TRACTATUS DE LEGIBUS

D. Thomas, Ia IIae, a q. 90 ad 109.

DISSERTATIO I

DE LEGE IN COMMUNI

D. Thomas, qq. 90, 91, 92.

Dico: Lex recte definitur : « Ordinatio rationis ad bonum commune, ab eo qui curam communitatis habet promulgata¹ ». Ita communiter cum Authore. Explicatur.

Dicitur 1° ordinatio rationis, scilicet practicae : per quod intelligitur actus imperii seu potius ejus terminus seu dictamen ab eo productum, quo superior praescribit aliquid faciendum vel omittendum. Intelligitur etiam ordinatio efficax, non quidem respectu operis praescripti, cum leges continuo violentur, sed respectu obligationis quae afficit subditos, per quod distinguitur a consilio. Item intelligitur ordinatio firma, stabilis et perpetua, hoc sensu quod non desinat per mortem legislatoris, per quod distinguitur a praecepto, nec feratur ad solos praesentes, sed etiam ad futuros, licet posset absolute desinere vel per revocationem, vel per mutationem materiae, vel per cessationem finis adaequati.

Dicitur 2° ad bonum commune. Finis enim legis est bonum commune: tum quia lex fertur pro communitate, ut dicam, quam dirigit in finem bonum et honestum, finis autem ille est bonum totius; tum quia finis debet respondere principio, principium autem legis est publica authoritas. Ergo finis legis debet esse bonum publicum et commune. Et per hoc excluduntur mandata tyrannorum et alia quae fierent in proprium et privatum commodum.

Dicitur 3° ab eo qui curam communitatis habet : quia lex fertur pro tota communitate; sic enim apprehendit sensus communis, et in hoc distinguit legem a praecepto, quod unum vel alterum respicit, idque patet inductione. Lex naturalis omnes homines respicit; lex vetus totam gentem Judaicam; lex nova totum genus humanum; omnes leges humanae, tam civiles quam ecclesiasticae, ad communitates diriguntur. Ergo lex debet esse ab eo qui curam communitatis habet. Intellige communitatem perfectam, quae est multitudo hominum sub gubernatione praesidis jurisdictionem politicam habentis.

Dicitur promulgata : quia non potest dirigere nec obligare, nisi per promulgationem innotescat. Utrum promulgatio sit de essentia legis, dicam modo.

Ex dictis inferes, legem esse aliquid rationis², praesupponens tamen actum voluntatis. Ratio primae partis est 1° quia, ut dictum est, definitur ordinatio rationis; 2° quia ad legem pertinet praecipere et imperare, imperium autem est essentialiter rationis, ut probavimus dissert. III, de Actibus humanis, art. 4; 3° quia lex est quaedam regula et mensura actuum humanorum, regula autem et mensura actuum humanorum est ratio : unde Psal. CXVIII divinae vocantur judicia, sermones, eloquia, quae omnia pertinent ad intellectum. Ratio secundae partis est, quia lex pertinet ad rationem practicam et consistit in actu imperii. Atqui imperium, quamvis sit elicitive ab intellectu, supponit tamen actum voluntatis, scilicet electionem, a quo habet vim et efficaciam movendi ad exercitium. Ergo. Confer diss. cit. Et haec est ratio cur in Scriptura et in jure lex aliquando efferatur nomine voluntatis.

Suppono aliquam promulgationem esse necessariam legi ut actu obliget : quia, ut dictum est, lex est regula actuum humanorum, et hi non possunt per illam regulari, nisi innotescat; innotescit autem per promulgationem.

Dixi, aliquam promulgationem, quia diversa est pro diversitate legum. Lex aeterna¹ et naturalis promulgatur unicuique per rationis dictamen. Lex divina positiva promulgatur, vel per internam revelationem, ut in prophetis, vel solemniter, ut lex vetus in monte Sinai, lex nova in die Pentecostes. Usus autem obtinuit ut lex humana semper promulgaretur cum aliqua solemnitate, et ita ratio exigit. Cum enim legislator humanus gerat duplicem personam, privatam et publicam, ita debet proponere legem, ut significet se eam proponere ut personam publicam, quod fit adhibita aliqua solemnitate.

