Summa summae S. Thomae, Tomus II

D. Thomas, q. 55.

[I. — Nomen virtutis a substantivo vis, quod fortitudinem exprimit, derivatum est, quia habitus virtutum animam fortem efficiunt, et quilibet eorum actus aliquam fortitudinem supponit, sine qua non potest exseri. Quandoque sumitur virtus pro ipso effectu potentiae operativae, ut Matth., VII, 22 : In nomine tuo multas virtutes fecimus. Sed hic sumitur pro quadam qualitate superaddita creaturae rationali, qua fit ut operetur prompte, facile et recte.

Virtus a Cicerone definitur, lib. II de Inventione : « Animi habitus naturae modo atque rationi consentaneus. » Verum est quidem eam talem habitum esse, sed, ut animadvertit S. Aug., lib. IV contra Julian. Pelagian., c. 3, n. 19, qui virtutem sic descripserunt « quid sit consentaneum liberandae ac beatificandae naturae mortalium nescierunt. » Ipse dicit, de Morib. Eccles. cathol., c. 6, virtutem esse « habitum et quasi sapientis animae qualitatem, animam facientem optimam. » Unde prodiit definitio sequens ab Angelico admissa¹ : « Virtus est bona qualitas mentis, qua recte vivitur, qua nullus male utitur, quam Deus in nobis sine nobis operatur. » Sic eam ibi propugnat S. Doctor : « Ista definitio perfecta complectitur totam rationem virtutis. Perfecta enim ratio uniuscujusque rei colligitur ex omnibus causis ejus. Comprehendit autem praedicta definitio omnes causas virtutis. Causa namque formalis virtutis, sicut et cujuslibet rei, accipitur ex ejus genere et differentia, cum dicitur bona qualitas; genus enim virtutis qualitas est, differentia autem bonum. Esset tamen convenientior definitio, si loco qualitatis habitus poneretur, qui est genus propinquum. Virtus autem non habet materiam ex qua, sicut nec alia accidentia, sed habet materiam circa quam, et materiam in qua, scilicet subjectum. Materia autem circa quam est objectum virtutis, quod non potuit in praedicta definitione poni, eo quod per objectum determinatur virtus ad speciem, hic autem assignatur definitio virtutis in communi : unde ponitur subjectum loco causae materialis, cum dicitur quod est bona qualitas mentis. — Finis autem virtutis, cum sit habitus operativus, est ipsa operatio. Sed notandum quod habituum operativorum aliqui sunt semper ad malum, sicut habitus vitiosi, aliqui vero quandoque ad bonum et quandoque ad malum, sicut opinio se habet ad verum et falsum. Virtus autem est habitus semper se habens ad bonum. Et ideo, ut discernatur virtus ab his quae semper se habent ad malum, dicitur, qua recte vivitur; ut autem discernatur ab his quae se habent quandoque ad bonum, quandoque ad malum, dicitur, qua nullus male utitur. — Causa autem efficiens virtutis infusae, de qua definitio datur, Deus est. Propter quod dicitur : Quam Deus in nobis sine nobis operatur. Quae quidem particula si auferatur, reliquum definitionis erit commune omnibus virtutibus et acquisitis et infusis. »

Ex dictis colliges, 1° virtutem esse essentialiter habitum operativum actus boni².

Quod sit habitus, patet; quia habitus in communi dividitur per se in virtutem et vitium; per habitum enim disponuntur potentiae animae rationalis, quae se habent indeterminate ad multa : si disponantur convenienter, est virtus; si disconvenienter, est vitium³.

Quod sit habitus operativus, etiam patet; quia virtus, ex ipsa ratione nominis, et ut dictum est, importat quamdam perfectionem potentiae. Perfectio autem addita alicui potentiae, ei conformatur. Ergo, sicut potentiae rationales sunt operativae, ita et virtutes eis superadditae⁴.

Tandem, quod sit habitus operativus actus boni, pariter constat; quia, cum potentiae rationales sint operativae actus, tam in genere entis quam in genere moris, oportet quod virtus qua perficiuntur, ut sit eis conformis, utramque rationem attingat. Nam, quamvis potentia rationalis possit absolute se sola attingere actus⁵ substantiam et moralitatem, id tamen non potest prompte, facile et expedite; per virtutem vero fit ad utrumque prompta et expedita⁶. Per se tamen primo respicit actus moralitatem seu bonitatem, secundario entitatem; quia virtus est essentialiter in genere moris, cum sit ad bene moraliter operandum essentialiter ordinata.

Colliges 2° potentiam et virtutem in ratione causae non poni in numero, nec esse plures causas, sed potentiam esse causam et virtutem complementum causae, ex quo et potentia exsurgit una causa completa. Potest enim, ut dixi, potentia sine virtute quod potest cum illa (loquendo de virtutibus moralibus in ordine naturali); sed sine virtute, hoc potest imperfecte tantum, incomplete et difficile, cum virtute vero complete, facile et expedite.

