Summa summae S. Thomae, Tomus II

D. Thomas, qq. 88 et 89.

Peccatum mortale dicitur quod mortem animae adfert, privando eam gratia, et est aeternae poenae dignum. Peccatum veniale stricte sumptum dicitur quod non excludit a subjecto principium veniae, quod est gratia.

Haeretici posteriorum temporum, Wicleffus, Lutherus, Melancthon, Calvinus, etc., docuerunt omnia peccata ex natura sua esse mortalia et esse ex se mortis animae et poenae aeternae illativa; de facto autem non inferre praedestinatis et fidelibus, ex Dei misericordia, sicque veniale non distingui a mortali ex natura sua, sed vel ex statuta a Deo lege seu misericordia, vel ex conditione personae peccantis.

Dico : Dantur peccata venialia, non solum ex conditione peccantis aut ex Dei misericordia, sed ex natura sua a mortalibus distincta¹.

Probatur 1° ex Scriptura. In variis Scripturae locis, quaedam peccata, sine ullo respectu ad personas, comparantur rebus levissimis, quaedam gravissimis : sic Matth., XXIII, 24, quaedam comparantur culici, quaedam camelo; Luc., VI, 41, quaedam festucae, quaedam trabi; I Cor., III, 12, quaedam foeno et stipulae superedificatis fundamento quod est Christus. Atqui, si omnia peccata ex se essent mortalia, quaedam male compararentur istis rebus minutis, dum alia comparantur rebus gravissimis; non enim minutum et leve dici debet quod mortem animae et gehennam aeternam ex se infert. Sicut ergo nec festuca ex se excaecare potest, nec culex suffocare, nec foenum aut palea fundamentum evertere; ita nec peccata istis rebus minutis comparata ex natura sua occidunt, et aeterna morte reum constituunt.

Probatur 2°. Concilium Trident. eamdem veritatem definivit sess. VI, cap. 11, can. 7, 23 et 25, et sess. XIV, cap. 5 : lege². Et tandem SS. Pontifices S. Pius V et Greg. XIII damnarunt hanc propositionem : « Nullum est peccatum natura sua veniale, sed omne peccatum meretur poenam aeternam. » Est 20a inter Baïanas.

Probatur ratione multiplici. Prima est fundata in Scriptura. Juxta Scripturam, Deus non imputat nec punit peccata aliter quam ex se mereantur, ut patet ex illo Psal., LXI, 13 : Quia tu reddes unicuique juxta opera sua. Et II Cor., V, 10 : Ut referat unusquisque propria corporis, prout gessit. Ergo, si sint peccata quae non punit Deus poena aeterna, eam ex se non merentur.

Secunda. Peccatum est quaedam animi infirmitas, juxta illud Psal., VI, 3 : Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum. Ergo, sicut sunt quaedam infirmitates corporis ex se mortales, quaedam non, ita infirmitates animae.

Tertia. Inter amicos sunt offensae leves, quae ex natura sua, et non solum ex gratia amici, non dissolvunt amicitiam. Ergo similiter erga Deum. Equis credat hominem justum et amicum Dei, ex natura verbi otiosi, aut risus superflui, incurrere odium Dei et aeternae gehennae reatum ?

Quarta, specialis contra haereticos. Adam, David et S. Petrus erant fideles et praedestinati. Atqui tamen quaedam eorum peccata vere fuerunt mortalia, et ut talia reputata et imputata, scilicet esus fructus vetiti ab Adamo, adulterium in Davide, negatio Christi in S. Petro. Neque enim puto quemquam negare Adamum, Davidem et S. Petrum per haec peccata amisisse amicitiam Dei et incurrisse reatum poenae aeternae, donec per poenitentiam expiarentur. De peccato Adae sic intelligunt Ambros., lib. de Paradiso, c. 9, et Aug., lib. XIII de Civit., c. 12. De adulterio Davidis sic censet idem Aug., in Psal. L. De peccato S. Petri similiter intelligit idem Aug., tract. 66 in Ioann., n. 2, ubi de S. Petro dicit : « Mortuus est negando, et revixit plorando. » Ergo venialia non distinguuntur a mortalibus ex sola conditione peccantis.

Confirmatur. Dignitas personae non minuit, sed auget peccatum, ut probat S. Thomas supra q. 73, a. 10, c, et nos ex ipso ibidem. Ergo peccatum non est ideo veniale, quia committitur a fideli vel praedestinato.

Petes 1° per quid formaliter et primario peccatum mortale et veniale constituantur et differant.

