Summa summae S. Thomae, Tomus II

Res hic nobis est cum Jansenio et theologis qui vulgo dicuntur Augustiniani. Hi, quamvis in hoc statu admittant necessitatem gratiae per se efficacis, contendunt tamen, ex Augustino, libr. de Corrept. et Grat., cap. 10, 11, 12, ea Adamum et angelos non indiguisse ad perseverandum, sed sola gratia indifferenti et versatili pendente a nutu liberi arbitrii, qualem Molinistae admittunt in praesenti statu. Thomistae, e contra, propugnant necessitatem gratiae efficacis pro utroque statu, cum hoc discrimine, quod in primo statu esset gratia sanitatis, in secundo sit gratia medicinalis, seu, ut dicit Augustinus, illa sit laetior, ista potentior. Et quia tota concertatio est de mente hujus S. Doctoris,

Dico: Juxta S. Augustinum, gratia per se efficax fuit Adamo et angelis necessaria ad perseverandum.

Probatur 1° ex formalissimis S. Augustini testimoniis. aliis cadentibus, ipsi steterunt. Is est titulus capitis : « An sancti angeli quem habent creatorem natura, eumdem habeant bonae voluntatis illius scilicet volitionis qua perseveraverunt] authorem, per Spiritum sanctum in eis charitate diffusa? »

Quid huic quaestioni respondent aut respondere debent adversarii? Utrosque angelos, bonos et malos, habuisse gratiam versatilem; bonos suo consensu eam effecisse efficacem, malos suo dissensu inefficacem, eaque de causa illos stetisse in accepta justitia, illos cecidisse. At quam dissite ab Augustino : « Si angeli, inquit S. Doctor, propositae quaestioni respondens, non potuerunt facere seipsos meliores quam eos ille fecerat, quo nemo melius quidquam facit, profecto et bonam voluntatem qua meliores essent, nisi operante adjutorio Creatoris, habere non possent. Et cum id egit voluntas eorum bona, ut non ad seipsos, qui minus erant, sed ad illum qui summe est converterentur..., quid aliud ostenditur, nisi voluntatem quamlibet bonam inopem fuisse in solo desiderio mansuram, nisi ille qui bonam naturam ex nihilo sui capacem fecerat, ex se ipso faceret implendo meliorem, prius faciens excitando avidiorem?... Isti autem qui, cum boni creati essent, tamen mali sunt mala propria voluntate, quam sola natura non fecit, nisi cum a bono sponte defecit, ut mali causa non sit bonum, sed defectus a bono, aut minorem acceperunt amoris divini gratiam, quam illi qui in eadem perstiterunt; aut, si utrique boni aequaliter creati sunt, istis mala voluntate cadentibus, illi AMPLIUS adjuti, ad eam beatitudinis plenitudinem, unde se nunquam casuros certissimi fierent, pervenerunt : sicut etiam in libro quem sequitur iste tractavimus. Confitendum est igitur, cum debita laude Creatoris, non ad solos sanctos homines pertinere, verum etiam de sanctis angelis posse dici, quod charitas Dei diffusa sit in eis per Spiritum sanctum qui datus est eis. » Quamvis apertissimum sit hoc testimonium pro nostra sententia, ut tamen tota vis ejus magis elucescat, singula perpendo.

1° Juxta Augustinum, nulla creatura, neque etiam angelus, potest se facere meliorem quam a Deo facta sit. Atqui, si angeli boni habuissent tantum a Deo auxilium sine quo non, seu gratiam versatilem qua potuissent perseverare, a se vero perseverandi voluntatem et actum, nullo potentiori auxilio accepto quod in eis operaretur ut vellent, se fecissent meliores quam Deus eos fecerat : melior est enim ille qui bonum facit, quam qui simpliciter potest; qui de facto perseverat in accepta justitia, quam qui simpliciter perseverare potest. Ergo, juxta Augustinum, gratia efficax fuit necessaria angelis ad perseverandum.