II. — Virtus humana generatim dividitur in moralem et intellectualem. Est enim virtus humana, ut dictum est, habitus operativus actus boni, seu habitus perficiens hominem ad bene operandum. In homine autem principium operandi duplex est, scilicet intellectus sive ratio, et appetitus. Ergo omnis virtus humana est perfectiva vel rationis vel appetitus. Si sit perfectiva intellectus sive speculativi sive practici ad bonum hominis actum, utpote ad recte judicandum, erit virtus intellectualis; si autem sit perfectiva appetitivae partis, utpote ad recte eligendum, erit virtus moralis⁷. Hinc recte infert Angelicus quod virtus moralis potest quidem esse sine quibusdam intellectualibus virtutibus, sicut sine sapientia, scientia et arte, non autem sine intellectu et prudentia. Moralis enim virtus est circa electionem. Electio autem, ut sit bona moraliter, debet esse recta, tum quoad finem rationi convenientem, quod esse non potest sine intellectu recte judicante; tum quoad media ordinata ad finem, quod sine prudentia esse non potest.

Ex virtute morali homo ordinatur ad operationem moraliter bonam, quae est ejus effectus. Sed operatio ipsa considerari potest ut materia circa quam virtus ipsa moralis versatur, et ex hoc capite virtutes morales generice dividuntur in virtutes quae sunt circa actiones et in virtutes quae sunt circa passiones. « Cujus ratio est, ait S. Thomas, hic q. 60, a. 2, o, quia bonum et malum in quibusdam operationibus attenditur secundum seipsas, qualitercumque homo afficiatur ad eas, in quantum scilicet bonum in eis et malum accipitur secundum rationem commensurationis ad alterum. Et in talibus oportet quod aliqua sit virtus directiva operationum secundum seipsas, sicut emptio et venditio, et hujusmodi operationes, in quibus attenditur ratio debiti vel indebiti ad alterum. Et propter hoc justitia et partes ejus proprie sunt circa operationes sicut circa propriam materiam. In quibusdam vero operationibus bonum et malum attenditur solum secundum commensurationem ad operantem; et ideo oportet in his bonum et malum considerari secundum quod homo bene vel male afficitur circa hujusmodi. Et propter hoc oportet quod virtutes in talibus sint principaliter circa interiores affectiones, quae dicuntur animae passiones : sicut patet de temperantia, fortitudine et aliis hujusmodi. Contingit autem quod in operationibus quae sunt ad alterum praetermittatur bonum virtutis propter inordinatam animi passionem, et tunc in quantum corrumpitur commensuratio exterioris operationis, est corruptio justitiae; in quantum autem corrumpitur commensuratio interiorum passionum, est corruptio alicujus alterius virtutis : sicut, cum propter iram aliquis alium percutit, in ipsa percussione indebita corrumpitur justitia, in immoderantia vero irae corrumpitur mansuetudo. Et idem patet in aliis. »

Exinde patet natura illarum virtutum quae communiter dicuntur cardinales, et earum numerus. Etenim, cum loquimur simpliciter de virtute, de humana virtute agitur. Virtus autem humana, secundum perfectam rationem virtutis, dicitur quae requirit rectitudinem appetitus. Hujusmodi enim virtus non solum facit facultatem bene agendi, sed ipsum etiam usum boni operis causat. Sed secundum imperfectam rationem virtutis, dicitur virtus quae non requirit rectitudinem appetitus, quia solum facit facultatem bene agendi, non autem causat boni operis usum. Constat autem quod perfectum est principalius imperfecto; et ideo virtutes quae continent rectitudinem appetitus dicuntur principales seu cardinales. Hujusmodi autem sunt virtutes morales, et inter intellectuales sola prudentia, quae etiam quodam modo moralis est, in quantum est recta ratio agibilium⁸.

Quatuor sunt, ut omnes norunt, virtutes cardinales : prudentia, justitia, temperantia et fortitudo. Hujus divisionis ratio assignatur a S. Thoma hic a. 2, o : « Numerus, inquit, aliquorum accipi potest aut secundum principia formalia, aut secundum subjecta, et utroque modo inveniuntur quatuor cardinales virtutes. Principium enim formale virtutis de qua nunc loquimur, est rationis bonum. Quod quidem dupliciter potest considerari : Uno modo secundum quod in ipsa consideratione rationis consistit; et sic erit una virtus principalis, quae dicitur prudentia. Alio modo, secundum quod circa aliquid ponitur rationis ordo : et hoc vel circa operationes, et sic est justitia; vel circa passiones, et sic necesse est esse duas virtutes. Ordinem enim rationis necesse est ponere circa passiones, considerata repugnantia ipsarum ad rationem. Quae quidem potest esse dupliciter : Uno modo, secundum quod passio impellit ad aliquid contrarium rationi; et sic necesse est quod passio reprimatur, et ab hoc denominatur temperantia. Alio modo, secundum quod passio retrahit ab eo quod ratio dictat, sicut timor periculorum vel laborum ; et sic necesse est quod homo firmetur in eo quod est rationis, ne recedat, et ab hoc denominatur fortitudo. — Et similiter secundum subjecta idem numerus invenitur. Quadruplex enim invenitur subjectum hujus virtutis de qua nunc loquimur, scilicet rationale per essentiam, quod prudentia perficit, et rationale per participationem. Quod dividitur in tria, id est, in voluntatem, quae est subjectum justitiae, et in concupiscibilem, quae est subjectum temperantiae, et in irascibilem, quae est subjectum fortitudinis. »

Sunt insuper virtutes theologicae, sic dictae ab earum objecto immediato, qui est Deus, prout diversimode attingitur. Sed in se consideratae, secundum quod potentiis animae humanae perficiunt, reducuntur ad virtutes morales et intellectuales. De quibus in 2° 2° singillatim et fusè agetur.]

