Summa summae S. Thomae, Tomus II

Opinio probabilis est mentis assensus uni parti propter motivum idoneum suadens ejus veritatem, fallibile tamen, et ideo cum formidine partis oppositae. Et hinc eo major vel minor probabilitas est, quo motivum est magis vel minus idoneum et grave.

Motivum seu fundamentum probabilitatis est duplex, intrinsecum et extrinsecum, et ideo duplex probabilitas, intrinseca et extrinseca. Fundamentum intrinsecum sunt rationes petitae ex ipsius rei natura, proprietatibus, causis, effectibus, et etiam ex inconvenientibus partis oppositae. Fundamentum extrinsecum est authoritas doctorum qui hanc opinionem tenent aut tenuerunt; quae tamen authoritas non movet nisi quatenus praesumuntur isti doctores hanc opinionem propter bonas rationes docere aut docuisse. Unde probabilitas extrinseca magis aestimanda est ex doctorum merito et eruditione, atque ex eorum studio et diligentia in re examinanda, quam ex eorum numero. Authoritatem unius junioris et moderni theologi non sufficere ad fundandam probabilitatem extrinsecam, constat ex hac propositione damnata ab Alexandro VII : « Si liber sit alicujus junioris et moderni, debet opinio censeri probabilis, dum non constat rejectam esse a Sede Apostolica ut improbabilem. »

Opinio probabilis potest considerari dupliciter, seorsim et comparative ad oppositam qua sit aeque, aut minus, aut magis probabilis, et secundum hanc ultimam considerationem procedit praesens quaestio. Non enim negamus quin opinio solide probabilis, seorsim considerata, si nihil appareat in contrarium, aut quod non sit evidenter solutum, possit tuto eligi; quia homo non potest semper in moralibus habere omnimodam certitudinem, et ille prudenter agit, qui agit secundum graves rationes quas nihil solidi infringit.

Dum consideratur opinio probabilis in concursu oppositae, quanto magis crescit unius probabilitas, tanto magis minuitur probabilitas oppositae, et cum una fit probabilior et verisimilior, altera fit minus probabilis et falsi similior, ita ut tunc desinat esse solide et expedite probabilis, utpote incapax suadere veritatem; quia motiva probabiliora unius elidunt efficaciam motivorum oppositae.

Securitas opinionis consistit in remotione a periculo peccandi, sicque est tutior qua magis removet a periculo peccandi : unde quae stat pro lege, est tutior; quae stat pro libertate, est minus tuta. Differunt ergo, ut vides, securitas et probabilitas opinionum. Probabilitas petitur ex apparentia veritatis, securitas ex remotione periculi peccandi : unde potest dari opinio tutior qua sit minus probabilis, et opinio probabilior quae sit minus tuta. Patet in exemplo communi. Opinio S. Bonaventurae, quae docet peccatorem statim a lapsu teneri ad paenitendum, est tutior, sed minus probabilis; opinio S. Thomae, qui docet oppositum, est minus tuta, sed probabilior.

Dico : In concursu duarum opinionum de honestate objectiva actionis, non est licitum sequi minus probabilem et minus tutam, relicta probabiliori et tutiori¹

Omissis pluribus probationibus ex Scriptura, Patribus, SS. Pontificibus et theologis cujusvis ordinis, quae videri possunt in priori nostro opere,

Prob. 1° ex S. Thoma, qui Quodlibeto VII, a. 13, dicit : « Si ille qui habet plures praebendas, in quamdam dubitationem inducitur ex contrarietate opinionum, et sic, si, manente tali dubitatione, plures praebendas habet, periculo se committit, et sic procul dubio peccat, utpote magis amans beneficium temporale quam propriam salutem². » Qua verba adeo aperta visa sunt Amadaeo Guimenio, authori Apologicae Casuistarum, ut Tract. de Opin. probab., n. 6, dixerit : « Haec si vera sint, vae operantibus ex opinione probabili! »

