Summa summae S. Thomae, Tomus II

[Totius hujus articuli materiam e Compendio P. Gury hausimus, a n. 75 ad n. 80. (Edit. Dumas.)

« Praeter principia generalia quibus theoria probabilismi statuitur, scilicet : « Non est imponenda obligatio, nisi de ea certo constet ; » vel : « Lex dubia non obligat ; » [vel : « Melior est conditio libertatis possidentis, »] recensentur etiam nonnullae regula speciales quibus ea principia confirmantur, vel in particularibus casibus applicantur. Sunt autem sequentes :

» I. — In dubio standum est pro eo pro quo stat praesumptio. Ratio est, quia praesumptio plerumque efficit certitudinem moralem, saltem latam. Hinc, si soleas tali tempore diligenter recitare Breviarium, et dubites an aliquam partem recitaveris, praesumptio tibi favet et te ab obligatione recitandi seu repetendi eximit. Item, si dubites utrum superior juste praecipiat vel dispenset, pro illo stat praesumptio; quia is rationibus tibi incognitis duci potest, vel de cognitis prudenter judicare censetur. Insuper rectus ordo et bonum commune exigunt ut in tali casu ipsi deferatur. — Ita communiter theologi.

» II. — In dubio judicandum est ex ordinarie contingentibus. Axioma est communiter receptum. S. Lig. passim. — Recidit haec regula ferme in praecedentem, cum in utraque praesumptio sit ratio ita judicandi. Sed prior latius patet, siquidem praesumptio erui potest, non tantum ex ordinarie contingentibus, sed etiam ex particularibus circumstantiis. — S. Lig., ibid.

» III. — In dubio standum est pro valore actus. Regula est juris civilis, etiam in rebus theologicis communiter applicata. Hoc intelligendum est, si factum principale sit certum, et dubitetur de aliqua circumstantia vel conditione necessaria, aut de modo debito : v. g., si dubites an cum sufficienti dolore peccatum confessus fueris, non teneris iterum confiteri. — S. Lig., lib. I, n. 26, etc. — Principium istud videtur etiam intelligendum, 1° in favorem libertatis, modo non obstet contraria praesumptio, aut bonum commune reipublicae vel religionis; 2° contra libertatem in foro externo, vel etiam in foro interno, cum agitur de bono publico, v. g., de contractibus, praesertim de matrimonio. Ratio autem cur illud principium non sit applicandum in omni casu contra libertatem, petitur ex alio principio superius memorato, nempe : « Non est imponenda obligatio, nisi de ea certo constet. » Porro, non constat de obligatione, nisi urgeat aliqua evidens ratio justitiae, religionis, boni publici, vel alterius finis necessario obtinendi. — S. Lig., lib. I, n. 26 ; lib. VI, n. 505. — Voit, n. 38.

» IV. — In dubio favores sunt ampliandi et odia restringenda (Reg. jur. can. 15, in Sexto); id est, in dubio benigniora sunt praeferenda. Unde, secundum hoc principium et communiorem interpretationem, haec statuenda videntur : 1° Quoties odia et favores separari possunt, odia sunt restringenda et favores ampliandi, quantum fieri potest, quin vis sensui verborum inferatur. 2° Si odia et favores sint indivisibilia, tunc de intentione legislatoris ex ipsius verbis, ex subjecta materia, aut ex adnexis circumstantiis judicandum est. 3° Si intentio legislatoris determinari clare nequeat, magis attendendum est ad favorem quam ad odium. — S. Lig., lib. I, n. 99.

» Odiosum autem hic intelligitur quidquid tendit ad poenam, vel laedit jus tertii, aut juri communi opponitur. Favor vero, seu favorabile, est quidquid libertati indulget, vel gratiam concedit, sine privatorum, aut communitatis, aut juris ipsius detrimento.

» V. — In obscuris, quod minimum est tenendum (Reg. jur. can. 30, in Sexto). Sic intelligenda est haec regula. Ubi non constat de vero sensu legis vel statuti, et inquisitione praemissa, neque ex natura rei, neque ex contextu verborum, aut loci consuetudine, aliave circumstantia determinari potest, interpretatio minus onerosa seu libertati benignior admittenda est. Ratio est, quia legislator non censetur velle obligare ultra id quod clare in lege exprimitur. Hinc in dubio de quantitate poenae infligendae, minima eligenda est. Item, si non certo constet de delicto, reus absolvendus est.