D. Thomas, q. 56.

[Quaedam sunt praesupponenda.

Suppono 1° virtutem non subjectari in essentia animae, sed in ejus potentiis : partim quia virtus est perfectio potentiae, partim quia est habitus operativus. Omnis autem operatio animae fit immediate per potentiam¹.

Suppono 2° nullam esse virtutem in potentiis vegetativis, neque in membris et sensibus externis; quae nec sunt determinata ad unum modum agendi, et posita debita eorum naturali dispositione, nullam habent difficultatem in suis actibus. Quod si ex usu videantur acquirere aliquam facilitatem, haec non causatur ex habitu virtutis, sed ex remotione impedimentorum tantum, sicut instrumenta externa ipso usu fiunt politiora et aptiora.

Suppono 3º non esse virtutem in sensibus internis apprehensivis; quia virtus est habitus perfectus quo non contingit nisi bonum et perfectum operari : unde oportet quod virtus sit in illa potentia quae est consummativa boni operis. Atqui cognitio veri non consummatur in viribus sensitivis apprehensivis, sed hujusmodi vires sunt quasi praeparatoriae ad cognitionem intellectivam. Ergo in hujusmodi sensibus non sunt virtutes quibus cognoscitur verum, sed magis in intellectu².

Neque obstat quod sint virtutes in appetitu sensitivo, ut modo dicemus. Disparitas est quod appetitus sensitivus moveatur a voluntate, et ideo opus appetitivae virtutis consummatur in appetitu sensitivo, et propter hoc appetitus sensitivus est subjectum virtutis. At potentiae sensitivae apprehensivae magis se habent ut moventes respectu intellectus; phantasmata enim se habent ad animam intellectivam sicut colores ad visum, et ideo opus cognitionis in intellectu terminatur. Quapropter virtutes cognoscitivae debent poni in ipso, et non in sensu³.

Suppono 4º intellectum, etiam secundum se consideratum, esse subjectum virtutum intellectualium⁴; quia intellectus secundum se est indifferens, non quidem indifferentia libertatis, sed perfectibilitatis in ordine ad suum objectum; potest enim illud bene vel male attingere, scilicet attingere verum aut falsum sub ratione veri, estque non parva difficultas in inquisitione et assecutione veritatis. Unde indiget habitibus qui illum quantum ad haec perficiant. Et sunt intelligentia, sapientia, scientia et ars.

Sed, quia illae virtutes dant tantum facultatem bene operandi in suo genere, non ipsum actum reddunt moraliter bonum et honestum, nec faciunt hominem simpliciter bonum, sed secundum quid et cum addito, puta bonum philosophum, bonum grammaticum, bonum fabrum; ideo virtutes intellectuales non dicuntur virtutes simpliciter, sed secundum quid, quia nomen virtutis primario impositum est ad significandum principium rectitudinis moralis⁵.

At vero, si intellectus tam speculativus quam practicus consideretur ut motus a voluntate, cujus est movere alias potentias ad suos actus, et quae est principium totius boni moralis; ideo enim homo bene agit moraliter, quia habet bonam voluntatem : tunc in intellectu possunt esse virtutes simpliciter dictae, et sic est prudentia in intellectu.

Suppono 5º in voluntate esse virtutes in ordine ad bonum supernaturale, qualis est charitas erga Deum, et in ordine ad bonum proximi, quia utrumque bonum non est satis proportionatum voluntati. Bonum enim supernaturale excedit proportionem voluntatis quoad speciem, cum sit supra totam speciem naturae; bonum alienum excedit quoad individuum, quia hoc ipso quo voluntas est radicata in hoc supposito per differentiam individualem, est determinata ad bonum proprium suppositi, juxta illud Philosophi : « Amabile bonum cuique proprium⁶. »

Restat ergo difficultas quantum ad duo, scilicet : utrum sint virtutes in voluntate circa bonum proprii suppositi, et in appetitu sensitivo ut moto a voluntate⁷?

Itaque

Dico 1° : Non sunt in voluntate virtutes circa bonum rationis proprium et privatum, sed hae sunt in appetitu sensitivo, ut mox probabitur. Est contra Scotistas et quosdam alios.

