Summa summae S. Thomae, Tomus II

DISSERTATIO IV

DE POTESTATE LEGIS HUMANAe

D. Thomas, I-II, q. 96.

[Nota duplicem esse in Ecclesia potestatem, unam fori interni seu conscientiae, alteram fori externi, quas S. Thomas in IV Sentent., dist. 18, q. 2, a. 2, ad 3, in hoc distinguit, quod in foro interno agatur causa inter Deum et hominem, in foro autem externo agatur causa hominis ad hominem. Prima potissimum versatur circa actus internos, quia per eos homo maxime ordinatur ad Deum, et iis proxime promovetur salus, propter quam primo data est. Altera vero, quatenus est gubernativa communitatis fidelium ut sic, habet etiam materiam sibi proportionatam, scilicet actus externos, ad conversationem et directionem externam spectantes, et ad hunc ordinem refertur Ecclesiae potestas legislativa. Nam, licet Ecclesiae leges ordinentur ad finem supernaturalem et bonum spirituale animarum, non tamen immediate illud operantur, sed mediante honestate actuum exteriorum. Dicitur autem haec potestas legislativa spiritualis, tum ratione originis, qua est immediate a Deo ; tum ratione finis mediati, qui est salus spiritualis animarum ; tum ratione materiae, non quod versetur circa actus mere spirituales et internos, sed quia quidquid exterius praecipit aut prohibet, ut jejunia, festa, etc., natum est conducere hominem ad profectum animae spiritualem; et his omnibus distinguitur a potestate civili. Ideo]

DICO 1° : Probabilius est legem humanam non posse praecipere aut prohibere actus mere internos, qui nullam habent connexionem cum externis, ut sunt, v. g., simplex intellectio, simplex volitio, simplex actus fidei, spei, charitatis, etc.¹.

Probatur 1° ex jure. Cap. Tua nos, de simonia, Innoc. III dicit : « Nobis datum est de manifestis tantummodo judicare. » Et cap. Sicut tuis, eod. tit. : « Ecclesia non judicat de occultis. »

Probatur ratione desumpta ex Auctore, locis cit. Lex non potest praecipere aut prohibere id ad quod faciendum vel vitandum non potest cogere, alioquin foret inutilis et inefficax ad effectum consequendum, cum homines, praesertim mali, non moveantur solis verbis neque poenis distantibus alterius vitae, aut invisibilibus et insensibilibus, sed praesentibus et sensibilibus. Atqui lex humana non potest cogere ad faciendos vel vitandos actus mere internos. Ergo. — Prob. min. Homo non potest cogere ad id de quo non potest judicare, coactio enim est per metum poenae, et poena non infligitur nisi ex judicio. Non potest autem homo de mere internis judicare. Ergo.

(Hinc Angelicus, hic q. 91, a. 4, ad 3 : « De his potest homo legem facere de quibus potest judicare. Judicium autem hominis esse non potest de interioribus motibus qui latent, sed solum de exterioribus actibus qui apparent, et tamen ad perfectionem virtutis requiritur quod in utrisque actibus homo rectus existat. Et ideo lex humana non potuit cohibere et ordinare sufficienter interiores actus, sed necessarium fuit quod ad hoc superveniret lex divina. »]

Probatur alia ratione. Potestas legislativa humana est jurisdictionis et per se primo tendens ad externum et commune regimen. Atqui actus mere interni non sunt materia apta ad hujusmodi regimen. Ergo. — Prob. maj. Respublica tam ecclesiastica quam civilis est corpus visi bile et externum. Ergo potestas ejus legislativa est per se primo ad regimen externum.

[Dices : Ecclesia a Christo accipere debuit potestatem praecipiendi quidquid conducit ad finem ad quem fuit instituta. Atqui actus mere interni virtutum maxime conducunt ad salutem aeternam, quae est finis proprius et necessarius Ecclesiae. Ergo Ecclesia a Christo accepit potestatem praecipiendi actus mere internos virtutum.