Si dicas, ad revocationem legis non requiri promulgationem, resp. revocationem legis non esse legem, sed legis destructionem. Plus autem requiritur ad rem constituendam, quam ad destruendam. Pro responsione ad quaest.

²

Dico: Probabilius videtur promulgationem non esse de essentia legis, sed esse conditionem dumtaxat insupplebiliter requisitam ut actu obliget, sicut, v. g., propositio objecti est conditio insupplebiliter requisita ut ametur.

Probatur. Ad essentiam legis sufficit quod habeat aptitudinem ad dirigendum et obligandum; essentiae enim rerum per actum primum seu aptitudinem, non per actum secundum definiuntur, ut docent philosophi. Atqui lex ante promulgationem habet aptitudinem ad dirigendum et obligandum; non enim ex promulgatione habet hanc aptitudinem, sed actualem directionem et obligationem tamquam a conditione. Ergo.

Confirmatur. Lex est regula qua inducimur ad agendum, vel retrahimur ab agendo, cum aliqua obligatione. Atqui promulgatio non est regula, neque pars regulae, neque ab illa tamquam a causa procedit vis obligandi, seu obligatio actualis, quippe quae debet esse a superiore ut a causa, sed tantum tamquam a conditione : sicut calefactio non est ab approximatione tamquam a causa, sed ab igne, licet pendeat ab approximatione tamquam a conditione.

Quantum ad D. Thomam, de cujus mente litigatur, docet hie a. 4, quod promulgatio se habeat ad legem sicut applicatio regulae ad regulatum; applicatio autem regulae non est de ejus essentia, sed supponit illam constitutam. Unde, dum ibid. dicit quod, ut lex virtutem obligandi obtineat, debeat promulgari, intelligit de virtute obligandi in actu secundo, non in actu primo.

[Ita Billuart. Ulterius vero progrediens et quaestionem restringens ad legem positivam, sive divinam, sive humanam,

Dico : Promulgatio est de essentia legis.

Probatur. 1° Illud sine quo aliquid esse suum non habet, ad ejus essentiam pertinet. Atqui ante promulgationem lex esse suum non habet. Ergo promulgatio ad essentiam legis pertinet. — Prob. min. Quod est tantum in potentia, esse non habet. Atqui, quamdiu lex non est promulgata, est tantum in potentia. Ergo tunc esse suum non habet. — Minor est evidens; nam quamdiu lex non est promulgata, sive maneat recondita in mente legislatoris, sive legislator exterius manifestaverit suam intentionem ferendi talem legem, non percipitur nisi simplex propositum. Atqui hoc propositum non est lex, sed tantum praeparatio legis, et praeparatio ducit quidem rem ad esse, sed, donec actus ultimus ponatur, relinquit eam in potentia. Ergo, quamdiu lex non est promulgata, est tantum in potentia.

2° Lex non est plene constituta, id est non est vera lex, nisi habeat vim obligandi. Atqui lex vim obligandi obtinet promulgatione, et non aliter. Ergo, donec promulgetur, non est vera lex. — Subsumo. Illud sine quo lex non est vera lex ad ejus essentiam pertinet. Atqui lex non est vera lex ante promulgationem. Ergo promulgatio est de essentia legis.

3° Lex est ordinatio rationis ad bonum commune. Atqui non est talis, nisi communitati intimetur, et haec intimatio est promulgatio ab eo facta qui curam communitatis habet : unde promulgatio in definitione legis continetur. Ergo promulgatio est de essentia legis; nam definitio essentiam ipsam exprimit.

4° Idem probatur authoritate S. Thomae, hic q. 90, a. 4.