Prob. Ponuntur virtutes in potentia, quando potentia non est de se completa, perfecta, expedita et proportionata suo objecto, indeque patitur difficultatem in ipso attingendo. Atqui voluntas circa bonum rationis proprii suppositi est completa, perfecta, expedita et proportionata. Ergo. — Prob. min. Voluntas, utpote appetitus rationalis, nihil est aliud quam ipsamet inclinatio ad bonum rationis. Ergo vel ad nullum vel ad proprium bonum inclinatur complete, perfecte, expedite, nempe cum sit ei proportionatum quoad speciem, et id est quatenus naturale, et quoad individuum. Qua ratione probatur voluntatem esse completam et proportionatam, non solum ad bonum proprium physicum, ut quidam volunt, sed etiam ad bonum proprium morale et honestum; quia est essentialiter inclinatio rationalis, consequenter ad bonum proprium rationi consonum.

Objicies 1° : Voluntas patitur difficultatem in assequendo bono rationis proprio in materia temperantiae et fortitudinis. Ergo indiget perfici virtutibus.

Resp. Dist. ant. Voluntas patitur difficultatem in assequendo bono rationis proprio ab intrinseco et per se, nego; patitur difficultatem ab extrinseco et per accidens, conc. ant. et nego conseq. Haec ergo difficultas non provenit ex hoc quod voluntas non sit satis completa et proportionata ex se huic bono, et quantum ad speciem, et quantum ad individuum, sed ex aliquo impedimento extrinseco, scilicet ex immoderantia passionum. Ut autem tollatur haec difficultas, non requiritur virtus in voluntate, sed sufficit quod tollatur impedimentum per moderationem passionum, quod fit per virtutes temperantiae et fortitudinis in appetitu sensitivo, ubi istae passiones resident.

Objicies 2º: Voluntas est capax vitii inclinantis in malum rationi adversum. Ergo et virtutis in bonum rationi consonum.

Resp. Nego conseq. Disparitas est : voluntas secundum se est inclinata ad bonum rationi consonum, et tamen ex repetitione malorum actibus acquiratur vitium inclinans in bonum rationi contrarium. At est secundum se complete et perfecte inclinata et proportionata in bonum proprium rationi consentaneum. Unde, quantumvis repetantur hujusmodi actus boni, non magis acquiritur virtus, quam per frequentatos descensus acquireretur in lapide habitus inclinans ipsum deorsum. Sed, si quid difficultatis voluntas patiatur, tollitur per virtutes temperantiae et fortitudinis in appetitu, aut vincitur per habitus continentae et constantiae in voluntate.

Dico 2° : Appetitus sensitivus, prout natus est obedire rationi, est subjectum virtutis, scilicet temperantiae et fortitudinis⁸. Est communis contra Scotistas.

Dixi, « prout natus est obedire rationi »; quia appetitus sensitivus, secundum se consideratus et prout est communis homini et bruto, certo non est subjectum virtutis⁹.

Prob. Actus qui progreditur ab una potentia mota et alia movente, non potest esse perfectus, nisi utraque potentia sit bene disposita : sicut actus artificis non potest esse congruus, nisi artifex et instrumentum sint bene disposita. Atqui, licet voluntas movens sit secundum se bene disposita ad bonum proprium rationis, ut dixi, non tamen ita est dispositus appetitus sensitivus quando movetur, qui cum voluntati non subjiciatur despotice, sed politice tantum, a ratione saepe exorbitat, et sine perfectione virtutis superaddita non nisi difficile et cum repugnantia ipsi obedit. Ergo¹⁰.

Confirm. Ponenda est virtus in subjecto capaci et indigenti. Atqui appetitus sensitivus, prout natus est obedire rationi, est capax virtutis et ea indiget. Ergo. — Prob. prima pars minoris. Ut potentia sit capax virtutis, requiritur 1º quod possit dirigi a superiore; 2º quod non sit determinata ad unum modum operandi; 3º quod sit elicitive actus perfecti. Atqui appetitus sensitivus 1° potest moveri et dirigi a ratione superiori; 2º non est determinatus ad unum modum agendi, scilicet conformiter rationi, sed saepe ab ea deviat; 3° potest elicere actum perfectum, dum nempe ejus passiones sunt temperantiâ, fortitudine et aliis virtutibus annexis moderatae. Ergo. — Prob. secunda pars minoris. Appetitus sensitivus patitur graves difficultates in moderandis passionibus concupiscibilis et irascibilis. Ergo indiget virtutibus ad eas superandas.

Dices : Virtus est bona qualitas mentis. Atqui appetitus sensitivus non pertinet ad mentem. Ergo.

Resp. Per mens in definitione virtutis sumi late pro omni facultate quae rationem participat. Atqui appetitus sensitivus, prout movetur a voluntate, rationem participat. Ergo.

Pro solutione objectionum habenda est semper prae oculis dependentia appetitus sensitivi a voluntate, a qua actualiter motus, participat rationem circa bonum honestum singulare, id est electionem voluntatis, et perfectam libertatem, et mediante ipsa regulariter per prudentiam existentem in intellectu practico.]