Resp. Peccatum mortale et veniale formaliter et primario constituuntur et differunt per hoc, quod peccatum mortale sit simpliciter contra legem, quatenus est contra finem legis, quem evertit ; non sic veniale. Finis autem legis est charitas Dei et proximi, I Tim., I, 5; eo enim collimant omnes leges, ut Deum diligamus ex toto corde, et proximum sicut nos ipsos. Seu, quod idem est, per hoc formaliter et primario differunt, quod peccatum mortale avertit a Deo ultimo fine, et constituit finem ultimum in creatura; veniale vero, servato ordine finis ultimi, facit inordinationem circa media. Ratio est quia, posita transgressione perfecta legis, vel aversione a Deo ut ultimo fine, omnes apprehendunt peccatum mortale, et inde sequuntur exclusio gratiae sanctificantis et charitatis, dissolutio amicitiae Dei, mors animae de se irreparabilis, reatus poenae aeternae, et caetera omnia quae tribuuntur peccato mortali et peccato veniali non conveniunt.

Petes 2° utrum peccatum mortale et veniale essentialiter inter se differant.

Resp. affirmative. Quia malitia peccati mortalis, ut constat ex dictis, consistit in habitudine improportionis ad ultimum finem; malitia autem peccati venialis sistit in habitudine improportionis ad media fini non absolute necessaria. Atqui hae duae habitudines specie differunt. Ergo.

Petes 3° an et quomodo mortalia a venialibus possint discerni.

Resp. Velle de omnibus et singulis certo definere : hoc est mortale, hoc veniale, temerarium est, cum id humanam superet industriam, et Augustinus, Doctorum Aquila, fateatur, lib. XXI de Civit., cap. ultimo, n. 5, non obstante suo studio¹, ad id non potuisse pervenire, et in Enchirid., c. 78, n. 21, dicat id pensandum potius judicio divino, quam humano. Attamen de aliquibus certo, de multis probabiliter definiri potest, pro quo a theologis communiter assignantur tres regulae, prima ex Scriptura, secunda ex traditione, tertia ex ratione naturali.

Prima regula ex Scriptura. Peccata quae in Scripturis dicuntur excludere a regno Dei, esse abominabilia, detestanda, exsecranda, morte digna, aut habent adjunctam aliquam aliam gravem maledictionem, vel quibus dicitur voe! sunt mortalia; quae autem remissioribus terminis efferuntur, sunt venialia. Exempla prioris habes Levit., XXIV, 15-21 ; Prov., VI, 16-19 ; Isa., I toto; Rom., I, 18 seqq.; I Cor., VI, 9 et 10; Galat., V, 19-21 ; Ephes., V, 3 seqq., et alibi; posterioris, Prov., X, 19 ; Matth., XII, 36 et 37, et alibi.

Secunda regula ex traditione. Quae ex communi sensu Patrum, episcoporum et doctorum habentur in Ecclesia pro mortalibus, censenda sunt mortalia; quae pro venialibus, censenda sunt venialia : quia jure praesumitur Deum Ecclesiam suam in re tanti momenti non deserere, neque permittere ut, in animarum perniciem, errore communi decipiatur.

Tertia regula ex ratione naturali. Peccata quae, secundum rectam rationem, graviter laedunt charitatem Dei et proximi, sunt mortalia; quae leviter, venialia. Ad discernendum vero an graviter vel leviter laedant charitatem Dei et proximi, multa sunt consideranda : 1° natura actus, an admittat vel non levitatem materiae, de quo art. sequenti;

2° gravitas vel levitas materiae, tam ex parte objecti quam ex parte finis et circumstantiarum, in his quae illam admittunt; 3° an peccatum sit ex genere suo mortale vel non; 4° tenor verborum legis, an severe et sub gravi poena praecipiat; 5° quae fuerit intentio legislatoris in hoc casu; 6° an peccatum sit commissum cum perfecta vel imperfecta deliberatione, an ex malitia, vel infirmitate aut ignorantia. Quando autem reputandus sit consensus perfecte vel imperfecte deliberatus, dicam art. seq.

Nota. Peccata venialia sunt triplex generis. 1° Quaedam sunt venialia ex genere seu ex objecto, ut verbum otiosum, risus immodestus. 2° Quaedam sunt venialia ex levitate materiae, ut furtum leve. 3° Quaedam sunt venialia ex imperfectione actus qui non est plene deliberatus, ut motus secundo primi circa objectum mortaliter malum.