Resp. Dist. maj. Ecclesia a Christo accipere debuit quidquid immediate conducit ad finem suum proximum, conc.; quidquid conducit ad finem suum ultimum, et ea etiam de quibus non potest judicare et quorum executionem nullo modo potest urgere, nego. Etenim finis proximus legis ecclesiasticae non est vita aeterna, sed pax et ordo christianae reipublicae, quibus obtentis, coluntur virtutes, acquiruntur merita et sic mediate promovetur salus aeterna. His bonis, cum sint externa, Ecclesia providere potest immediate per leges suas, praecipiendo quaecumque ea procurare nata sunt, prohibendo quae ea possunt impedire, et inobedientes cogendo per poenas spirituales et etiam temporales. Quantum vero ad actus mere internos, etiamsi Ecclesia eos praeceptis suis provocare debeat, imperare non potest, quia media efficacia tales effectus obtinendi ipsi non suppetunt. Unde S. Thomas dicit, IIa 2°, q. 104, a. 5, ad 3 : « In his quae pertinent ad interiorem motum voluntatis, homo non tenetur homini obedire, sed solum Deo. Tenetur autem homo homini obedire in his quae exterius per corpus sunt agenda. »

Instabis : Concilium Trident., in prooemio sess. VI, « distric-tius inhibet ne deinceps audeat quisquam aliter credere, praedicare aut docere, quam praesenti decreto statuitur ac declaratur » de justificatione; Clemens XI in constitutione Vineam Domini sabaoth definit quemque teneri sensum damnatum quinque propositionum Jansenii, non ore dumtaxat, sed et corde ac interius rejicere. Pius IX, in conclusione bullae Ineffabilis Deus, pronuntiat eos qui praesumpserint aliter ac ab eo definitum est de Immaculata

Conceptione B. M. V. corde sentire,... ab unitate Ecclesiae defecisse. » Atqui credere, corde aliquid rejicere et corde sentire sunt actus mere interni. Ergo.

Resp. Nego consequens. Nam, quantum ad hos actus internos, cum jam a lege divina sint prohibiti vel praecepti, nomine Christi id declarat Ecclesia. Quantum vero ad professionem externam, authoritate quidem Christi, sed et proprio nomine prohibet vel praecipit sub poenis statutis.]

DICO 2° : Lex humana potest praecipere aut prohibere actus internos qui necessario requiruntur, ut externi constituantur in genere vel certa specie moris.

Probatur, Qui habet jus praecipiendi aliquid, habet jus praecipiendi omne id sine quo non potest esse, alioquin esset potentia chimaerica. Atqui lex humana habet jus praecipiendi plures actus exteriores qui requirunt actus interiores ad sui integritatem moralem in certa specie. Sic, v. g., lex Ecclesiae praecipit recitationem Horarum ut orationem ad quam necessario requiritur attentio interna; praecipit confessionem peccatorum ut sacramentalem, quae non est sine dolore interno, communionem paschalem ut animae refectionem, quae non habetur per communionem sacrilegam. Sic similiter lex civilis praecipit juramentum, quod non stat sine intentione jurandi; contractum, qui non subsistit sine voluntate se obligandi. Ergo.

Hinc Alexander VII merito damnavit hanc propositionem, n. 14 : « Qui facit confessionem voluntarie nullam, satisfacit praecepto Ecclesiae. » Et Innocentius XI istam, n. 55 : « Praecepto communionis annuae satisfit per sacrilegam Domini manducationem. »

Dico 3° : Probabilius est legem humanam posse praecipere aut prohibere actum internum qui conjungitur cum exteriore, ut causa illius, per accidens tantum.

Probatur 1° Clementina prima de statu monach., lib. III, tit. 10. Excommunicatur monachus conferens se ad curiam animo accusandi praelatum. Atqui animus accusandi praelatum conjungitur, ut causa, per accidens tantum accessui ad curiam; posset enim iste accessus ex alia causa procedere.