[Suppono 1° esse in nobis a natura quaedam semina virtutum tam moralium quam intellectualium ¹. Sunt enim in natura hominis quaedam principia communia naturaliter congenita, tam scibilium quam agendorum, ut in ratione quaedam principia naturalia recti et honesti, in voluntate inclinatio naturalis in bonum rationis. Sic etiam in individuis sunt quaedam dispositiones ad virtutes, ut quidam sint proniores ad scientias, alii ad fortitudinem, alii ad temperantiam; unde dicitur, Job, XXXI, 18 : « Ex infantia mea mecum crevit miseratio. » Haec autem semina non sunt essentialiter virtutes completae et consummatae; quia id quod est homini a natura, est omnibus hominibus commune, et non tollitur per peccatum, nam etiam in daemonibus naturalia manent, ut dicit S. Dionysius, c. 4 de Div. nomin. Atqui virtus non inest omnibus hominibus, et tollitur per peccatum, saltem frequentatum ². Ergo.

Suppono 2° quasdam virtutes actibus nostris iteratis acquiri ³, juxta vulgatum axioma : « Ex repetitis actibus fit habitus. » Ratio est quia, quamvis agentia quae habent in se solum principium activum suae operationis, non acquirant agendo habitum, ut calefactio non confert igni habitum calefaciendi; agentia tamen quae habent in se simul et principium activum et principium passivum sui actus, quatenus principium immediate elicitivum actus non elicit illum nisi motum ab alio superiori principio in eodem agente existente, per repetitos actus acquirunt habitum, in quantum ex principio superiori movente derivatur in principium elicitivum actus quaedam impressio habitualiter permanens et expediens ad facienda ea quae facit ex motione superioris : quae impressio fixa dicitur habitus, et si sit ad verum aut bonum honestum, dicitur virtus. Sicut ergo ex eo quod intellectus agens moveat passibilem imprimendo ei species et notiones, acquiritur virtus intellectualis, v. g., scientia; ita ex eo quod intellectus moveat voluntatem, et voluntas appetitum sensitivum, acquiritur per actus repetitos et in voluntate et in appetitu sensitivo virtus, hoc est inclinatio permanens et firma ad bonum honestum.

Quaestio itaque superest, utrum, praeter virtutes morales acquisitas, sint aliae in nobis a Deo per se infusae. Equidem virtutes theologicas esse a Deo nobis per se infusas, dogma fidei est definitum in concilio Trident., Sess. VI, c. 7. Item virtutes morales actibus nostris acquisibiles posse, sic Deo dispensante, nobis per accidens infundi, non est dubium, cum in hoc nulla sit implicantia, et sic fuerunt infusae Christo et primo parenti. Sed difficultas est, utrum sint virtutes morales ordinis supernaturalis, non acquisibiles actibus nostris, nobis a Deo per se infusae. Pro cujus resolutione,

Dico : Praeter virtutes morales acquisitas, sunt aliae a Deo per se nobis infusae ⁴. Est communis cum Angelico contra Scotum, cujus sententiam quidam theologi censura notant post definitionem concilii Viennensis, de quo modo.

Prob. 1° ex S. Scriptura ⁵. Deus, juxta S. Scripturam, docet homines quatuor virtutes cardinales. Dicitur enim, Sap., VIII, 7, de Sapientia aeterna : « Sobrietatem, id est temperantiam, et prudentiam docet, et justitiam, et virtutem, id est fortitudinem, quibus utilius nihil est in vita hominibus. » Atqui idem est Deum docere et infundere aliquid; non enim Deus docet, ut homines, solum proponendo objecta, sed infundendo lumen. Unde I Joann., II, 27, dicitur : « Non necesse habetis ut aliquis doceat vos, sed sicut unctio ejus docet vos de omnibus. »

Prob. 2° authoritate Ecclesiae. Clemens V in concilio Viennensi resolvens quaestionem quam Innocentius III rescribens ad archiepiscopum Arelatensem, cap. Majores, de baptismo, Decretal. lib. III, tit. 42, c. 3, reliquerat indecisam, scilicet : utrum fides, charitas, aliaeque virtutes infundantur parvulis in baptismo? sic definit : « Nos attendentes generalem efficaciam mortis Christi, quae per baptismum applicatur pariter omnibus baptizatis, opinionem quae dicit tam parvulis quam adultis conferri in baptismo informantem gratiam et virtutes, tamquam probabiliorem et dictis sanctorum et doctorum modernorum theologiae magis consonam et concordem, sacro approbante concilio, duximus eligendum. » Per virtutes autem, in hac definitione, intelliguntur non solum theologicae, sed etiam morales, quia de his etiam procedebat quaestio sub Innocentio III posita, ut patet ex dictis. Ergo.

Confirm. ex Catechismo Romano, parte II, c. 2, § 51, ubi dicitur : « Huic additur nobilissimus omnium virtutum comitatus, quae in animam cum gratia divinitus infunduntur. »

Prob. 3° ratione. 1º Homo per virtutes theologicas infusas disponitur, elevatur et rectificatur circa ultimum finem supernaturalem ⁶. Ergo connaturale est et necesse ut pariter elevetur et rectificetur per virtutes morales infusas circa media assecutiva hujus finis supernaturalis. — Patet consequentia, quia elevatio et rectificatio per virtutes theologicas non est tantum in ordine ad finem supernaturalem secundum se, sed ut assequibilem per media. Finis autem supernaturalis non est assequibilis nisi per media supernaturalia.