De mente Magistri in hoc loco fuit litigatum. Quidam dicunt cum nostro Billuart: S. Thomas dicit quod promulgatio se habeat ad legem sicut applicatio regulae ad regulatum. Applicatio autem regulae non est de ejus essentia, sed supponit illam jam constitutam. Ergo S. Doctor non ponit promulgationem in essentia legis, sed pronuntiat tantum eam esse conditionem sine qua non ut lex obliget. — Si recte perpendantur verba Angelici, ejus mentem contrariam esseclare perspicietur. Loco citato quaestionem sequentem solvit : « Utrum promulgatio sit de ratione legis? » In capite objectionum propositio negativa legitur: « Videtur quod promulgatio non sit de ratione legis ; » unde quisquis methodum authoris intellexit, statim concludere debet eum propositionem contradietoriam propugnatorum promulgantur, » quod propositioni nostrae aequivalet, sic procedit in corpore articuli: « Lex imponitur aliis per modum regulae et mensurae. Regula autem et mensura imponitur per hoc quod applicatur his quae regulantur et mensurantur. Unde ad hoc quod lex virtutem obligandi obtineat, quod est proprium legis, oportet quod applicetur hominibus qui secundum eam regulari debent. Talis autem applicatio fit per hoc quod in notitiam eorum deducitur ex ipsa promulgatione. Unde promulgatio ipsa necessaria est ad hoc quod lex habeat suam virtutem. Et sic ex quatuor praedictis potest colligi definitio legis, quae nihil aliud est quam quaedam rationis ordinatio ad bonum commune ab eo qui curam communitatis habet promulgata. » Definitio haec est conclusio totius articuli, et postquam legem descripsit in se et quantum ad subditos, quorum actiones non potest regulare et mensurare, nisi eos attingat per promulgationem, S. Thomas hanc promulgationem ponit in definitione legis. Atqui promulgationi hunc locum non assignasset, si eam ut essentialem legi non habuisset. Ergo ut talem eam habuit.

Confirmatur axiomate juris supra relato, dist. 4, cap. 3 : « Leges instituuntur cum promulgantur, » ubi promulgatio legis traditur ut ipsius institutio. Ergo ex promulgatione lex accipit quod sit vera lex. Ergo promulgatio est de essentia legis. Et hoc insinuatum est a Justiniano dicente, c. de Legib., in leg. : « Leges sacratissimae intelligi ab omnibus debent, ut universi, praescripto earum manifestius intellecto, prohibita declinent et faciant praecepta. »

Dices: Lex obligat, non solum eos quibus jam innotuit, sed et eos qui illam ignorant, ut patet in legibus irritantibus contractus, quae suum producunt effectum etiam erga eos quibus sunt prorsus incognitae. Ergo promulgatio non est necessaria ut lex obliget. Ergo consequenter non est de essentia legis.

Resp. Nego conseq. Aliud est enim legis divulgatio, aliud ejus promulgatio, ut notant Salmanticenses, cap. 1, n. 74. Ad divulgationem requiritur ut lex cuilibet subdito personaliter innotescat, ad promulgationem vero sufficit ut communitati generaliter fuerit notificata, ita ut quilibet privatus facile possit eam cognoscere. Porro virtutem intrinsecam obligandi lex non accipit ex divulgatione, sed ex promulgatione, ita ut statim ac communitati fuit intimata, omnes subditos saltem in foro externo obstringat, cum omnes juridice censeantur eam non ignorare. Distinguumdum est inter leges irritantes, quibus subditi, etiam inscii, in utroque foro redduntur inhabiles ad actus determinatos, propter motivum boni publici, et leges quae actus quosdam illicitos efficiunt et conscientiam ligant.

Posterioris generis leges sunt verae leges, cum fuerunt communitati intimatae et erga omnes vim suam obligatoriam habent. Si vero fuerint insufficienter divulgatae, ita ut aliquibus non innotuerint, quamvis etiam erga hujusmodi subditos cunctis dotibus vera legis gaudeant, non tamen eos in foro interno ligant, quia isti versantur in ignorantia invincibili, quae a peccato formali excusat, et respective ad eos tales leges haberi debent ut non promulgatae. Et in hoc sensu intelleximus principium : « Lex dubia, lex nulla, » in dissertatione nostra de Probabilismo moderato.

