Summa summae S. Thomae, Tomus II

Actus moralis definiri potest : « Actus procedens a deliberata voluntate cum subjectione ad regulas morum, » quae sunt lex aeterna et recta ratio.

Dico 1° : Moralitas in communi non consistit in denominatione extrinseca petita a regulis morum.

Probatur¹. Esse morale, et praesertim bonitas moralis, est perfectio in actibus humanis existens a parte rei, causata a virtutibus, a voluntate libera et a Deo. Ergo non est mera denominatio extrinseca et ens rationis.

Confirmatur. Deus remunerat et punit in aeternum propter actus bonos vel malos moraliter. Atqui absurdum est quod aeternum premium, aut supplicium, decernat propter denominationes extrinsecas et entia rationis. Ergo.

Dico 2° : Libertas requiritur ad moralitatem, non tamen moralitas formaliter in ea consistit.

Prima pars constat, quia actus necessarii non subjiciuntur regulis morum, nec ab eis sunt dirigibiles, sed soli actus liberi; frustra enim adhiberetur lex actui necessario et invariabili. Est ergo libertas fundamentum aut conditio sine qua non moralitatis. Et ideo Doctor Angelicus dicit : « Ibi incipit genus moris, ubi primo dominium voluntatis invenitur. »

Probatur secunda pars. Prius concipitur in actu libertas quam moralitas. Hoc ipso enim quo concipitur actus egredi a voluntate sub indifferentia judicii, concipitur liber, et nondum moralis, quia nondum concipitur lex cui subjiciatur : imo, dato quod non esset lex seu regula morum, adhuc conciperetur liber, et non esset moralitas. Ergo.

Confirmatur. Esse liberum pertinet ad ordinem naturae; eo enim distinguuntur agentia libera a non liberis. Ergo.

Dico 3° : Moralitas in communi consistit formaliter in tendentia seu relatione reali transcendentali ad objectum subditum regulis morum.

Probatur. Eodem modo, proportione servata, loquendum est de actu in esse moris, sicut de actu in esse naturae; actus enim in esse physico est fundamentum actus ut moralis. Atqui actus in esse naturae constituitur formaliter per ordinem et tendentiam realem transcendentalem ad objectum in esse naturae seu physico consideratum; comparatur enim ad objectum ut motus et via ad terminum. Ergo actus moralis constituitur formaliter per ordinem et tendentiam realem transcendentalem ad objectum in esse moris consideratum, id est, ut subditum et regulabile per regulas morum.

Petes quot sint species moralitatis.

Resp. Constat apud omnes, bonitatem et malitiam esse species moralitatis. Bonitas est ordo realis transcendentalis ad objectum consonum regulis morum. Malitia, si reponatur in positivo, patet quod sit ordo realis actus ad objectum dissonum regulis morum; si autem reponatur in privativo, erit privatio consonantiae et rectitudinis.

Quomodo in hac sententia salvatur quod sit species moralitatis, conabimur explicare in tractatu de Peccatis, ubi haec difficultas plenius ventilabitur.

Difficultas est hic, an indifferentia sit etiam species moralitatis. Utrumque disputatur inter Thomistas.

Videtur nobis aliquatenus probabilius, indifferentiam esse speciem moralitatis; quia S. Thomas, infra, q. 92, a. 2, c., docet legem habere tres actus, scilicet prohibere, praecipere et permittere; et addit : « Sunt autem tres differentiae humanorum actuum. Quidam actus sunt boni ex genere suo...; et respectu horum ponitur legis actus praecipere vel imperare... Quidam vero sunt actus mali ex genere suo, sicut actus vitiosi ; et respectu horum lex habet prohibere. Quidam vero ex genere suo sunt actus indifferentes ; et respectu horum lex habet permittere. » — Subsumo. Atqui iste actus est vere et formaliter moralis, qui subjicitur legi, et circa quem lex habet specialem actum. Ergo.

Magis instauratur haec ratio D. Thomae. Ille actus est vere moralis, qui procedit a deliberata voluntate cum subjectione positiva ad regulas morum. Atqui actus ex objecto indifferens potest procedere a deliberata voluntate cum subjectione positiva ad regulas morum. Ergo. — Prob. min. In eo qui dubius an aliquod opus liceat, puta an liceat hodie laborare, opus suspendit, consulit legem aut rationem, nec labori indulget, nisi prius lex aut ratio responderit, non agi diem festum, licere laborare. Ille, ut evidens est, deliberate agit et cum subjectione ad legem quam prius consulit et cui ita subjicitur, ut ab opere abstineret, si lex prohiberet, atque illud exercet, quia videt illud non prohiberi a lege, sed per eam ei relinqui liberrum. Quod sane est omnino subjici legi et per legem regulari, non legis dispositionem denegari, ut dicit opposita sententia.