Summa summae S. Thomae, Tomus II

Assignantur communiter quatuor causae involuntarii : violentia, metus, concupiscentia et ignorantia. Sed Nota semel pro semper quod, dum dicitur, sive violentiam, sive metum, sive concupiscentiam, sive ignorantiam causare involuntarium, non sit sensus quod violentia, metus, concupiscentia, aut ignorantia, physicè influant in actum voluntatis, in ipsam, ut ita dicam, involuntarietatem, sed quod vel physice vel moraliter moveant ad actum qui vel simpliciter vel secundum quid contrariatur inclinationi voluntatis; unde illa involuntarietas causatur ab amore alicujus boni oppositi. Sic, v. g., dum quis, metu naufragii, movetur ad projiciendas merces, ista projectio est involuntaria secundum quid, quia repugnat affectui quem projiciens habet conservandi suas merces; unde involuntarium quod reperitur in ista projectione non causatur a metu, sed ab amore mercium.

Proprius ergo sensus harum quaestionum est, quod actus ex violentia, metu, concupiscentia et ignorantia sint involuntarii simpliciter vel secundum quid, in quantum supponunt in agente inclinationem simpliciter vel secundum quid contrariam presenti actui ad quem movent. Suppono violentiam non posse inferri voluntati quoad actus elicitos, bene tamen quoad actus imperatos.

Prima pars constat, quia violentum quod est a principio extrinseco, passo renitente, est contra inclinationem passi. Atqui actus elicitus a voluntate non est a principio extrinseco, sed intrinseco, nempe a voluntate, nec contra inclinationem passi, cum nihil sit aliud quam inclinatio ipsius voluntatis in suum objectum. Unde merito dixit S. Anselmus, de Lib. arbit., cap. 6 : « Invitus nemo potest velle aliquid, quia non potest velle, nolens velle. »

Patet etiam secunda pars, quia possunt membra, seu potentiae exteriores, ab extrinseco vi moveri aut impediri contra imperium voluntatis¹, ut si, v. g., voluntas vellet videre, posset quis vi claudere oculos, et si nollet videre, posset vi aperire oculos : et sic de caeteris. Ergo.

De his actibus imperatis, quaestio est utrum violentia causet in iis involuntarium. Pro quo

Dico : Violentia causat involuntarium simpliciter, seu actus ex violentia factus est involuntarius simpliciter.

Intellige conclusionem de violentia absoluta, quam quis adhibito omni legitimo conatu superare non potest, non de violentia secundum quid quam quis vincere posset, si resisteret quantum moraliter potest.

Probatur conclusio. Voluntarium est a principio intrinseco et consequenter secundum inclinationem; violentum est a principio extrinseco et contra inclinationem passi; definivimus enim illud « id quod est a principio extrinseco, passo renitente. » Ergo quod est violentum non est voluntarium.

Ex his colligunt communiter authores mulierem vi oppressam a viro cui et interius et exterius resistit, quantum moraliter potest, nullatenus peccare, quia haec violentia perimit omnino voluntarium, sine quo non est peccatum.

Si autem quaeras quid et quantum facere debeat mulier, ut censeatur resistere quantum potest moraliter, sicque pati violentiam absolutam et simpliciter dictam.

Resp. imprimis non posse occidere oppressorem; quia, ut dicimus de Jure et Just., dissert. X, a. 6, § 2, pudicitia est bonum inferioris ordinis ad vitam hominis. Potest autem resistere clamoribus, pugnis, alapis, laesione oppressoris, non tamen lethali, et similibus, atque ad haec tenetur, citra tamen periculum propriae vitae et famae; quia, si subsit hujusmodi periculum et aliunde absit periculum interioris consensus libidini, non tenetur cum tanto detrimento bonorum superiorum resistere exterius; quia resistere exterius est praeceptum affirmativum quod non obligat pro semper, et cum tanto dispendio. Dixi, « modo absit periculum consensus interioris libidini, » quod cum raro absit, etiam raro non tenetur haec adhibere eum periculo vitae aut famae.

[Nimis absolute negat Author quod, in casu proposito, liceat mulieri etiam oppressorem occidere.

Communiter tenent theologi licitum esse occidere invasorem injustum rerum fortunae, « si sint magni momenti, et non possint aliter aut defendi aut recuperari quam per mortem diripientis, » ut ait Sylvius, in IIam IIae, q. 64, a. 7.

Et idem tenent multi a S. Ligorio citati, lib. IV, n. 383, et hoc habent saltem ut probabilius card. Gousset, n. 617, et Gury, n. 397. Atqui pudicitia, et praesertim virginitas, in se spectata, multo praestat bonis fortunae. Ergo a fortiori licet occidere aggressorem, si nulla alia via suppetat ad pudicitiam servandam. Ita authores praedicti.

Aliunde quisque tenetur periculum proximum peccati mortaliter avertere. Atqui, in casu, mulier constituitur in periculo proximo consentiendi libidini alienae, qui consensus esset peccatum mortale. Ergo non tantum potest, sed et tenetur illud periculum avertere, etiam occisione aggressoris.

Si dicas, unumquemque teneri praeferre salutem aeternam proximi proprio bono temporali, respondeo :

1° Aggressor seipsum libere et scienter conjicit in periculum salutis, et non potest exigere ut mulier renuntiet bono etiam temporali, quod multum praestat caeteris bonis ejusdem ordinis, ad avertendum ab homine criminoso tale periculum quod est volitum saltem in causa.

2° Mulier, si vim non repellat omni modo possibili, constituitur ipsa in periculo ejusdem generis, nempe consentiendi libidini et amittendi per peccatum mortale vitam supernaturalem animae. Atqui non tantum non tenetur, sed nequidem potest licite salutem alterius propriae saluti anteferre. Ergo. Unde S. Antoninus dicit in Summa, part. III, tit. 4, c. 3, § 2 : « Mulier utitur jure suo naturali, quo licet vim vi repellere, et magis tenetur saluti suae providere, quam alienae; nam exponit se periculo consentiendi actui peccati, permittendo se opprimi, propter difficultatem voluptatis. »

Concludendum est ergo, contra Authorem nostrum, hanc violentiam non perimere omnino voluntarium, quia censeri non potest omnino involuntarium quod non removetur omnibus mediis possibilibus et licitis.]