2° Quod praecipue in praefato testimonio observo, est quod, cum Augustinus compendio dixisset, Deum bonos angelos meliores effecisse « excitando avidiores, » id postea accuratius explicans, duos modos exponit quibus boni angeli potuerunt a Deo effici meliores : Primo, inquit, quia angeli qui ceciderunt, acceperunt in sua creatione minorem gratiam, consequenter boni majorem; quo supposito, palam est angelos sanctos factos esse meliores a Deo, non a seipsis. Sed, quia incertum erat Augustino, an revera qui ceciderunt minorem gratiam in sua creatione receperint, et quidem oppositum sit verius, addit quod, si omnes sint creati aequaliter boni, illi qui perseveraverunt « AMPLIUS fuerint adjuti, » seu majus auxilium actuale receperint, quo perseveraverunt et meliores aliis effecti. Ergo, juxta Augustinum, angeli sancti, praeeter auxilium sufficiens omnibus collatum, indigebant altero potentiori et efficaciori quo perseverarent et meliores efficerentur.

3° Et quod ultimo expendo in praefato Augustini testimonio, est ipsa responsio quam S. Doctor facit quaestioni propositae. Quaestio erat, ut fert titulus capitis : « An sancti angeli quem habent creatorem naturae, eumdem habeant bonae voluntatis [id est, bonae volitionis qua perseveraverunt] authorem, per Spiritum sanctum in eis charitate diffusa? » Multis praemissis et praelibatis quae praesertim retulimus, tandem concludens sic respondet quaestioni : « Confitendum est igitur cum debita laude Creatoris, non ad solos sanctos homines pertinere, verum etiam de sanctis angelis posse dici, quod charitas Dei diffusa sit in eis per Spiritum sanctum qui datus est eis. » Vides Deum, definiente Augustino, bonam voluntatem operatum esse in angelis per effusionem alicujus nova charitatis actualis, sicut operatur in sanctis. — Subsumo. Atqui gratia per quam Deus operatur in viris sanctis bonam voluntatem, non est mere sufficiens et versatilis, sed per se efficax; non est auxilium sine quo, sed quo, ut totis nervis contendunt Jansenius et Augustiniani. Ergo.

Hoc celebri Augustini testimonio in bona luce posito, sequens subjungo. S. Doctor, Enarrat. in Psal. xxxi, exponens illud Psalmistae, 6 : Verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum, et verba haec allegorice applicans angelis, dicit : « Sermone Domini coeli [id est, angeli] solidati sunt. Nam non a se sibi solidamentum fuerunt, nec ipsi coeli firmitatem sibi propriam praestiterunt... Non enim habuerunt aliquid ex se, et tamquam supplementum a Domino perceperunt; spiritu enim oris ejus, non pars, sed omnis virtus eorum. » Atqui, si non habuerint nisi gratiam versatilem ex libero arbitrii nutu suspensam, solidamentum et firmitatem a se, saltem ex parte, habuissent, reddendo scilicet gratiam versatilem et indifferentem suo consensu efficacem, supplementumque ex seipsis addidissent, nempe liberum consensum gratiae indifferenti, ut dicunt adversarii; quae tamen omnia negat Augustinus. Ergo.

Probatur 2° conclusio evertendo fundamentum adversariorum. Si motio per se efficax non esset necessaria in statu innocentiae, ideo foret, ut volunt adversarii, quia, juxta Augustinum, tota ejus necessitas repetitur ex infirmitate naturae lapsae ad actus supernaturales et meritorios. Atqui falsum est istud assumptum adversariorum. Ergo. — Prob. min. Augustinus repetit necessitatem motionis efficacis, non solum ex infirmitate naturae lapsae, sed etiam ex omnipotentia Dei, ex subordinatione et dependentia omnis creaturae a Deo in agendo. Ergo. — Prob. ant. 1° Imprimis S. Doctor, lib. I de Trinit., cap. 4, n. 9, statuit tamquam principium constans et universale, quod « divina voluntas sit prima et summa causa omnium corporalium et spiritualium motionum, » quae verba profert ex Augustino S. Prosper sententia 58.

