Summa summae S. Thomae, Tomus II

I. Interpretatio generaliter sumpta, est legis obscurae explicatio, qua declaratur in tali casu obligare vel non obligare. Est duplex: una verbalis, quae dicitur simpliciter interpretatio, et est explicatio verborum conformiter ad mentem quam habuit legislator, condendo legem; altera, quae dicitur epiikia, est explicatio mentis, non quam habuit legislator, condendo legem, sed quam habuisset, si ad praesentem casum attendisset, et quam haberet, si hic et nunc interrogaretur.

[II. Interpretatio simplex est authentica, usualis et doctrinalis.

Interpretatio authentica seu cum authoritate prolata, ea est qua ab ipso legislatore datur, vel ab ejus successore aut superiore. An vero hujusmodi interpretatio promulgari debeat, ut obliget? Distinguendum est. Vel est pure talis, seu est mera declaratio, et promulgatio non requiritur, cum non sit lex nova: obligat eos quibus de facto innotescit, in quantum sensum legis determinat, et ita lex observari debet. Vel non est pure talis, id est sensum legis receptum aliqualiter mutat, et tunc cum, saltem ex parte, sit nova lex, promulgatione indiget.

Interpretatio usualis petitur ex consuetudine, qua, ut dicitur in cap. Cum dilectus, Decretal. lib. I, tit. 4, de consuetudine, « est optima legum interpres. » Consuetudo interpretatur legem, quando est saltem ex parte secundum legem, quam ex parte etiam mutare potest; nam, si sit contra, legem abrogat, et si sit praeter, novam legem inducit.

Interpretatio doctrinalis fit per glossas theologorum, canonistarum et jurisperitorum. Per se non habet vim legis, cum sensum legis tantum exponat et doctores potestatem legislativam non habeant. Attamen, si interpretatio communiter admissa a pristino sensu legis plus minusve deviet, in hoc jus novum inducit, et sub hoc respectu fit usualis.]

III. In legum interpretatione simplici servandus est sensus verborum proprius, communis et magis receptus, nisi sequatur aliquod inconveniens; quia jure praesumitur legislatorem in hoc sensu locutum fuisse.

Lex favorabilis et nulli nociva, debet ampliari, odiosa restringi, juxta regulam juris 16 in 6°.

In legibus humanis non fit regulariter argumentum a pari: quia in his quae pendent a libera voluntate, non concluditur a pari; obligatio autem legis humanae non tam pendet a ratione legis, quam a libera voluntate legislatoris, quae est de illo casu, et non de isto, quamvis simili. Secus in lege naturali, propter oppositam rationem: quia obligatio illius est ex natura rei et ex ipsa ratione, quae dum militat pro uno casu, militat pariter pro simili.

Dixi, « regulariter; » quia in correlativis, ut in marito et uxore, in iis quae jure aequiparantur, ut in exsequente et mandante, et in iis quorum unum subordinatur alteri tamquam imperfectum perfecto, ut ova carnibus, respectu illius cui conceditur manducare carnes, fit argumentum a simili.

IV. Quantum ad epiikiam, certum est pariter illam habere locum in legibus humanis¹; quia leges ad communem utilitatem feruntur generaliter et secundum ea quae in pluribus accidunt, neque legislator potest omnes casus praevidere et excipere. Contingit autem multoties quod aliquid observari sit in pluribus communi bono utile, quod tamen in aliquibus casibus sit nocivum. Unde, si emergat casus in quo observantia litteralis legis sit nociva bono communi, vel afferat notabile detrimentum observanti aut alteri in sanitate, fama aut fortuna, hoc enim redundat contra bonum commune, vel sit contraria legi naturali vel humana superiori, aut ex aliqua circumstantia fiat iniqua aut nimis dura, per epiikiam non est observanda; quia merito praesumitur non fuisse mentem legislatoris, ut in his casibus lex obligaret.

Petes an liceat pariter uti epiikia in legibus infirmantibus contractus.

Resp. probabilius negative, propter gravia inconvenientia quae contra bonum publicum inde nascerentur, et quae praevalent malo, quantumvis gravi, alicujus particularis. Si namque liceret uti epiikia in lege irritante, v. g., matrimonium clandestinum, contractus minorennium, aut sine tabellione initos, concubinatus et fraudes ubique grassarentur in perniciem reipublicae. Adde quod contractus non stet sine forma quam per illas leges praescribitur.