Dico 1° : Peccatum veniale ex genere, disponit indirecte ad mortale ex genere, non directe; ad mortale autem ex parte agentis, disponit directe¹.

Probatur prima pars. 1° Ex illo Eccli., XIX, 1 : Qui spernit modica, paulatim decidet². 2° Dispositio indirecta est per modum removentis prohibens. Atqui peccatum veniale ex genere minuit subjectionem voluntatis sub Deo et fervorem charitatis, ponitque simul obstaculum divinis auxiliis, quibus omnibus homo continetur et praeservatur a peccato mortali. Ergo.

Probatur secunda pars. Dispositio directa est ad formam ejusdem speciei, aut per se ei subordinatur. Atqui peccatum veniale ex genere est diversae speciei ad peccatum mortale ex genere, nec ei per se subordinatur, ut patet, v. g., in verbo otioso respectu homicidii. Ergo.

Probatur tertia pars³. Ex frequentatis peccatis venialibus in aliquo genere, v. g., ex assuetudine ludendi, potest in tantum crescere amor ludi, ut tandem propter illum peccetur mortaliter, v. g., omittatur sacrum die festo. Ergo.

Dico 2° : Peccatum veniale ex imperfectione actus, aut ex levitate materiae disponit directe ad mortale. Sic, v. g., parvum furtum disponit directe ad magnum furtum, consensus semiplenus in homicidium disponit directe ad illud; quia, quamvis sint diversae speciei formalis, sunt tamen ejusdem speciei materialis, cum versentur circa idem objectum materiale.

Dico 3° : Actus remanens idem numero in esse naturae, potest de veniali fieri mortalis. Sic consensus imperfecte deliberatus in objectum mortale, est peccatum veniale; si cum plena deliberatione physice continuetur, fit mortalis⁴. At actus remanens idem numero in esse moris, non potest de veniali fieri mortalis ; quia peccatum principaliter consistit in actu voluntatis, sicut quilibet actus moralis : unde non dicitur unus actus numero moraliter, si voluntas moraliter mutetur, etiamsi actio in esse naturae sit continua. Atqui, dum actus qui erat antea venialis fit mortalis, voluntas moraliter mutatur; si enim non mutaretur, non fieret de veniali mortalis. Ergo.

Confirmatur. Quod est inferioris ordinis, quantumvis augeatur intra suum ordinem, non potest attingere ad id quod est superioris ordinis : sic, quantumvis perficiatur argentum in suo ordine, non potest attingere gradum auri. Atqui actus venialis est inferioris ordinis in esse moris ad peccatum mortale; istud enim est aversivum ab ultimo fine, non illud. Ergo idem numero manens in esse moris, non potest fieri mortale.

Dico 4° : Peccatum quod esset ex genere suo veniale, potest multipliciter fieri mortale ex parte agentis et circumstantiarum :

1° Ratione finis mortalis : ut si quis dicat mendacium officiosum ex intentione fornicandi. Quia tamen illud mendacium suam malitiam mortalem haurit ab intentione mortifera, sufficit illam, vel fornicationem, si secuta fuerit, accusare, dicendo : « Habui intentionem fornicandi, » vel : « Fornicatus sum ».

2° Ratione conscientiae erroneae : ut si ad quod facis existimes esse mortale, cum sit veniale.

3° Ratione gravis detrimenti sive spiritualis (quod est scandalum), sive temporalis, quod praevidetur aut facile potest praevideri secuturum.

4° Ratione periculi proximi peccandi moraliter.

5° Si constituatur finis ultimus in peccato veniali; quod fit quando peccans peccato ex se veniali, est actualiter animo dispositus transgredi praeceptum obligans sub mortali, potiusquam abstinere a peccato suo veniali.

6° Ratione contemptus formalis. Duplex est contemptus formalis : unus perfectus, quando quis renuit in toto subjici superiori. Quodvis autem peccatum, etiam in re levi, ex tali contemptu est mortale; quia contemnere totam superioritatem est quid grave : Alter est imperfectus, quando quis renuit subjici superiori in aliqua re tantum, sive gravi sive levi, paratus ipsi obedire in aliis, et talis contemptus in re gravi est mortalis, in re levi venialis; nisi forte contemptus esset de Deo aut ejus praecepto, quia tunc esset blasphemus. Ita distinguunt Cajetanus et Sylvius.

Petes an mortaliter peccaret qui propositum haberet committendi omnia peccata venialia.