2° Lib. V de Genes. ad litt., c. 20, n. 41 : « Deus, inquit, movet occulta potentia universam creaturam suam, eoque motu illa versantur, dum angeli jussa perficiunt, dum circumeunt sidera, dum alternant venti..., dum vireta pascuaque latentia explicat saecula, quasi implicata¹ indiderat; qua tamen in suos cursus non explicarentur, si ea ille qui condidit provido motu administrare cessaret. » Et in fine cap. 23, n. 46 : « Ea qua omnia simul fecit, administratorio actu gubernans et movens, sine cessatione operatur. » Ibi nulla mentio aut quaestio de infirmitate naturae ad actus supernaturales et meritorios, sed de sola subordinatione et dependentia omnis causae creatae, etiam naturalis, in agendo, a Deo omnipotente, ut prima causa et primo motore.

3° Lib. de Corrept. et grat., quem nobis opponunt adversarii, cap. 14, n. 43, de electione Davidis in regem : « Dominus omnipotens, inquit, adduxit istos ut eum regem constituerent. Et quomodo adduxit? Numquid corporalibus ullis vinculis alligavit? Intus egit, corda tenuit, corda movit, eosque voluntatibus eorum, quas ipse in illis operatus est, traxit. Si ergo, cum voluerit reges in terra constituere, magis habet in potestate sua voluntates hominum

¹

quam ipsi suas, quis alius facit ut salubris sit correptio, et fiat in correpti corde correctio, ut coelesti constituatur in regno? » Et lib. I contra duas Epist. Pelagianorum cap. 20, n. 38, loquens de mutatione regis Assueri ab indignatione ad mansuetudinem, quae etiam fuit actus ordinis naturalis : « Deus, inquit, occultissima et efficacissima potestate [cor regis convertit] et transtulit ab indignatione ad lenitatem, hoc est, a voluntate laedendi ad voluntatem favendi, secundum illud Apostoli : Deus operatur in nobis et velle. » In his omnibus aperte sunt motiones efficaces, quarum tamen necessitatem non repetit Augustinus ex infirmitate naturae lapsae, sed ex omnipotentia Dei et dependentia creaturarum ab illo, ut patet tum ex terminis, tum quia, ut dixi, istae electiones et actiones erant mere civiles et ordinis naturalis, ad quas impertinens est infirmitas naturae lapsae in ordine ad actus supernaturales et meritorios. Imo ex necessitate motionis efficacis ad illos actus civiles, infert Augustinus, tamquam a minori ad majus, necessitatem hujusmodi motionis ad actus salutares, nempe ad correctionem cordis et morum, ut patet ex verbis secundi textus, quodque apertius repetit lib. de Praedest. sanctorum, cap. 20, n. 42, ubi defendens hanc suam illationem contra Semi-Pelagianos, dicit : « An existimant ad regna terrena facienda Deum inclinare, ad regnum vero coeleste obtinendum Deum non inclinare quorum voluerit voluntates ?... Cogitate autem quale sit, ut credamus, ad constituenda regna terrena, hominum voluntates operari Deum, et ad capessendum regnum coelorum homines operari voluntates suas. » Ergo Augustinus ex omnipotentia Dei atque creaturae dependentia ab illo repetit necessitatem motionis efficacis, et in naturalibus, et in supernaturalibus.