Probatur 2°. Actus interior qui est causa, etsi per accidens, exterioris, procedit ad extra, fitque per se manifestus ratione sui effectus, quocum unum actum in genere moris, unumque peccatum constituit, licet per accidens sit occultus, quia ignoratur ejus influxus in actum; sicut actus exterior qui fit sine testibus, per se manifestus est, quia fit ad extra, licet per accidens sit occultus, quia ignoratur esse factum ad extra. Ergo, sicut iste potest subjici legi propter existentiam quam habet ad extra, ita ille ob causalitatem quam habet ad extra.

[Contrarium tenent S. Ligorius, lib. I, n. 100, et plures alii.

Prob. 1°. Illud ab Ecclesia non potest praecipi, sine quo finis legis obtinetur. Atqui finis legis obtinetur quin actus interior per accidens tantum exteriori conjunctus praecipiatur. Ergo. — Prob. min. Finis legis obtinetur per id quod ratione sui ad hunc finem conducit. Atqui actus interior per accidens tantum actui exteriori conjunctus, non pertinet ad rationem actus qui ad finem legis conducit, cum veram connexionem cum eo non habeat et inter utrumque sit tantum mera concomitantia. Ergo,

2° Cum actus interior per accidens actui exteriori praecepto conjunctus nullam connexionem naturalem cum eo habeat, non ratione alterius actus et indirecte potest praecipi, sed ratione sui praeciperetur, id est in quantum est interior. Atqui hoc est contra primam conclusionem supra demonstratam. Ergo.

Fatendum est hanc opinionem magna probabilitate non carere, et magis his quae superius dicta sunt consentaneam esse.

Petes an actus exteriores omnino occulti possint per legem humanam prohiberi.

Resp. affirmative. Ratio est, quia tales actus, licet per accidens eorum existentia probari non possit, ab intrinseco sunt sensibiles et manifesti, et ut tales sub lege cadunt. Id docet S. Thomas, Quodlib. 4, a. 14.)

Dico 1° : Ad legem implendam, opus praeceptum debet fieri scienter et voluntarie ¹.

Patet, quia lex praecipit actum humanum; praecipit enim hominibus, ideoque ut agant more humano, non more brutorum; actus autem non est humanus, nisi fiat scienter et voluntarie.

Hinc inferes eum qui dormiens aut ebrius recitat Horas, audit missam, etc., non satisfacere legi, sed teneri, post somnum aut ebrietatem, iterum Horas recitare et aliam missam audire.

Dico 2° : Ad legis adimpletionem non requiritur quod opus praeceptum fiat ex habitu virtutis, aut ex charitate ².

Ratio primae partis est, 1° quia nemo punitur tamquam legis transgressor, qui rem alienam restituit aut parentes honorat, quamvis id non faciat ex habitu justitiae vel pietatis ³. 2° Quia operari ex habitu virtutis, est finis legis; ad hoc enim opera praecepta per legem ordinantur, ut homines fiant virtuosi. Finis autem legis non cadit sub lege. Ergo,

Ratio secunda partis est, quia praeceptum charitatis est affirmativum, quod non obligat pro semper ⁴.

Hinc inferes 1° legem humanam posse adimpleri per opus ex objecto bonum, quamvis mala circumstantia vitietur; ut si quis jejunet ut parcat sumptibus, seu ex vana gloria.

Inferes 2° legem impleri ab eo qui non habet intentionem satisfaciendi praecepto; ut si quis, ignorans aut non recordatus esse diem festum, audit missam ex devotione, satisfacit praecepto, nec tenetur audire alteram missam, quia lex, ut patet ex dictis, praecipit tantum opus humano modo ponendum, non reflexam obediendi intentionem, praesertim eum sit quid pure internum. Neque enim necesse est ut qui obedit, dicat reflexe et in actu signato : « Volo obedire, » sed sufficit quod opus praeceptum ponat.

Petes 1° utrum, si quis, ponendo opus praeceptum, positive nollet per illud legi satisfacere, illi satisfaceret.

Resp. probabilius affirmative.

Ratio est, quia, cum obligatio legis pendeat ex voluntate legislatoris et non subditi, non potest subditus prorogare hanc obligationem, aut impedire quominus lex impleatur eo opere quo legislator vult impleri. Atqui legislator praecipit dumtaxat opus praeceptum quoad substantiam, v. g., jejunium, auditionem sacri, etc. Ergo, eo praestito, quidquid dicas aut velis, satisfit legi et extinguitur ejus obligatio.