2° Sicut virtutes distinguuntur, ita et multiplicantur penes objecta formalia. Atqui aliud est objectum et motivum formale virtutis acquisitae, aliud infusae ⁷. Ergo. — Prob. min. Objectum et motivum formale virtutis acquisitae est naturale, infusae est supernaturale. Sic, v. g., quamvis temperantia acquisita et infusa conveniant in materia, utraque enim est circa delectabilia tactus, non tamen conveniunt in objecto et motivo formali. Equidem utraque quaerit medium, sed alia ratione quaerit medium temperantia infusa, quam temperantia acquisita : haec quaerit medium secundum regulam rationis humanae in ordine ad bonum naturae, sanitatem corporis et liberum usum rationis naturalis; infusa autem quaerit medium secundum regulam fidei et rationes legis divinae in ordine ad finem supernaturalem, quae ideo saepe praescribit arctiorem abstinentiam quam regula naturalis. Similiter de aliis virtutibus. Ergo.]

[Quatuor virtutum proprietates recenset S. Thomas in prooemio quaestionis 64. Prima est, quod consistant in medio; secunda, quod sint inter se connexae; tertia, quod sint inaequales; quarta, quod durent post hanc vitam.]

§ I. — Utrum virtus consistat in medio?

[Dico 1° : Virtus moralis consistit in medio ¹. Unde definitur ab Aristotele, II Ethic., c. 6 : « Habitus electivus in medietate existens » ².

Prob. Virtus moralis proprie est perfectiva appetitivae partis animae circa aliquam determinatam materiam; mensura autem et regula appetitivi motus circa appetibilia est ipsa ratio. Atqui bonum cujuslibet mensurati et regulati consistit in hoc quod conformetur suae regula, non excedens illam, neque ab ea deficiens, sicut bonum in artificiatis est quod sit conforme regulis artis : Ergo bonum virtutis moralis consistit in adaequatione ad mensuram rationis, eam non excedens, neque ab ea deficiens : quod est consistere in medio.

Dico 2° : Omnis virtus moralis consistit in medio rationis. Sequitur ex praecedenti; medium enim rationis dicitur quod a ratione constituitur in aliqua materia. Atqui, ut modo dicebamus, virtus moralis consistit in medio per conformitatem ad rationem rectam. Ergo ³.

Contingit autem quod medium, excepta justitia, varietur. In justitia enim est medium rei, quod est fixum, quia comparatur ad res ipsas absolute : V. g., si debeas centum, hoc, nec plus nec minus, reddere debes. Aliae autem virtutes morales versantur circa passiones internas, in quibus medium non est idem pro omnibus, sed diversum pro qualitate personarum : V. g. in temperantia, quod est medium uni, parum est aut nimium alteri. Caeterum, observandum est quod, etiam in justitia, medium a ratione dependet. Habet quidem ex sua specifica ratione quod sit medium rei, sed habet ex generali ratione virtutis quod sit etiam medium rationi; quia nihil rationi conformius est, quam constituere aequalitatem inter jus et debitum.]

Dico 3° : Virtutes intellectuales consistunt etiam in medio ⁴. Ratio est quia verum, quod est earum objectum, mediat inter excessum et defectum : etenim veritas laeditur affirmando vel plus quam res habet, vel minus quam habet, aut negando quod habet. Est tamen disparitas, quod medium virtutum intellectualium speculativarum sit medium rei, nimirum conformitas ad rem, independenter a determinatione rationis; medium vero virtutum intellectualium practicarum, ut prudentiae, sit medium rationis, utpote dependens a ratione determinante.

Dico 4° : Virtutes theologica per se et ratione objecti non consistunt in medio, bene tamen per accidens et ratione subjecti ⁵. Ratio primae partis, quia non possumus transcendere regulam istarum virtutum; est enim ipse Deus, qui est infinita veritatis, bonitatis et potentiae. Unde, attenta ratione objecti, non possumus nimis amare Deum, aut nimis in ipsum credere et sperare. Attenta tamen ratione subjecti, seu quantum est ex parte nostra, debemus in Deum ferri secundum mensuram conditionis nostrae, non nimio conatu ex quo corpus laedatur, non tempore inopportuno quod aliis necessario debet impendi, ut si quis contemplationi se daret, quando deberet vacare rebus familiae.]

§ II. — Utrum omnes virtutes morales sint inter se connexae?

[Certum est 1° omnes virtutes intellectuales non esse inter se connexas; non enim qui habet unam scientiam habet omnes scientias. Certum est 2° omnes virtutes theologicas non esse inter se connexas; amissa enim charitate per peccatum, possunt remanere fides et spes. Unde concilium Trident., sess. VI, can. 28, definivit : « Si quis dixerit, amissa per peccatum gratia, simul et fidem semper amitti, aut fidem quae remanet non esse veram fidem...; anathema sit. » Certum est 3° omnes virtutes morales infusas esse inter se connexas, quia sunt proprietates gratiae quacum infunduntur, et qua pereunte pereunt.