Resp. Affirmant Sanchez et alii, hac ratione quod, ut docet S. Thomas, venialia de se disponunt ad mortale. Probabilius vero negatur cum Salmanticensibus et S. Ligorio, secluso contemptu vel periculo proximo labendi in mortale, habito respectu ad praeteritam experientiam. Ratio est quia tale propositum remote tantum ducit ad mortale.

Dico 5° : Quantumvis multiplicentur peccata venialia, nunquam possunt efficere unum peccatum mortale, nec illi aeequivalere⁵. Est communis contra glossam in cap. Tres sunt, de Poenit., dist. 1, quae authoritate pontificia deleta est tamquam erronea.

Ratio est, quia quantumvis multiplicentur peccata venialia, non possunt avertere ab ultimo fine; non enim primum avertit, non etiam secundum, quod est ejusdem rationis, et sic de sequentibus. Neque possunt inferre reatum paenae aeternae, quae in infinitum distat a poena temporali, quam demeretur peccatum veniale.

Confirmatur. Ecclesia docet, necessario esse confitenda omnia mortalia, non venialia, etiamsi multiplicata : alioquin, cum nescitur quousque debeant esse multiplicata ut efficiant unum mortale, statim ac quis plura commisisset, teneretur in dubio confiteri; quod est falsum et contra praxim Ecclesiae.

Dico 6° : Peccatum quod ex se esset mortale, potest fieri veniale ex duplici capite⁶ : 1° ex imperfectione actus, qui non sit plene deliberatus; 2° ex levitate materiae.

Ratio primae partis est, quia ad peccatum mortale, quo homo avertitur a Deo et incurrit reatum poenae aeternae, non minus requiritur actus perfecte voluntarius et liber, quam sit actus meritorius vitae aeternae. Talis autem non est sine perfecta deliberatione ex parte intellectus, et sine pleno consensu ex parte voluntatis.

Ratio secundae partis est, quia leges regulariter obligant juxta conditionem materiae, graviter ubi materia est gravis, leviter ubi est levis. Consequenter transgressio in re levi est levis offensio.

Specialiter observanda pro praxi.

Petes 1° quid sit perfecta, quid imperfecta deliberatio.

Resp. Perfecta deliberatio est, quando intellectus sine turbatione aut impedimento plene et distincte apprehendit et advertit, seu advertere potest et debet actum et ejus malitiam. Hanc perfectam deliberationem ex parte intellectus sequitur, ex parte voluntatis, consensus plenus, si detur. Dico : Si detur, quia intellectu perfecte deliberante et advertente actum malum, non raro voluntas denegat consensum : quod regulariter contingit in viris timoratis.

Imperfecta deliberatio est quando quis semidormiens aut semiebrius, aut quasi semidormiens, variis cogitationibus distractus, vel vehementi passione impetitus, non plene et distincte, sed in confuso tantum apprehendit aut apprehendere potest actum malum et illum vitandi obligationem. Et tunc consensus voluntatis sequens est necessario imperfectus et semiplenus.

Signa imperfecti consensus sunt : 1° Si, ut jam dictum est, sequatur ex imperfecta deliberatione. 2° Si quis, plene advertens tentationem, statim eam repellit, aut sit ita animo dispositus, ut, si facile posset peccatum exsequi, nollet, aut potius mallet mori, quam Deum lethaliter offendere, probabililius est ipsum plene non consensisse; quia affectus plenus et firmus non facile mutatur, et dum mutatur, facile advertitur. 3° Qui est timoratae conscientiae, et solet resistere tentationi, dum eam perfecte advertit, potest in dubio prudenter existimare se non plene consensisse. Secus, si sit liberioris conscientiae, et soleat consentire, quia ex communiter accidentibus prudens est judicium. 4° Qui dubitat an in somno vel vigilia motus inordinatos passus fuerit, potest existimare se non plene et deliberate consensisse; quia, si fuisset plena deliberatio, ipse sciret se fuisse perfecte a somno excitatum. 5° Diuturnitas tentationis non est sufficiens argumentum perfecti, imo nec imperfecti consensus ; potest enim diu durare tentatio, repugnante voluntate.

Petes 2º in quibus peccatis detur vel non detur levitas materia excusans a mortali.

Resp. Non datur levitas materiae excusans a mortali in peccatis in quibus, non obstante levitate apparente materia, reperitur integra irreverentia divinae Majestatis et gravis laesio charitatis Dei et proximi; quia gravitas peccati desumitur ex gravitate irreverentiae divinae Majestatis, aut laesionis charitatis. Ergo, ubi reperitur gravis sive irreverentia sive laesio charitatis in parva sicut in magna quantitate materiae, remanet gravitas peccati.