Petes utrum lex sufficienter promulgata obliget omnes etiam illam invincibiliter ignorantes.

Resp. probabilius affirmative : quia 1° lex in promulgatione non dirigitur ad solos praesentes, sed etiam ad absentes. Ergo eos etiam comprehendit. 2° Quia, si privatus fide dignus denuntiet absenti legem sufficienter promulgatam, ille tenebitur legem observare, et peccabit illam transgrediendo. Atqui haec obligatio non oritur ex illo privato denuntiante. Ergo ex lege promulgata. Ergo ante denuntiationem obligabat.

Attamen omnes concedunt ignorantes invincibiliter excusari a culpa et a poena, transgrediendo legem; sed, si esset lex non solum prohibens, sed etiam irritans aliquem actum, actus etiam in ignorante invincibiliter esset invalidus, ut, v. g., matrimonium clandestinum in locis in quibus est sufficienter promulgatum Tridentinum.

Dico 1°: Potestas legislativa competit communitati vel illi qui curam communitatis gerit¹.

Probatur. Illius est condere legem, cujus est prospicere bono communi; quia, ut dictum est, leges feruntur propter bonum commune. Atqui est communitatis, vel illius qui curam communitatis habet, prospicere bono communi; sicut enim bonum particulare est finis proportionatus agenti particulari, ita bonum commune est finis proportionatus communitati, vel ejus vices gerenti. Ergo.

Verum, quia haec potestas gubernativa et legislativa non potest facile exerceri a tota multitudine, difficile namque foret omnes et singulos simul convenire toties quoties providendum est de necessariis bono communi et de legibus ferendis, ideo solet multitudo transferre suum jus, seu potestatem gubernativam, vel in aliquos de populo ex omni conditione, et dicitur democratia; vel in paucos optimates, et dicitur aristocratia; vel in unum tantum, sive pro se solo, sive pro successoribus jure haereditario, et dicitur monarchia.

Hanc potestatem legislativam in Christianos, maxime justos, denegant Ecclesia Lutherani et Calvinistae, in hoc secuti Valdenses, Wiclefum et Joannem Hus damnatos in concilio Constantiensi. Contra quos

Dico 2º : Datur in Ecclesia Christi potestas legislativa.

Probatur 1° traditione. Ipsi Apostoli, Act., XV, 28 et 29,

²

tulerunt legem de abstinendo a suffocato et ab immolatis simulacrorum. Et ibid., 41, dicitur de Paulo : Perambulabat..., praecipiens custodire praecepta Apostolorum. Ex quo intelligitur hanc legem Apostolorum non fuisse directivam tantum, ut fingunt haeretici, sed etiam praeceptivam. Ab Apostolis usque nunc, Ecclesia per SS. Pontifices et concilia condidit leges quas venerati sunt omnes fideles.

2° ratione. Ecclesia Christi est respublica bene ordinata ; non enim ei defuit in aliquo Christus. Atqui in omni republica bene ordinata debet esse pro circumstantiis et necessitatibus emergentibus potestas legislativa: alias corruet. Ergo.

Haec autem potestas residet in summo Pontifice et conciliis generalibus legitime congregatis, pro tota Ecclesia ; in legatis, pro provinciis suae legationis; in episcopis, de consilio capituli, pro sua dioecesi; in conciliis nationalibus et provincialibus, pro natione vel provincia; in comitiis generalibus ordinum religiosorum, pro toto ordine.

[Obj. 1° : Vel Christus sufficienter providit suae Ecclesiae, vel non. Secundum diei nequit. Si primum, ergo superfluunt leges humanae.