Potest autem virtus considerari dupliciter, in statu perfecto et in statu imperfecto ⁶. Virtus imperfecta est qua non attingit rationem essentialem habitus, sed est quaedam dispositio vel inclinatio ad aliquod bonum, orta aut ex temperamento aut ex assuetudine quorumdam actuum imperfectae; vel, si attingat rationem essentialem habitus, habet tamen modum dispositionis, quatenus non satis firmiter inhaeret subjecto, nec ipsum constanter in omnibus occurrentibus impedimentis subjicit. Virtutes alterutro modo imperfectas non esse inter se connexas, ultro fatemur. Videmus enim aliquos ex naturali complexione, qua dicitur bona indoles, vel ex aliqua consuetudine, promptos, v. g., ad opera liberalitatis, qui non sunt prompti ad opera castitatis : et aliunde essentia virtutis est absoluta, non relativa, sicque ad essentiam unius non requiritur necessario altera. Virtus perfecta est, non solum quando est in gradu heroico, sed etiam quando ita firmiter subjectum actuat et perficit, ut illud inclinet ad opus bonum bene et constanter, prompte et facile faciendum in omni eventu et non obstantibus obstaculis et difficultatibus undequaque occurrentibus.

Dico : Virtutes morales acquisitae in statu perfecto sunt ita inter se connexae, ut qui una caret, nullam perfecte habeat ⁷. Est communis cum S. Thoma, contra Scotistas.

Prob. 1° Ex Patribus ⁸. S. Ambrosius, lib. VI in Lucam, ad illa verba : Beati pauperes spiritu, dicit : « Connexae sibi sunt concatenataque virtutes, ut qui unam habet, plures habere videatur. » S. Augustinus, lib. VI de Trinit., c. 4, n. 6 : « Virtutes quae sunt in animo humano, quamvis alio atque alio modo singulae intelligantur, nullo modo tamen separantur ab invicem, ut quicumque fuerint aequales, verbi gratia, in fortitudine, aequales sint et prudentia, et temperantia, et justitia. Si enim dixeris aequales esse istos fortitudine, sed illum praestare prudentia : sequitur ut hujus fortitudo minus prudens sit, ac per hoc nec fortitudine aequales sunt, quando est illius fortitudo prudentior. Atque ita de caeteris virtutibus invenies, si omnes eadem consideratione percurras. » S. Gregorius, lib. XXII Moral., c. 1 : « Una virtus sine aliis, aut omnino nulla est, aut imperfecta..., quia nec prudentia vera est, quae justa, temperans et fortis non est; nec perfecta temperantia, quae fortis, justa et prudens non est. » Et Tullius ipse dicebat in lib. II de Tuscul. quaest. : « Si unam virtutem confessus es te non habere, nullam necesse est te habiturum. »

Prob. 2° ratione ⁹. Non est perfecta virtus sine perfecta prudentia. Atqui non est perfecta prudentia sine comitatu aliarum virtutum. Ergo. — Major est certa, quia prudentia, quoad electiones, est regula virtutis moralis : unde definitur virtus, « habitus electivus prout prudens determinaverit. » Et patet, quia ad rectam electionem non sufficit inclinatio ad debitum finem, quae habetur per virtutem, sed etiam requiritur quod quis recte eligat ea quae sunt ad finem; quod habetur per prudentiam, quae est consiliativa, judicativa et praeceptiva eorum quae sunt ad finem. Hinc tam frequenter videmus eos qui aliqua virtute videntur pollere, puta fortes, magnanimos, liberales, poenitentes, devotos, etc., defectu prudentiae male eligere media in ordine ad finem virtutis. — Prob. itaque minor. Non est perfecta prudentia, si appetitus non sit perfecte rectificatus circa fines particulares et materias omnium virtutum. Atqui ista rectitudo appetitus circa fines et materias virtutum habetur per ipsas virtutes; proprium enim cujusque virtutis est rectificare appetitum circa finem et materiam propriam : v. g., justitiae est rectificare voluntatem circa debitum alteri; temperantiae, rectificare appetitum circa delectabilia tactus; fortitudinis, circa audacias et timores. Ergo. — Prob. major. Prudentia est recta ratio agibilium seu electionum mediorum. Atqui non potest esse perfecta et recta ratio agibilium, nisi appetitus sit recte affectus circa fines; pendent enim agibilia seu eligibilia ex recta intentione finium, sicut conclusiones in speculativis pendent ex principiis. Ergo, sicut non potest ratio recte se habere circa conclusiones, nisi recte se habeat circa principia, sic in practicis eadem ratio non potest se habere recte circa agibilia seu eligibilia, nisi appetitus recte se habeat circa fines; quae rectitudo, ut dictum est, habetur per ipsas virtutes.