Hinc inferes pro scrupulosis, dum in recitatione Horarum involuntarie distracti, habent eas pro non recitatis, intendentes iterum recitare et satisfacere, quod saepe contingit, eos satisfecisse, nec teneri repetere. Et sic de pluribus aliis similibus casibus.

Si vero ponatur casus quo quis, praestando opus praeceptum, positive nolit per illud nec per aliud subsequens legi satisfacere, is quidem in effectu implet legem, puta de audienda missa, nec aliam audire tenetur; si quidem opus praeceptum secundum substantiam praestitit, et sua volitione contraria non potuit efficere ut praeceptum revera et in effectu impletum non sit. Attamen affectu peccat mortaliter peccato commissionis, nimirum formalis inobedientia et contemptus legis, tum contra legem naturalem et divinam prohibentem nolle justis legibus obedire, tum etiam contra ipsam legem humanam, quae cum praecipiat actum et voluntatem actus, consequenter prohibet affectum et voluntatem omittendi, sicut qui, post legem adimpletam, dolet se eam adimplevisse.

[Petes 2° utrum idem dicendum sit de his quae procedunt a propria voluntate operantis, ut voto et obligatione justitiae libere contracta.

Resp. negative. Ratio est, quod tam obligatio voti quam debiti propria voluntate contracti, sicut a mea voluntate primo provenit, sic a mea voluntate pendet ut permaneat, et sicut ab initio me voluntarie constitui debitorem, ita possum ad nutum in eadem obligatione permanere. At obligatio legis est a voluntate legislatoris, et ideo non potest ultra ejus intentionem extendi; quapropter, cum solum praecipiat quod opus humano modo ponatur, hoc posito, velim nolim, extinguitur legis obligatio. Insuper, si in debito strictae justitiae donatio gratuita computaretur in solutionem aut restitutionem, indebite gravaretur creditor, cum per donationem gratuitam contraheret debitum gratitudinis erga debitorem donantem.]

[Beguardi, Beguinae, et Valdenses, Pauperes Lugdunenses etiam dicti, asserebant, peccatores quidem legibus subjici, sed justos, id est seipsos, ab eis prorsus eximi. Joannes Hus et Lutherus postea docuerunt, homines, per quos ecclesiasticos superiores intelligebant, non habere potestatem leges obligatorias, seu leges proprie dictas, ferendi; ita ut eorum ordinationes non sint nisi directiones quas cuilibet vel sponte sua sequi vel rejicere liceat.]

Quaestio est de legibus justis; injustae enim non sunt justae vero leges ¹. Quatuor autem requiruntur, ut lex sit justa: primum, ex parte materiae, ut scilicet non praecipiat quod est per se malum, nec prohibeat quod est per se bonum; secundum, ex parte finis, ut sit propter bonum commune; tertium, ex parte authoris, ut non ferat legem ultra potestatem sibi commissam; quartum, ex parte formae, ut onera imponantur subditis juxta proportionem virium et facultatum quas habent.

Dico : Omnis lex, tam civilis quam ecclesiastica, obligat in foro conscientiae ². Est de fide, saltem quoad leges ecclesiasticas, definita in concilio Constantiensi contra Wicleffum et Joannem Hus, sess. viii et xv, in bulla Leonis X contra Lutherum, et in concil. Trid., sess. vii, can. 8: « Si quis dixerit, baptizatos liberos esse ab omnibus sancta Ecclesia praeceptis quae vel scripta vel tradita sunt, ita ut ea observare non teneantur, nisi se sua sponte illis submittere voluerint; anathema sit. »

Probatur authoritate Scriptura. Et 1° quantum ad leges ecclesiasticas, Matth., XVI, 19, Christus dixit Petro: Quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis. Si in coelis, ergo in conscientia. Luc., x, 16 : Qui vos audit, me audit, et qui vos spernit, me spernit. Nemo autem dubitat quin teneatur in conscientia audire Christum et ipsum non spernere.