In iis autem peccatis in quibus ex diminutione materiae minuitur gravitas irreverentiae in Deum aut laesionis charitatis, datur levitas materiae excusans a mortali; quia potest ita minui et decrescere materia, ut non sufficiat nisi ad levem irreverentiam seu levem laesionem charitatis.

Hinc inferes 1º non dari parvitatem materiae excusantem a mortali in peccatis quae committuntur directe contra Deum, ut sunt omnia peccata contra virtutes theologicas ; quia, etsi in re levissima fidem Deo deneges, vel de eo desperes, vel eum odio aut contemptui habeas, aut formaliter blasphemes, graviter ejus veritatem, potentiam, bonitatem, majestatem offendis.

Inferes 2º. In peccatis quae sunt contra Religionem, quandoque dari, quandoque non dari parvitatem materiae excusantem a mortali. Non datur in superstitione cultus falsi numinis, ut sunt idololatria, divinatio et vana observantia. Idem dico de magia et maleficio; quia vel in re minima colere falsum numen, aut habere societatem, sive explicite, sive implicite cum diabolo, est gravissima injuria vero numini illata.

Potest tamen dari in divinatione et vana observantia levitas, non materiae, sed actus, excusans a mortali : ut si quis tentet divinationem sine expressa daemonis invocatione, ex joco vel levitate, non credens eam utilem, sed prorsus vanam et inutilem, aut nesciens ibi esse aliquam daemonis invocationem, non peccat mortaliter. Idem esto judicium, si ex somnio, augurio et similibus aliquem timorem de futuris concipiat, sed tamen non habeat fidem, aut si semel et iterum faciat seu omittat aliquid sibi liberum ex tali timore, non tamen vitam et actiones suas ad talium divinationum normam dirigat. Idem dico de vana observantia sanitatum aut eventuum : ut si quis ex simplicitate vel ignorantia non crassa, aut ex nimia timiditate, recedat a mensa, quia ibi tredecim assident, timens inde alicujus mortem ; vel si eo quod mane domo egrediens offendat pedem, aut lepus ipsi occurrat, timet infaustum iter, et ideo domum repetit; vel si sibi certo et infallibiliter promittit bonam mortem, si talem sanctum colat, si talem orationem quotidie recitet.

In superstitione autem cultus indebiti, praesertim superflui, veri numinis, videtur posse dari levitas materiae excusans a mortali : ut si quis oret ante solis occasum, vel cum certo numero, situ, colore candelarum, vel velit audire sacrum a sacerdote qui vocetur Joannes, vel repetat Alleluia, aut faciat cruces plusquam sit ordinatum ab Ecclesia, vel abstineat a certo opere servili, puta nendi, diebus sabbatis, in honorem B. Virginis, dum aliis operibus servilibus indulget. In his enim et similibus, secluso contemptu et scandalo, non videtur gravis injuria.

In simonia non datur parvitas materia excusans a mortali ; quia, quantumvis res sit in parvo gradu spiritualitatis, semper est magna injuria eam terreno pretio aestimare, et quo minus pretium pro re spirituali datur, eo minus videtur aestimari. Neque datur in juramento assertorio; quia est semper gravis irreverentia et injuria, velle Deum esse testem falsi, quasi posset falli aut fallere, etiam in re minima. Secus, juxta sententiam nobis probabiliorem, de juramento promissorio, in quo Deus non invocatur testis veritatis aut falsitatis, sed assumitur quasi sponsor obligationis jurantis, quae obligatio non consistit in indivisibili, sed est major vel minor, juxta rationem materiae majoris vel minoris momenti, de quo late dixi in tract. de Religione, dissert. V, a. 6, § 1.

Item datur levitas materiae in voto, sive sit materia totalis, sive pars materiae totalis voti, de quo etiam vide ibid., dissert. IV, a. 3, concl. 3. In sacrilegio quod fit ex directa intentione inhonorandi res sacras, non datur levitas materiae, propter contemptum formalem rei sacrae, qui redueitur in Deum. Factum autem ob alium finem, admitit levitatem materiae excusantem a mortali : sic furtum leve in loco sacro est peccatum veniale.

Inferes 3° dari levitatem materiae excusantem a mortali in peccatis quae sunt contra praecepta secundae tabulae, seu quae sunt contra proximum et seipsum et contra praecepta ecclesiastica, ut in furto, verberatione, laesione, detractione, contumella, maledictione, ira, vindicta, avaritia, ambitione, gula, jejunio ecclesiastico, etc.; quia in his quo minor est materia, eo minor est injuria sibi aut proximo facta.

