari. Ista mors et damnatio secundum istas rationes universales considerata, est bona, et ideo bona voluntas quae illam vult. Ego, privatus homo, cujus non est ad istas rationes universales attendere, sed ad particulares, sive proprii suppositi, secundum inclinationem naturalem qua bona est a Deo, sive parentis, secundum pietatem, quam, etiam Deo mandante, sectari teneor, nolo istam mortem et damnationem. Ista mors et damnatio, secundum istas rationes particulares considerata, est mala. Ergo bona voluntas, quae eam non vult; ita ut, quamvis videar ex una parte recedere a voluntate divina, ex alia tamen, sic volendo, conformor indirecte ipsi voluntati divinae, quia sic me velle Deus ipse vult. Unde Aug., in Enchirid., c. 101, n. 26, ait : « Aliquando bona voluntate homo vult aliquid quod Deus non vult... Tamquam si bonus filius patrem velit vivere, quem Deus bona voluntate vult mori. »

Confirmatur. Nemo sanae mentis dicet, me teneri velle omnia mihi nociva, quae, Deo volente, mihi accidunt : famem, morbum, conflagrationem domus et horrei, rigorem frigoris, ardorem solis, serpentes, pulices, etc., ut modo dicebam, mortem et damnationem parentum meorum; ita ut mihi non liceat, quantum possum, illa fugere aut contra conari.

Dixi : « Nisi voluntas divina innotescat praecepto vel prohibitione; » quia voluntas Dei praecipiens aut prohibens habet semper annexam voluntatem obligandi hominem ad volendum et agendum quod praecipit, aut non volendum nec agendum quod prohibet : quod non habent aliae voluntates, sive beneplaciti, sive consilii, sive permissionis.

Pro solutione objectionum contra secundam partem conclusionis, observandum est, volitum materiale posse considerari dupliciter : primo, secundum se et absolute; secundo, formaliter et reduplicative, ut subest volito formali seu fini universali quem Deus intendit. Secunda pars itaque conclusionis intelligenda est de volito materiali secundum se, et attentis rationibus particularibus, non de illo reduplicative, ut subest volito formali et fini universali divinae voluntatis; hoc enim est ipsi conformari in ipso volito formali.