2° Quantum ad leges civiles, Paulus, ad Rom., XIII, 1-7. Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit; non est enim potestas, nisi a Deo... Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit; qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt... Ideo necessitate subditi estote, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam; ideo enim et tributa praestatis, ministri enim Dei sunt, in hoc ipsum servientes. Reddite ergo omnibus debita : cui tributum, tributum; cui vectigal, vectigal. Quae adeo aperta sunt, ut nulli haereticorum effugio locus pateat. Item ad Tit. III, 1, I Petr., II, 13-15, et alibi.

Probatur ratione. 1° Lex humana, tam civilis quam ecclesiastica, derivatur ab aeterna, a qua habet suam vim et vigorem, juxta illud Prov., VIII, 15 : Per me reges regnant, et legum conditores justa decernunt. Et ut explicuimus dissert. II. Atqui lex aeterna obligat in conscientia. Ergo.

2° Lex naturalis atque recta ratio jubet ut justis legitimorum superiorum mandatis propter bonum commune latis obtemperemus. Ergo tenemur in conscientia illis obedire.

Confirmatur. Praeceptum patris in liberos, heri in famulos, obligat in conscientia, ut docet Apost., Ephes., VI, 1, 5. Ergo praeceptum principis in subditos.

[Jure itaque Alexander VII, die 24 septembris 1665, damnavit hanc propositionem, n. 23 : « Frangens jejunium Ecclesiae ad quod tenetur, non peccat mortaliter, nisi ex contemptu vel inobedientia hoc faciat, puta quia non vult se subjicere praecepto; » et Innocentius XI, die 2 martii 1679, sequentem, n. 52 : « Praeceptum servandi festa non obligat sub mortali, seposito scandalo, si absit contemptus. »]

Nota. Quaedam sunt leges pure praeceptivae aut prohibitivae; quaedam pure poenales, quaedam mixtae. Lex pure praeceptiva aut prohibitiva est quae actum praecipit aut prohibet, nullam imponendo transgressoribus poenam, ut lex de audienda missa. Lex pure poenalis, est quae statuit poenam in eos qui aliquid fecerint aut omiserint, nihil, saltem explicite, praecipiendo aut prohibendo, ut si lex dicat : « Qui evexerit frumentum ex provincia, solvat centum. » Mixta est quae praecipit aut prohibet actum, et simul statuit poenam transgressoribus. Et hoc dupliciter : vel copulative, ut si lex dicat : « Nemo evehat frumentum ex provincia, et qui evexerit, solvat centum, » quod potest etiam exprimi unica propositione sic : « Prohibeo ne quis evehat frumentum e provincia, sub poena solvendi centum. » Vel disjunctive, ut si dicat : « Nullus evehat frumentum e provincia; vel, si evexerit, solvat centum. »

Petes 1° utrum lex mixta vel pure poenalis obliget sub culpa ad actum ponendum vel omittendum, aut saltem ad poenam seu mulctam.

Resp. 1°. Lex copulative mixta obligat sub culpa ad actum ponendum vel omittendum, quia vere praecipit aut prohibet; neque poena apponitur ut obligationem tollat, sed potius et efficacius moveat ad observationem.

Resp. 2° legem mixtam disjunctive non obligare determinate ad actum ponendum vel omittendum, neque determinate ad poenam subeundam, sed ad alterutrum; ita ut qui non vult legem implere, sed paratus sit subire poenam, sit liber a culpa; qui autem nec vult legem observare, nec poenam subire, peccat, quia lex sub disjunctione posita relinquit voluntati subditorum quam voluerint partem amplecti. Paritas est in eo qui disjunctive vovet se non amplius lusurum, vel, si ludat, se viginti asses daturum pauperibus : non peccat, si ludat; peccaret, si ludens non daret viginti asses.

Ad hujusmodi leges possunt quodammodo revocari variorum Religionum constitutiones, ut Ordinis Praedicatorum, quae non obligant ad culpam, sed ad poenam tantum, et eatenus sunt leges, quatenus obligant ad poenam.