Petes 3º unde aestimanda est gravitas vel levitas materiae in iis peccatis quae illam admittunt.

Resp. esse aestimandam ex hoc quod, secundum judicium prudentum et doctorum, graviter vel leviter conducat ad finem gravem legis, ita ut illa materia sit gravis, quae graviter conducit ad finem legis; levis, quae leviter, sive sit tertia, sive quarta pars, sive vigesima, sive centesima pars totius. Dixi, secundum judicium prudentum et doctorum, quia ab ipso maxime pendet discernere quae materia graviter aut leviter conducat ad finem legis.

Notandum tamen, circa tempus quo incipit aut desinit obligare lex, v. g., jejunii, non dari levitatem materiae : ita ut, si immediate post auditam duodecimam horam nocturnam diei veneris, aut immediate ante duodecimam dominicae, manduces carnes, sit materia gravis et peccatum mortale ; quia istud praeceptum negativum obligat tota die jejunii, semper et pro semper, excludendo omnem partem istius diei a comestione carnium. Idem videtur dicendum de tempore a jure requisito ad suscipiendos sacros Ordines, professionem emittendam, matrimonium ineundum, etc. Neque obstat quod communiter dicitur : « Quod parum distat, nihil distare videtur ; » hoc enim axioma non valet in rebus taxatis a jure, quae consistunt in indivisibili, et ita sensus communis apprehendit.

Dico 1° : Creatura est finis ultimus peccantis mortaliter¹, juxta illud Apost., Philip., I, 19, de gulosis : Quorum Deus venter est.

Probatur 1° ex Aug., qui pluribus in locis totam perversitatem vitae humanae collocat in eo quod fruatur utendis et utatur fruendis² ; frui autem, secundum eundem Aug., lib. XI de Civit., c. 25, et alibi, est alicui tamquam fini ultimo adhaerere. Atqui qui peccat mortaliter, fruitur utendis ; non enim utitur illis propter Deum, cum propter illa Deum deserat. Ergo.

Probatur 2º ratione. Quod homo perverse amat peccando mortaliter, non amat illud ut medium, aut ut finem intermedium Deo subordinatum, alioquin non peccaret ; et insuper patet quia, juxta Scripturam, Isa., I, 2, peccando mortaliter spernit³ Deum, et I Reg., XII, 10, derelinquit⁴ Deum. Ergo amat illud ut finem ultimum, vel ut medium aut finem intermedium alteri creaturae subordinatum, et illa altera creatura erit illi finis ultimus.

Sed restat quaestio : quae creatura sit ultimus finis peccantis mortaliter. Pro quo

Dico 2º : Finis ultimus peccantis mortaliter est ejus bonum proprium et privatum, non secundum se, sed inordinate amatum usque ad contemptum Dei et exclusionem gratiae et charitatis.

Probatur prima pars. Illud est finis ultimus peccantis mortaliter, quod propter se amat et sub ratione cujus caetera amat. Atqui peccans mortaliter, amat proprium et privatum bonum propter se, et caetera bona particularia quae prosequitur amat ratione proprii et privati boni. Ergo. — Major est definitio finis ultimi. — Prob. min. In omni peccato mortali peccans amat bonum commutabile, quia in eo reperit, vel apprehendit, vel imaginatur aliquam sibi convenientiam et commodum. Vel enim apprehendit istud bonum sibi deservire, et sic apprehendit ut sibi bonum; vel apprehendit se debere servire illi bono, sicut idololatrae colebant idola pro diis, et sic apprehendit illud servire ut sibi conveniens et commodum, sicut amicus apprehendit servire amico ut sibi conveniens et bonum. Ergo quaecumque bona particularia prosequitur peccans mortaliter, illa amat sub ratione boni proprii et privati.

Probatur secunda pars. Finis ultimus peccantis mortaliter est oppositus Deo et irreferibilis in ipsum. Atqui bonum proprium et privatum secundum se non est oppositum Deo et irreferibile in ipsum, sed tantum ab hoc praescindit; ut autem inordinate amatum usque ad contemptum Dei et exclusionem gratiae, est oppositum Deo et irreferibile in ipsum. Ergo.

Ex quo inferes, non omne quod facit peccator esse peccatum mortale, quin imo quandoque esse bonum moraliter, ut colere parentes, solvere debita⁵, etc. Licet enim haec in peccatore actu explicite non referantur in Deum, non sunt tamen ex se irreferibilia, quin etiam virtualiter implicite referuntur, ut dicam alibi. Hinc etiam habes solutionem objectionum quae fieri possunt.