» VI. — In dubio facti, valent sequentia axiomata seu regulae juris civilis apud omnes receptae : 1° In dubio, factum non praesumitur, sed demonstrari debet. Hoc autem intelligendum est de dubio circa actum principalem : v. g., si dubium sit an quispiam alium percusserit, hoc factum praesumi non debet, sed qui affirmat debet illud positive probare. 2° In dubio praesumitur factum, seu recte factum, quod de jure faciendum erat. Hoc intelligendum de dubio circa actum accessorium, supposita certitudine actus principalis; si quid enim de jure faciendum erat, aut si ordinarie fieri soleat, aut sit favorabile facienti, praesumitur factum esse. 3° In dubio nemo malus praesumitur, nisi probetur. Hoc valet, quoties agitur de dubio alicujus delicti. Illud enim imputari non debet, nisi de eo certo constet. Cum igitur delicta non praesumantur, nec malus quisquam praesumitur, sed probandus est.

» VII. — In dubio pars tutior est eligenda (Reg. jur. can. passim). Haec regula restringenda est ad casus dubii practici, vel ad eos in quibus finis est necessario obtinendus, nempe ubi probabilitas non removeret periculum quod lex praecipit omnino cavendum, ut, v. g., in sacramentis conficiendis : quod ex omnibus hucusque expositis compertum est. Si autem extendatur ad dubia speculativa, cessat regula seu praeceptum, sed est merum consilium.

» Quaerès 1° an licitum sit uti probabilitate, non tantum in materia juris positivi, sed etiam in materia juris divini et naturalis.

» Resp. affirmative, quia in qualibet materia contingere potest ut non constet de legis existentia, quoties nempe contra militat vera et solida probabilitas, ac proinde de tali lege datur ignorantia vere invincibilis. Porro Deus, author legis et principium ordinis naturalis, non censetur velle nos obligare, quando invincibiliter legis existentiam ignoramus. — Lacroix, etc.

» Quaerès 2° an confessarius possit vel debeat absolvere poenitentem qui vult sequi opinionem probabilem quidem, sed oppositam sententiae quam ipse tenet.

» Resp. affirmative, si poenitens adhaereat sententiae probabili cum conscientia efformata. Ratio est, quia poenitens habet jus sequendi opinionem vere probabilem, nec confessarius jus habet illi imponendi proprias opiniones, etiamsi probabiliores ipsi videantur. Confessarius enim non est judex opinionum quas poenitens sequi teneatur, sed est tantum judex dispositionis sui ponitens, ut patet ex Trident., sess. XIV, c. 3. — Ita S. Lig., lib. VI, n. 604, et alii communiter.

» Quaeres 3° an probabilitas extrinseca constituat opinionem vere probabilem.

» Resp. affirmative, saltem generatim loquendo. Imo, in quaestionibus quarum solutio magnopere pendet a prudentum aestimatione, major authoritas majorem constituit probabilitatem. Nam difficile est aliquid esse extrinsece probabile, quin pro eo sit ratio gravis. Rationabiliter autem praesumi debet adesse talem rationem, quando multi et graves authores tenent aliquam opinionem esse probabilem, quippe rei veritatem perspexisse et solidis motivis eam inniti vidisse merito consentur. Hinc S. Thomas : « Aliquis parvae scientiae magis certificatur de eo quod audit ab aliquo scientifico, quam de eo quod sibi secundum suam rationem videtur. » 2° 2*, q. 4, a. 8. — Accedit etiam authoritas S. Poenitentiariae. Etenim S. Congregatio interrogata, utrum sit inquietandus confessarius qui sequitur doctrinam S. Ligorii, quin rationes ejus perpendat, sed tantum propter ejus authoritatem, respondit negative; et hoc responsum fuit a Summo Pontifice Gregorio XVI approbatum. Ergo probabilitas extrinseca intrinsecam supponit. Ergo.

» Dixi, saltem generaliter loquendo, quia, si aliquando forte detegas errasse authores etiam multos et graves in asserendo opinionis alicujus probabilitate, tota eorum authoritas, quantacumque demum sit, totaque illa probabilitas extrinseca jam non efficiet ut haec opinio sit tibi vere probabilis.

» Quaeres 4° quid sentiendum sit de illo principio probabilistis non paucis familiarissimo : Qui probabiliter agit, prudenter agit.