Confirmatur 1°. Si necessitas gratiae per se efficacis repetenda sit ex sola infirmitate naturae per peccatum originali laesae, sequitur quod, ubi nulla est infirmitas ex peccato originali, nulla sit gratia efficax, sed gratia tantum versatilis. Ita docent adversarii. Atqui falsum consequens. Ergo et antecedens. — Prob. min. In Christo Domino nulla fuit infirmitas ex peccato originali, quod non contraxit. Item in beatissima Virgine, vel non fuit peccatum originale, secundum piam opinionem¹, vel saltem, secundum omnes, fomes fuit ligatus in utero matris et plene extinctus in conceptione Christi.) Atqui tamen et Christus et beatissima ejus mater, non gratia versatili tantum, sed efficaci et efficacissima fuerunt donati. Ergo. — Major est de fide, (saltem quoad Christum : quoad beatissimam Virginem temerarium foret negare) Minorem autem non puto etiam posse a quoquam negari 1° quia incredibile est, imo videtur implicatorium, quod author et Mater gratiae, qui quovis alio efficacius et indeclinabilius a Spiritu sancto ducebantur, regebantur et movebantur in bonum, gratia efficaci caruerint, et quod in Christo non fuerit gratia Christi, quam tot annis et tot voluminibus propugnavit Augustinus. 2° Quia sequeretur quod bona opera Christi et Matris ejus non fuerint a Deo praevisa in suo decreto, sed in ipso usu eorum liberi arbitrii, per scientiam mediam, quodque Christi praedestinatio ad unionem hypostaticam, et beatissimae Virginis ad maternitatis Dei dignitatem, utriusque ad gloriam, non fuerit gratuita, contra expressam Augustini doctrinam, de Praedestinat. sanctorum, c. 15, n. 30 et 31.

Confirmatur 2°. Si Adam, eo quod nullam pateretur rebellionem in appetitu inferiori, non indiguerit gratia efficaci ad pia opera, puta ad diligendum Deum super omnia, sed ipsi satis fuerit gratia versatilis, sequitur quod homo regeneratus Christo pariter non indigeat gratia efficaci tunc, quando nulla appetitus inferioris tentatione pulsatur, ut non raro contingit², juxta Augustinum, lib. VI contra Julian., c. 19, et experientia probat. Concupiscentia enim qua non stimulat nec tentat, non est magis impedimento ad actum virtutis, quam si non esset omnino.

²

³

Atqui falsum consequens, etiam secundum adversarios. Ergo et antecedens.

Solvuntur objectiones.

Unicum ex Augustino suae sententiae fundamentum petunt adversarii ex cap. 10, 11, 12 libri de Corrept. et Grat. Quaerentibus monachis Adrumetinis, cur Adam sit culpandus, quod non perseveraverit, si quidem non habuerit donum perseverantiae, nec de illo possit dici quod dixerat Augustinus de hominibus in statu naturae lapsae, denegatum fuisse illi donum perseverantiae propter peccatum originale,

Respondet S. Doctor, Adamum nihilominus fuisse inexcusabilem et corripiendum; quia, licet non habuerit auxilium efficax ad perseverandum, quale datur nunc praedestinatis, habuit tamen auxilium sufficiens, quod erat permissum ejus voluntati et quocum perseverare posset, si vellet, sicut boni angeli cum illo per liberum arbitrium perseveraverunt. Additque rationem cur auxilio efficaci, quale nunc datur, non indigeret; quia nempe ejus natura erat sana et integra, cum nostra sit infirma et vulnerata, ideoque potentiori auxilio juvanda. Hinc concludit, cap. 12, n. 34 : « Ipsa adjutoria distinguenda sunt. Aliud est adjutorium sine quo aliquid non fit, et aliud est adjutorium quo aliquid fit... Primo itaque homini... datum est adjutorium perseverantiae, non quo fieret ut perseveraret, sed sine quo per liberum arbitrium perseverare non posset. Nunc vero sanctis in regnum Dei per gratiam Dei praedestinatis, non tale adjutorium perseverantiae datur, sed tale ut eis perseverantia ipsa donetur. »

Haec est summa doctrinae Augustini in his tribus famosis capitibus. Ex qua infert Jansenius, discrimen inter praesentem statum et statum innocentiae in eo situm esse, quod gratia propria statui innocentiae sit auxilium sine quo non, seu gratia sufficiens tantum et versatilis subdita libero arbitrio, nec ulla fuerit in eo necessaria gratia per se efficax; gratia autem propria huic praesenti statui sit auxilium quo, seu gratia per se efficax, propter infirmitatem naturae, nec ulla detur in eo sufficiens tantum. Et hoc est, ut jam monui, venenata radix et origo illius haeresis. Theologi qui dicuntur Augustiniani, idem inferunt, excepto quod agnoscant etiam pro presenti statu gratias sufficientes.