Prob. ratione multiplici : 1° Qui in conflictu opinionum de honestate objectiva actus sequitur minus probabilem stantem contra legem, relicta probabiliori stante pro lege, non potest sibi formare conscientiam moraliter certam de honestate et licitate formali sui actus, neque ex principiis directis, neque ex principiis reflexis. Ergo peccat. Consequentia patet ex his quae supra diximus, solam conscientiam moraliter certam esse regulam nostrarum actionum; quia alioquin est imprudenter agere et se exponere periculo peccandi formaliter, consequenter peccare. Et ita communiter admittitur a probabilistis. — Antecedens etiam pro prima parte constat; ex principio enim minus probabili non potest deduci directe et immediate conclusio moraliter certa : id etiam concedunt adversarii. Tota difficultas ergo est in secunda parte antecedentis. Itaque Prob. secunda pars ant. 1° Principia reflexa ex quibus probabilistae contendunt sibi posse immediate formare conscientiam moraliter certam de honestate formali suae actionis, sequendo opinionem minus probabilem et minus tutam, seu stantem pro libertate contra legem, sunt : « Qui probabiliter operatur, prudenter et tuto operatur. » — « Lex qua probabiliter judicatur non existere, est insufficienter promulgata et invincibiliter ignorata, ideoque non obligat actu. » — « In dubio melior est conditio possidentis suam libertatem ; » et quaedam alia minoris momenti, haec enim sunt praecipua. Atqui haec principia sunt incerta et ad summum probabilia. Ergo ex his non potest erui conclusio certa, seu formari conscientia moraliter certa practice de honestate formali actionis. - Patet consequentia; non enim potest conclusio esse certior suis principiis. - Prob. min. Omnes antiprobabilistae negant haec principia tamquam absolute falsa, et indubie probabiliter negant; sunt enim authores numero et pondere gravissimi, neque eorum rationes sunt improbabiles : quae duo fundant opinionem probabilem. Ergo haec principia sunt incerta et ad summum probabilia; si enim sint probabiliter falsa, non sunt nisi probabiliter vera. Quapropter, si probabilistae velint sua principia reflexa esse certa, ex quibus formari possit conscientia moraliter certa, debent ante omnia evincere omnia argumenta quae proferimus contra illos, non solum non esse certa, sed nec esse probabilia : quod ubi praestiterint, libenter eis associabimur.

2° Unusquisque tenetur in controversiis et difficultatibus quotidie emergentibus, praesertim in materia fidei et morum, sincere quaerere veritatem, dum latet, et ad eam niti quantum potest. Hoc principium est certissimum et multipliciter probatur : 1° Ex illo Eccli., XXXVII, 20 : Ante omnia opera verbum verax praecedat te. 2° Quia religio Christi est schola veritatis; est enim ipse via, veritas et vita, testaturque se venisse in mundum ut testimonium perhiberet veritati, talemque religionem se velle instituuere, in qua veri adoratores adorarent Patrem in spiritu et in veritate. 3° Exigit officium probi viri ut scienter non recedat a veritate legis, quam omnes nationes quaerun et intendunt. 4° Tandem id dictat recta ratio, cujus objectum est veritas. — Subsumo. Atqui qui sequitur quod probabilius credit falsum et contrarium veritati legis, is certo certius non amat nec quaerit sincere veritatem, nec ad eam nititur quantum potest. Ergo non est licitum sequi sententiam minus probabilem contra legem, relicta probabiliori pro lege.

3° Non licet sequi sententiam minus tutam, si non sit proprie, solide et expedite probabilis. Atqui sententia minus probabilis, in conflictu probabilioris, non est proprie, solide et expedite probabilis. - Majorem admittunt modo probabilistae. — Probatur min. Illa sententia est proprie, solide et expedite probabilis, cujus motiva sunt ita gravia et solida, ut sufficiant ad obtinendum assensum viri prudentis et eruditi : ita definiunt probabilistae. Atqui motiva sententiae minus probabilis, in concursu probabilioris, non sufficiunt ad obtinendum assensum viri prudentis et eruditi, sed tantum ad ingerendam aliquam formidinem de opposito. Ergo.— Prob. min. 1° Vis et efficacia istorum motivorum superatur et eliditur a motivis fortioribus. Ergo. 2° Vir prudens non potest assentiri opinioni quam probabilius judicat falsam quam veram ; assensus enim est actus mentis, quo judicamus aliquid ut verum aut verisimilius. Ergo. Itaque, licet sententia minus probabilis secundum se, seu respective ad illum cui opposita non apparet probabilior, possit dici proprie, solide et expedite probabilis, secus tamen comparate ad illum cui opposita est probabilior.

4° Qui operatur secundum opinionem minus probabilem et minus tutam, in concursu probabilioris et tutioris, imprudenter agit. Ergo peccat. — Probatur ant. Vel dubitat de honestate sui actus, vel non. Si dubitet, imprudenter agit stante illo dubio, sicut ageret imprudenter qui assumeret escam quam dubitat esse venenatam ; si non dubitet, longe magis est imprudens, dum non dubitat ubi est tanta ratio dubitandi, sicut ille foret maxime imprudens, qui non dubitaret escam esse venenatam, dum motiva urgentiora dictant esse venenatam.

5° Juxta regulam celebratissimam juris, « in dubiis tutior pars est eligenda³. » Atqui qui probabilius judicat actionem esse illicitam, plusquam dubitat de illius honestate, ut patet ex terminis. Ergo. Et hoc solo argumento tota controversia absolute dirimitur; sed hanc cardinalem regulam, quam acriter impugnant probabilistae, omnibus suis momentis stabiliemus art. seq., et omnia probabilistarum effugia praecludemus.