Dico 3º : Finis ultimus peccantis venialiter, sive peccatoris sive justi, est beatitudo ut sic, seu esse bene et beate. Sic enim habetur finis ultimus positive, et facile concipitur quomodo non excludat charitatem; quia iste communissimus finis, cum sit necessario amatus et de se indifferens ut applicetur objecto bono vel malo, nullam ex se tribuit actui honestatem vel malitiam, sed ab utraque abstrahit. Consule dissert. I de Ultimo fine, a. 4 et 5.

Hinc intelliges quo sensu S. Thomas multis in locis dicit peccatum veniale referri habitualiter in Deum. Nihil enim aliud vult S. Doctor, quam quod peccatum veniale in justo compatiatur charitatem, eamque non excludat; quia relatio habitualis, ut dixi dissert. I de Ultimo fine, a. 5, dicit puram concomitantiam alicujus habitus cum actu, absque ullo influxu sive actuali sive virtuali. Unde, sicut si justus dormiens recitaret preces, diceretur illas referre habitualiter in Deum, propter concomitantiam habitus charitatis; ita, dum peccat venialiter, dicitur peccatum suum referre habitualiter in Deum, propter concomitantem charitatem quam non expellit.

Nota 1°. Peccatum est malum Dei, non quidem physice damnificativum, nihil enim reale aufert a Deo, sed inhonorativum et offensivum per modum contemptus, non solum ratione inobedientiae, sed maxime ratione laesionis juris stricti quod habet ut sit finis ultimus omnium actionum humanarum, sicut est earum primum principium, a quo ultimo fine avertitur peccans mortaliter, ipsum constituens in creatura, ut articulo superiori dictum est. Haec vero injuria consistit in aliqua moralitate et denominatione qua persona dicitur laesa et offensa, non effective et entitative, sed moraliter et secundum aestimationem rectam.

Nota 2º. Haec inhonoratio seu offensa potest considerari dupliter : ex parte actus seu ejus objecti et circumstantiarum, et ex parte subjecti, scilicet Dei quem afficit et in quo moraliter subjectatur; sicut enim, ut communiter dicitur, honor est in honorante, ita offensa est in offenso.

Dico : Probabilius est, peccatum mortale, in ratione offensae consideratae ex parte Dei, quem afficit, esse gravitatis simpliciter infinitae.

Probatur 1° ex D. Thoma, 3ª parte, q. 1, a. 2, ad 2 : « Peccatum, inquit, contra Deum commissum quamdam infinitatem habet ex infinitate divinae majestatis; tanto enim offensa est gravior, quanto major est ille in quem delinquitur. Unde oportuit, ad condignam satisfactionem, ut actus satisfacientis haberet efficaciam infinitam, utpote Dei et hominis existens. »

Nec te moveat quod dixerit, « quamdam infinitatem. » Ita enim dixit, quia non est infinita omnibus modis, neque ex parte actus, neque in genere physico, sed morali tantum ; non autem quia non est infinita absolute et sine diminutione. Patet quia alias male inde inferret necessitatem satisfactionis infinitae.

Probatur 2º ratione desumpta ex principio posito S. Doctoris. Gravitas offensae crescit juxta dignitatem personae cui irrogatur : sic major est injuria irrogata duci, quam militi; major irrogata regi, quam duci. Et ratio est, quia offensa moraliter est in offenso, sicut honor est in honorante, ut fert commune adagium, et revera offensus est patiens injuriam, patiens autem est subjectum recipiens; unde, sicut crescit honor secundum dignitatem personae honorantis, sic crescit offensa secundum dignitatem personae offensae. Atqui dignitas personae offensae, scilicet Dei, est infinita simpliciter. Ergo.

Neque dicas offensam crescere secundum dignitatem personae offensae, non arithmetice et secundum aequalitatem, sed geometrice et secundum proportionem tantum : ex quo solum sequitur, offensam Dei esse superioris ordinis ad offensam creaturarum. — Contra est enim quod idem Deus confert offensae contra ipsum commissae, quod sit superioris ordinis. Atqui, non solum est superioris ordinis, sed et infinitus. Ergo etiam confert offensae contra ipsum commissae quod sit infinita; non est enim minus potens conferre infinitatem, quam superioritatem ordinis.