Ad sanam hujus doctrinae Augustini intelligentiam, observant nostri Thomistae, non omne auxilium efficax esse ejusdem conditionis et virtutis : aliud est movens tantum et applicans potentiam ad agendum; aliud, non solum movens et applicans, sed simul sanans et roborans. Primum dicunt necessarium fuisse et Adamo et angelis, ratione dependentiae a Deo in agendo, non secundum; quia natura eorum cum esset sana et integra, non indigebat auxilio medicinali et sanativo, quali indiget nunc nostra natura infirma et vulnerata, cui proinde est necessarium auxilium quod sit, non solum movens et applicans, sed etiam sanans et roborans : Augustinum vero, cum a statu naturae innocentis excludit auxilium quo et efficax, loqui de auxilio sanante et roborante, non de adjuvante simpliciter et applicante. Quod aperte colligunt ex ejus verbis, cap. 11, n. 29, ubi ait : « Ille [Adam] non opus habebat eo adjutorio quod implorant isti [sancti in hac vita], cum dicunt¹ : Video aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati quae est in membris meis. infelix ego homo ! quis me liberabit de corpore mortis hujus ? Gratia Dei, per Jesum Christum Dominum nostrum... Ille vero nulla tali rixa de seipso adversus seipsum tentatus atque turbatus, in illo beatitudinis loco sua secum pace fruebatur. » Hac autem apposita distinctione, facile explicant phrases Augustini quae videntur alienae a nostra sententia.

Facilius adhuc, si ulterius observes, Deum duobus modis influere in causas secundas : 1° Per ordinariam providentiam eas movendo, secundum conditionem eorum virium, ad effectus ipsis proportionatos. 2° Eas adjuvando modo quodam supra consuetum rerum cursum et conditionem virium, ac speciali auxilio, quo fit ut per virtutem Dei

⁴

efficiant aliquid excedens vires suas, et quod nunquam ab ipsis fieret sub consueto tantum auxilio : ut cum per paucos infirmosque milites ingentem et fortem exercitum profligat; cum mulieris, cujus gignendi facultas est infirma et impedita juxta consuetum rerum ordinem et suarum virium conditionem, vel nullam vel non nisi admodum infirmam prolem gigneret, speciali munere confert ut vegetiorem prolem, quam quaevis faecunda mulier, pariat.

Quae fiunt ex priori influxu, secundum communem modum loquendi, non referuntur ad illum, sed ad vires activas creatas. Sic quod mulier sana et foecunda pariat, quod miles generosus vincat hostem imbellem, quod homo sanus ambulet, loquatur, colat agros, plantet vineas, licet hae non fiant sine generali Dei concursu, illi tamen ea non referimus, nec dicimus fieri ex Dei auxilio, sed per proprias vires naturae. At quae fiunt a causis secundis per virtutem aliquam specialem a Deo gratis ultra conditionem virium naturalium collatam et moventem, ea dicuntur proprie fieri per Dei auxilium, illique ut authori proprie tribuuntur, non vero causis secundis. Ut quod Jonathas cum suo armigero tot millia hominum profligaverit, non ipsi Jonathae nec ejus virtuti tribuitur, sed Deo adjuvanti specialiter supra communem rerum cursum atque conditionem virium naturalium. Similiter quod mulier sterilis et infoecunda speciali Dei munere pariat prolem vegetam, ut contigit in Elisabeth, matre Joannis Baptista, non virtuti propriae, sed Deo tribuitur.

Hinc plana est S. Augustini doctrina de discrimine adjutoriorum status natura innocentis et lapsae, etiam salva necessitate gratiae per se efficacis in utroque statu. Natura enim innocens se habebat ut natura fortis et sana, instructa omni facultate ad bonum etiam supernaturale agendum : unde, secundum ordinarium rerum cursum et conditionem virium suarum, et bonum agere et in eo perseverare poterat; imo effectum est ut angeli boni id praestiterint. Quod cum dicitur, non excluditur motio et directio generalis divinae providentiae, quae in omni agente locum habet, ut notat S. Thomas, 1a 2°, tota q. 109 et alibi, et