Resp. Christum sufficienter providisse suae Ecclesiae condendo leges essentiales et relinquendo Ecclesiae ipsi potestatem condendi eas quae e prioribus oriri debent, prout judicaret bono communi expedire pro circumstantiarum, personarum et locorum exigentia. Patet enim hanc potestatem necessariam esse Ecclesiae, ut populum christianum convenienter possit regere.

Obj. 2º ab haereticis et maxime a Protestantibus : Ecclesia est collegium quoddam in imperio et sub potestate vel superioritate territoriali existens. Atqui collegium quodcumque non habet jus condendi leges, sed subest legibus imperii; repugnat enim esse in eadem republica duos summos legislatores. Ergo.

Resp. Nego maj. 1º Ecclesia est societas, civitas et regnum perfectum, ut in sacris litteris et a Patribus describitur. Haec societas non coarctatur limitibus unius imperii civilis, sed universum orbem complectitur, quia Christus venit in mundum ut omnes homines salvos faceret, I Tim., II, 4. Unde Ecclesiam suam ubique diffusam unam esse voluit, et hanc consociationem iisdem vinculis necti atque jugari in his quae sive ad fidem sive ad mores pertinent. Voluit insuper eam esse perpetuam, ac duraturam esse promisit usque ad consummationem saeculi, Matth., XXVIII, 20. Quae omnia non patiuntur angustias et instabilitatem imperiorum temporalium. 2º Collegia institui non possunt sine venia principis, qui potest ea supprimere, si eorum res et fines ad genus rerum illi commissarum pertineant. Atqui Ecclesia fuit instituta, non solum absque venia principum, sed ipsis contradicentibus et eam destruere conantibus, et res quas curat ad genus rerum principi commissarum non pertinent. Ergo sub authoritate principis non constituitur. 3° Equidem non possunt coexistere in eadem republica duo summi legislatores, supposito quod utraque potestas in eodem genere versaretur et ejusdem rei procurationem haberet. Sed utriusque potestatis civilis et ecclesiastica genus omnino differt, quia differunt omnino res utrique commissae. Haec nimirum res sacras atque divinas curat, ac spiritualibus et aeternis fidelium commodis invigilat; illa, civilem societatem gubernans, terrestribus et temporalibus civium commodis studet. Utraque ergo in rebus suis est summa, utraque partes suas habens. Unde falso asseritur statum in statu constitui, si Ecclesia in suo ordine potestatem legislativam sibi vindicet. Hinc aiebat Hieronymus, Ep. 77, ad Ocean., n. 2 : « Aliae sunt leges Caesarum, aliae Christi; aliud Papinianus, aliud Paulus noster praecipit. » Et Gelasius papa, in can. Duo sunt, dist. 96 : « Duo sunt quibus principaliter hic mundus regitur, authoritas sacra pontificum et regalis potestas. »]

Dico 3° : Potestas legislativa non pendet a probitate vitae. Unde ea pollet omnis princeps, tam saecularis quam ecclesiasticus, sive bonus sit, sive malus.

Probatur. Christus ipse, Matth., XXII, 21, jussit tributum solvi Caesari, principi ethnico. Ibid., XXIII, 2 et 3, jubet obedire Scribis et Pharisaeis secundum legem praecipientibus, quamvis malis et improbis. Apostolus, ad Rom., XIII, 4 et 5, docet principes, etiam infideles, esse Dei ministros, ipsisque parendum esse, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam. Idem, ad Tit., III, 1, et 1 Petr., II, 13-15. Unde jure damnatae sunt sequentes propositiones in concilio Constantiensi, prima sess., 8 : « Nullus est dominus civilis, nullus est praelatus, nullus est episcopus, dum est in peccato mortali. » Est 13 Wicleffi. Altera, sess. XV : Nemo gerit vicem Christi vel Petri, nisi sequatur eum in moribus. » Est 12 Joannis Hus.

Petes quotuplicis generis sint leges.

Resp. esse quadruplicis generis³. Alia est aeterna; alia naturalis; alia divina positiva, et haec duplex, vetus et nova ; alia humana, et haec iterum duplex, ecclesiastica et civilis.