Denique attende ad sequentes propositiones damnatas ab Inno. XI, 2 Martii 1679 : « Generatim, dum de probabilitate, sive intrinseca sive extrinseca, quantumvis tenui, modo a finibus probabilitatis non exeatur, confisi aliquid agimus, semper prudenter agimus. » Est n° 3a. — Item : « Ab infidelitate excusabitur infidelis non credens, ductus opinione probabili. » Est n° 4a. Ex quarum propositionum damnatione videntur damnata haec communia probabilistarum principia: « Qui probabiliter agit, prudenter agit⁴ ». Probabile est : ergo licitum⁵; et similia.

Obj. : Probabilista potest sibi formare conscientiam moraliter certam ex illo syllogismo: Qui agit quod probabiliter judicat esse licitum, prudenter agit; probabilis enim opinio ea est quae nititur gravi motivo, et cui vir prudens potest assentiri. Atqui qui sequitur sententiam minus probabilem, agit quod probabiliter judicat esse licitum. Ergo prudenter agit.

Resp. Dist. maj. Qui agit quod probabiliter judicat esse licitum, prudenter agit; si non judicet probabilius esse illicitum, transeat maj. Si judicet probabilius esse illicitum, nego maj. Et ad hunc sensum distingua min., nego conseq. Ille enim vere est imprudens, qui facit quod probabiliora existimat esse illicitum.

Inst. 1° : Qui agit secundum sententiam vere et solide probabilem, prudenter agit, quia agit ex motivo gravi et solido cui potest assentiri vir prudens. Atqui sententia etiam minus probabilis, in concursu opposita probabilioris, est vere et solide probabilis; nam nititur motivo gravi, nec est contraria Scriptura, conciliis, aut Patribus, aut evidenti rationi. Ergo.

Resp. Data maj., dist. min. Sententia enim minus probabilis, in concursu opposita probabilioris, est vere et solide probabilis respective ad eum cui opposita non apparet probabilior, conc. min.; respective ad illum cui opposita apparet probabilior, nego. Cum enim ejus motiva elidantur per motiva fortiora probabilioris, non est sufficiens ut obtineat assensum illius cui opposita apparet probabilior; illa autem sententia tantum est vere, solide et expedite probabilis, quae sufficit ad obtinendum assensum, secundum ipsos probabilistas. Vide tertiam probationem a ratione.

Inst. 2° : Comparativum supponit positivum. Ergo, si ex duabus opinionibus, una est probabilior, altera est vere probabilis.

Resp. Si probabile sumatur stricte et proprie pro eo quod est capax obtinendi assensum viri prudentis, nego suppositum antecedentis; tunc enim tò probabilior non sumitur comparative, sed adversative, ita ut sensus sit : Una est probabilis, altera non. Quo sensu dixit Apostolus, I Cor., VII, 9 : Melius est nubere, quam uri. Et Susanna, Dan., XIII, 23 : Melius est absque opere incidere in manus vestras, quam peccare in conspectu Dei : non quod sit bonum uri aut mori; sed quia bonum est non nubere et non peccare, malum uri et mori. Si vero sumatur probabile minus stricte et minus proprie, pro eo quod ingerit aliquam formidinem de opposito, tunc tò probabilior potest sumi comparative, sed nihil inde contra nos.

Inst. 3° : Minus tutum remanet vere tutum in concursu tutioris, v. g., status matrimonialis est vere tutus, licet religio sit tutior. Ergo similiter minus probabile remanet vere probabile in concursu probabilioris.

Resp. Nego conseq. Disparitas est quod securitas major et securitas minor, in his praesertim quae spectant consilia, et non praecepta, non oriantur ex contrariis rationibus quae sese destruunt, sicut probabilitas major et minor. Sic securitas in religione oritur ex possibilitate mandatorum, similiter in statu matrimonii. At, e contra, probabilitas, v. g., contractus triplicis ut liciti, oritur ex eo quod non destruatur societas; probabilitas ejusdem ut illiciti, oritur ex eo quod destruatur societas.

Inst. 4° : Ex dictis, minus tutum remanet tutum in concursu tutioris. Atqui sententia minus probabilis est minus tuta. Ergo remanet tuta in concursu probabilioris tutioris. Ergo licitum est illam sequi.

Resp. Nego min. Non enim sententia minus probabilis stans contra legem dicitur minus tuta comparative, sed adversative, id est, non est tuta, et altera est tuta, sicut diximus supra de minus probabili et probabiliori.

Inst. 5° : Sententia absolute et solitarie probabilis favens libertati contra legem, est tuta. Atqui, ex dictis, tutum non destruitur per aliud tutum. Ergo.

Resp. Omisso ant., dist. min. Tutum non destruitur per aliud tutum, quando securitas oritur aliunde quam ex probabilitate, conc. min.; si oriatur ex ipsa probabilitate, nego min. et conseq.

Alia et quidem urgentiora argumenta petita ex insufficienti promulgatione et ignorantia invincibili legis, ex possessione libertatis, ex jure sequendi partem benigniorem, etc. proponemus et solvemus art. seq. Unde sit