» Resp. Plurimi gravissimique doctores, qui hoc effato usi sunt, illud usurparunt instar regulae agendi proxime, non autem principii quo veritatem suae doctrinae circa probabiles opiniones comprobarent. Certe principium istud falsum est, si habeatur ut principium primarium et per se vim habens. Ratio est, quia actio nequit esse prudens vi solius probabilitatis, sed id habet ex sola certitudine. Est autem verum, si habeatur tantum, prout ab his doctis viris habebatur, ut consequentia alterius principii primarii quod sit per se regula ultima agendi, quale istud esse potest : Lex dubia non obligat; vel : Non est obligatio, nisi de ea certo constet.

» Quaeres 5° quomodo intelligendum sit axioma : In dubio melior est conditio possidentis, et quinam ejus usus in conscientia efformanda.

» Axioma istud in foro externo tum ecclesiastico tum civili receptum est tamquam regula judiciorum certa. Regula enim 65 juris in Sexto sic se habet : In pari delicto vel causa, potior est conditio possidentis, et L. 128, § de div. reg. juris dicitur : In pari causa, possessor potior haberi debet. Quaeritur autem utrum valeat etiam quoad conscientiam efformandam, id est quoad forum internum; et si valeat, quaenam sit illa possessio, quodnamve dubium in quibus dicitur esse melior conditio possidentis.

» Resp. 1°. Eamdem esse vim hujus axiomatis in interiori ac in exteriori foro, constat ex testimonio omnium pene theologorum, qui eo frequentissime utuntur, ut casus solvant ad solam conscientiam spectantes. Constat etiam eo quod, prout notavit Suarez (de Voto, lib. IV, c. 5, n. 11), « ubi non proceditur ex praesumptione, » seu ex falsa causa suppositione, « idem est jus conscientiae et ecclesiastici judicii. » Cf. etiam Suarez, de Cens., disp. 40, sect. 3, n. 16. — Lugo, de Justit. et Jure, disp. 23, n. 110. — S. Lig. lib. I, n. 26.

» Resp. 2°. Hoc axioma valere tantum in materia justitiae, seu quoad possessionem quae ad jus proprietatis spectat, censuerunt nonnulli, inter quos Pilluart, de Actib. hum., diss. VI, a. 2, obj. 3. At vero sententia longe communior et certior asserit idem valere in aliarum etiam virtutum materia. Ita Suarez, de Voto, lib. IV, c. 5, n. 7 et seqq. — Sanchez, de Matrim., lib. II, disp. 41, n. 31. — Castropal., de Consc. dub., resol. 2. — Lacroix, lib. I, n. 502, et alii multi quos approbat S. Lig., loc. cit. Ratio est, quia exercitium pacificum, seu possessio aut quasi possessio, non solum juris proprietarii, sed cujuscumque alterius juris, puta imperandi, agendi vel non agendi, etc., quando certa sunt, titulum praebent certum retinendi id quod habetur, quamdiu non probatur id retinendum non esse; namque, in genere, contra titulum certum praevalere nequit titulus mere dubius. Sic, in materiae obedientiae, superiori qui est in possessione juris imperandi subditus in dubio tenetur obedire, uti ex jure canonico, SS Patribus et ratione demonstrat Lacroix, lib. I, n. 432.

» Resp. 3°. In dubio practico vel negativo, juxta omnes, melior est conditio possidentis; non autem, juxta multos, in dubio opinativo, seu ubi vera et solida probabilitas possessori adversatur; arbitrantur enim tunc cessare praesumptionem quae secus in ejus favorem allegari potuisset¹

» Quaeres 6° : Si dubites utrum alicui obligationi jam satisfeceris, tenerisne adhuc satisfacere ?

» Resp. 1° affirmative prorsus, quoties agitur de dubio proprie dicto, seu de dubio negativo, aut de dubio practico. Ratio est, quia in tali dubio nunquam contra legem agere licet, ut sequitur ex principiis supra positis.

» Resp. 2°. Si autem agatur de dubio positivo, seu de vera et solida probabilitate, controvertitur.