Si reponas, impediri ne communicet infinitatem, ex limitatione conatus peccantis, — resp. hanc limitationem esse in genere physico, et infinitatem offensae in genere morali. Haec autem limitatio physica non impedit infinitatem moralem; sicut, licet actiones Christi theandricae essent physice finita, ratione tamen suppositi divini erant infinita moraliter et in esse valoris. — Confirmatur. Conatus peccantis non solum est finitus, sed etiam inferioris ordinis ad Deum offensum. Atqui, non obstante hac inferioritate, Deus communicat illi gravitatem superioris ordinis, ut dicunt adversarii. Ergo, licet sit finitus, potest illi communicare infinitatem.

Quaestio est de perfecto usu rationis, qui sufficiat ad deliberandum de rebus gravissimis, ad quem puer pervenit paulatim et successive, alii citius, alii tardius.

Duplex distinguitur conversio ad Deum : una explicita et formalis ad Deum distincte et explicite cognitum, sive per fidem, sive per lumen naturale; altera virtualis et implicita, qua quis proponit vivere secundum rationem, aut amat bonum honestum, in quo Deus, ut hujus boni auctor et finis, implicite continetur. Instans quo puer qui pervenit ad perfectum usum rationis, deliberat de ultimo fine sibi praefigendo, non est physicum, sed morale, plura instantia physica complectens; quia tamen id sit brevissimo tempore, dicitur instans.

Dico : Homo in primo instanti morali usus perfecti rationis tenetur sub mortali se convertere ad Deum, vel explicite, eo modo quo potest et eum cognoscit, seu, ut dicit S. Doctor, Hebr., V, 14, qui sensum habent exercitatum ad discretionem boni et mali extranei¹.

Probatur 1°. Id quod primum occurrit homini ad usum perfectum rationis pervenienti, est cogitare et deliberare de seipso, ad quem scilicet finem se suasque actiones sit ordinaturus. Ergo tenetur tunc sibi constituere Deum pro fine, si illum explicite cognoscat, aut bonum suae naturae conveniens, nempe bonum honestum et rationi consonum, in quo Deus implicite continetur. — Prob. ant. Homo est finis cui omnium concupiscibilium, ipse autem homo est medium respectu Dei, qui est illius finis. Atqui finis est prior in intentione. Ergo quod primo occurrit homini pervenienti ad perfectum usum rationis, est cogitare et deliberare de seipso, ad quem finem se et suas actiones sit ordinaturus.

Confirmatur. Pervenire ad usum perfectum rationis, est discernere inter bonum et malum morale, sicque pro eo instanti intimatur per synderesim lex naturalis dicitans bonum honestum esse faciendum et malum fugiendum. Ergo tenetur tunc homo illam legem acceptare et ei se subjicere, proponendo agere secundum illam; sicut, dum lex evangelica est alicui sufficienter promulgata, tenetur statim eam acceptare, seque illi subjicere, proponendo vivere et agere secundum illam. Ergo.

Prubatur 2º. Est praeceptum naturale se convertendi ad Deum et ipsum super omnia diligendi, quod cum sit affirmativum, non obligat pro semper, sed determinato tempore. Atqui nullum est tempus magis conveniens et in quo magis obliget, quam primum instans morale usus rationis. Ergo. — Prob. min. multipliciter: 1° Ex ratione jam facta, quod primum quod occurrit homini in hoc instanti, sit deliberare de seipso in ordine ad finem. 2º Dum homo primum pervenit ad usum rationis, mundum tamquam agens morale ingreditur, et viam vitae rationis incipit. Ergo tunc maxime tenetur sibi praefigere finem legitimum, nempe Deum, vel bonum honestum, ad quem omnes suas actiones dirigat : alioquin exponitur continuo periculo deviandi et perdendi salutem; sicut qui prudenter inchoat magnum iter, debet sibi praefigere terminum in quem tendat. 3° Quia alia tempora assignata a theologis ad impletionem hujus praecepti, non ita sunt convenientia.

Dico 2° : Probabile est peccatum veniale non posse esse in aliquo cum solo originali²

Probatur. Si posset in homine reperiri veniale cum solo originali, id contingeret vel ante primum instans rationis, vel in ipso instanti, vel immediate post. Non ante primum instans rationis, quia tunc homo caret usu rationis et libertate, sicque est incapax peccati venialis; non in ipso instanti usus rationis, quia vel convertitur ad Deum, et justificatur a peccato originali, vel non convertitur, et sic peccat mortaliter, ut dictum est; consequenter nec immediate post primum instans potest esse veniale cum solo originali.