Hinc habes, prudentiam et virtutes pendere ab invicem in diverso genere causae. Prudentia pendet a caeteris virtutibus in genere causae dispositivae, quia non potest esse perfectum judicium prudentiae, nisi affectus sit bene dispositus circa fines et materias omnium virtutum, quae rectitudo habetur per ipsas virtutes, ut dictum est. Caeterae autem virtutes pendent a prudentia in genere causae directivae et formalis intrinsecae, quia prudentia dirigit electionem mediorum ad finem, rescindendo extrema quibus posset corrumpi ejus judicium et medium virtutis impediri, quae extrema vagantur per omnia virtutum genera.]

§ III. — Utrum virtutes morales acquisitae sint necessario connexae cum charitate?

[Non est hic quaestio de virtutibus moralibus infusis, quas constat esse a charitate inseparabiles, utpote gratiae sanctificantis proprietates : neque de virtutibus theologicis; fides enim et spes, juxta Trident., sess. VI, cap. 6, praecedunt in justificatione charitatem, et can. 28 concilium anathemate percutit eos qui dicunt quod, « amissa per peccatum gratia, simul et fidem semper amitti, aut fidem quae remanet non esse veram fidem. » Agitur ergo nunc tantum de virtutibus moralibus acquisitis. Pro cujus resolutione,

Dico : Possunt esse sine charitate vera virtutes morales acquisitae, sicut fuerunt in multis gentilibus, sed imperfectae ¹⁰.

Prob. prima pars. Virtus moralis acquisita separata a charitate, habet quidquid ad essentiam verae virtutis pertinet. Ergo. — Prob. ant. Si quid essentiale deesset virtuti a charitate separatae, hoc esset ordo ad finem ultimum supernaturalem. Atqui ordo ad finem ultimum supernaturalem non est quid essentiale virtuti morali acquisitae : tum quia, ut dicit Angelicus, IIa 2°, q. 47, a. 6, c, « finis virtutum moralium est bonum humanum, bonum autem humanum animae est secundum rationem esse : unde necesse est quod fines moralium virtutum praeexistant in ratione; » tum quia ordo in finem supernaturalem non potest esse de essentia habitus entitative naturalis, qualis est virtus acquisita. Ergo.

Confirm. 1° Charitas non est forma intrinseca et essentialis aliarum virtutum, alioquin omnes virtutes essent ejusdem speciei, sed forma extrinseca tantum et accidentalis, quatenus per eam referuntur ad finem supernaturalem, quo veluti ornamento formantur in ordine supernaturali. Ergo independenter a charitate sunt verae virtutes. 2° Fides, juxta definitionem Trident., remanet vera virtus sine charitate. Quidni virtutes morales acquisitae?

Prob. secunda pars. Non est perfecta virtus sine perfecta prudentia. Atqui prudentia, etiam acquisita, per peccatum non totaliter destruitur, sed tantum ex parte corrumpitur, quatenus appetitus male afficitur circa finem alicujus virtutis, contra quam scilicet peccatur. Ergo.

Confirm. Virtus perfecta facit habentem simpliciter bonum. Talis autem non potest dici peccator.

Hinc inferes, virtutes morales acquisitas, licet sine charitate retineant essentiam virtutis, non esse tamen dicendas simpliciter virtutes, sed secundum quid; quia non bene ordinant hominem respectu ultimi finis simpliciter, sed tantum respectu finis ultimi in aliquo genere, sicque non reddunt hominem absolute et simpliciter bonum. Unde virtutes in gentibus non sunt dicendae virtutes simpliciter, sed secundum essentialem rationem virtutis. Et forte nihil aliud praetendit sententia opposita : unde quaestio videtur quasi de nomine.]

§ IV. — De aequalitate et duratione virtutum.

[Dico 1° : Virtutes intellectuales, simpliciter loquendo, sunt nobiliores moralibus : tum quia perficiunt nobiliorem potentiam, scilicet intellectum; tum quia habent nobilius objectum, scilicet res in communi abstractas a materia ¹¹. Inter virtutes morales, prudentia est nobilior, quia est propinquior rationi, in illa enim subjectatur; deinde justitia, quae residet in voluntate; sequitur fortitudo, ultimo temperantia, quia bonum rationis magis elucet in fortitudine quam in temperantia : fortitudo enim perficit appetitum in his quae immediate ad vitam et mortem pertinent, temperantia in his quae mediate tantum ad utramque pertinent, scilicet in cibis et venereis. Majus autem est bonum rationis in his quae pertinent ad vitam, a qua caetera in homine dependent, quam in cibis et venereis.

Dico 2° : Virtutes morales non remanent post hanc vitam quantum ad suum materiale; quia non erit amplius locus delectationi ciborum et venereorum, neque periculis vitae, neque commutationibus et distributionibus necessariis ad usum hujus vitae; quae omnia sunt materia circa quam versantur virtutes morales. Remanebunt tamen quantum ad suum formale in patria, quia remanebit appetitus rectificatus et conformis rationi ¹².

Et haec pauca de passionibus et virtutibus instituto nostro sufficiant. Qui plura scire cupit, legat quae fusius S. Thomas de his tractat in locis citatis, item de septem donis Spiritus sancti, de octo beatitudinibus et de duodecim fructibus Spiritus sancti, usque ad quaest. 71.]