» Prima sententia affirmat. Ratio deducitur ex hoc principio communiter admisso : « Non satisfit obligationi certa per adimpletionem dubiam. » Etenim lex semel existens et imperans, jus habet exigendi rigorosam obedientiam seu indubiam obligationis impletionem. Porro, quando dubitas, vel tantum probabiliter, aut etiam probabilius existimas te legem adimplevisse, ipsi rigorose minime satisfecisti. Ergo adhuc te urget et premit, usquedum certo satisfeceris. — Praeterea, equitas postulat ut id quod libertati concedimus, legi quoque, in pari conditione, non denegemus. Atqui concedimus libertati certae ut non possit ligari per legem dubiam. Ergo concedendum est legi certae ut non possit solvi per deobligationem seu per adimpletionem dubiam. — Tandem, in dubio melior est conditio possidentis. Sed lex certo existens possidet contra libertatem, quam sibi obligatam habet. Ergo in dubio praevalet contra libertatem. — S. Lig., lib. I, n. 28 et 29, qui in hoc loco, pluribusque aliis, videtur plene retractasse quidquid in contrarium scripserat, v. g., n. 99 versus finem². Magistrum sequuntur fere unanimiter ejus discipuli. Scavini, tom. I, n. 87, edit. Paris. — Neyraguet, c. 3, inf. 2. — Gousset, n. 87. — Panzuti, n. 20. — Müller, § 84, reg. 1, etc. Ex aliis citari possunt Voit, n. 39 et de Voto, n. 587. — Filliuc, Collet, Antoine, etc.

» Secunda sententia negat cum theologis non paucis valde conspicuis. Etenim, aiunt, non est imponenda obligatio, nisi de ea certo constet, ut supra de probabilismo dictum est. Porro non constat de obligatione cui jam probabilius aut probabiliter satisfactum est. Ergo. — Praeterea, sicut ex illo principio: « Non est imponenda obligatio, etc., » eruitur non obligari voluntatem humanam a lege cujus nondum probata est existentia, ita necessario consequitur non obligari eamdem voluntatem simul ac legis existentia fit incerta; quemadmodum enim obligatio pendet a notitia certa legis, ita etiam continuatio obligationis pendet a continuatione notitiae ejusdem certae. Atqui lex cui probabiliter satisfactum est probabiliter jam non existit, adeoque ejus existentia fit incerta. Ergo.

» Quoad axioma quod objicitur: « Non satisfit obligationi certae per impletionem dubiam, » respondetur verum esse quoties sermo est de dubio practico vel negativo, non vero si libertati faveat vera et solida probabilitas. Hanc sententiam tenent Suarez, in 3am part. S. Thomae, ad q. 90, disp. 22, sect. 9, n. 6. — Roncaglia, de Voto, c. 2, q. 4, et tract. II, c. 5, q. 3° de Legib. — Tamburinus, Meth. conf., lib. II, c. 1, n. 10. — Lugo, de Poenit., disp. 16, n. 59 et 60. — Bonacina, de Integrit. conf., diss. 5, q. 5, sect. 2, punct. 2, § 3. — Lacroix, lib. I, n. 599 et 600. — Salmant., de Voto, c. 1, n. 145, etc., etc.

Adde ex castris probabilioristarum Billuart, de Integrit. conf., § 4, et alios qui dicunt satis esse si legi probabilius fuerit satisfactum.

Negari nequit sententiam hanc probabilitate saltem extrinseca gaudere, cum non pauci nec minoris notae theologi ei patrocinentur. — Aliunde motiva quibus innititur minime spernenda videntur, [unde probabilitas etiam intrinseca eruitur].

Ita Gury et ejus commentator P. Henricus Dumas. Sed quid in praxi consulendum? Quamvis in hoc conflictu opinionum videatur quemque eligere posse quod sibi magis arriserit, nostram sententiam aperiemus.

Theoria probabilismi fundatur, ut ex contextu hujus dissertationis abunde patet, praesertim principio sequenti : « Lex dubia non obligat. » Porro, hoc principium merito applicatur dubio de legis existentia et de ejusdem extensione. Num vero etiam dubio de legis vel obligationis cessatione? Plane consultum erit talem extensionem non admittere, cum principium reflexum supra notatum, in hoc sensu intellectum, ne inter probabilistas quidem sit moraliter certum, sed valde dubium, uti constat ex rationibus quae utrimque opponuntur et nominibus authorum qui in diversas partes abeunt. Hinc affirmandum videtur, non solum in dubio practico, in quo semper contra legem agere nefas est, sed etiam in dubio de cessatione legis antea validae, legi obediendum esse, donec cessatio per rationes moraliter certas innotescat. In dubio autem utrum obligationi per se certae jam satisfactum fuerit, dicimus onus satisfactionis adhuc subsistere, nisi forte, alio adjuncto principio reflexo ab eodem quis liberetur, v. g., principio sequenti : « In dubio standum est pro eo pro quo stat praesumptio : » eo vel magis cum dubium hoc legem objective non directe attingat, sed tantum effectum legis, ejusdem scilicet vim obligatoriam, ideoque minus proprie hujusmodi casibus applicari possit palmare principium : « Lex dubia non obligat. » Ita sentimus cum sapientissimo cardinali Gousset, n. 86 et 87.]