[Dices : Poena non potest imponi nisi pro culpa. Ergo, si absque culpa actus disjunctive praescriptus omittatur, non datur obligatio poenam subeundi.

Resp. Nego ant. Vis legis a voluntate legislatoris omnino pendet, et sicut potest rem ex natura sua magni momenti sub gravi vel sub levi tantum praecipere, ita potest eam libertati cujusque relinquere. Ergo, quando id sufficere et expedire videtur, fas est illi optionem dare subditis inter actum ponendum vel omittendum et poenam subeundam, si illis legem observare non placeat. Et hoc confirmatur regula 23 juris in Sexto : « Sine culpa, nisi subsit causa, non est aliquis puniendus. » Haec verba : Nisi subsit causa, patenter legislatori adjudicant facultatem poenam decernendi quin culpa fuerit admissa per legis transgressionem.]

Resp. 3°. Probabilius videtur legem pure pënalem per se loquendo obligare, non solum ad poenam, sed etiam ad ponendum vel omittendum actum pro quo poena imponitur.

Ratio est, quia, secundum communem intellectum et communem modum loquendi, qui dicit : « Qui hoc fecerit, capite plectetur, » perinde est ac si diceret, prohibeo ne id fiat, et qui fecerit, capite plectetur : unde implicite prohibet aut praecipit, licet non explicite; non enim tantam poenam imponit, nisi quia vult ita fieri vel non fieri, voluntas autem superioris sic intimata habet vim legis et praecepti.

Dixi : Per se loquendo, quia, si legislator declararet se non velle obligare sub culpa ad actum ponendum vel omittendum, sed tantum ad poenam, ut declaratur in prologo constitutionum nostrarum et in constitutionibus quorumdam aliorum Ordinum, lex non obligaret nisi ad poenam. Similiter, si ex circumstantiis posset colligi hanc esse mentem legislatoris, aut si mores populi et consuetudo apud timoratos recepta sic legem intelligant et recipiant; ut enim communiter dicitur, consuetudo est optima legis interpres. Haecque modificatio potest etiam habere locum in legibus mixtis copulative, in quibus, sicut ex consuetudine potest tolli obligatio ad culpam et ad poenam, a fortiori, relicta poena, potest auferri culpa. Hae autem leges non sunt proprie leges, nisi ea parte qua obligant ad poenam sub culpa, quia de ratione legis est obligare. Unde, si nulla ex parte obligaret, non foret proprie lex, sed salutare monitum aut exhortatio, vel consilium de eo quod expediret in communitate.

Petes 2° utrum lex poenalis obliget ad poenam subeundam ante sententiam judicis.

Quaestio est de poena latae sententiae; certum est enim neminem teneri ad subeundam poenam ferendae sententiae, ante sententiam judicis.

Resp. 1°. Nulla lex poenalis latae sententiae obligat in foro conscientiae ad subeundum, ante sententiam judicis, poenam activam, seu cujus executio requirit actionem.

[Probatur 1° per S. Thomam dicentem, 2 2, q. 62, a. 3, c : « Quantum ad culpam, adhibetur remedium per poenam, cujus inflictio pertinet ad judicem. Et ideo, antequam sit condemnatus per judicem, non tenetur restituere plus quam accepit; sed postquam condemnatus est, tenetur poenam solvere. »]

Probatur 2°. Ad illud agere seu ad actionem quam requirit executio poenae, tenetur reus vel judex. Non reus, quia non tenetur ex lege nisi ad poenam; poena autem consistit in pati, non in agere. Ergo tenetur judex. Ergo ante sententiam judicis ad illam subeundam non tenetur reus.

Confirmatur. 1° Actio quae requiritur ad poenae executionem, non est poena, sed infliction poenae, alias judex aut ejus minister inferens poenam, poenam pateretur. Atqui lex poenalis obligat solum reum ad poenam. Ergo non obligat ut eam sibi inferat.

2° Lex obligans reum ut sibimet inferat poenam activam ante sententiam judicis, non est accommodata hominum conditioni et fragilitati, cum vix unum de mille reperias qui id observet.

Resp. 2°. Leges poenales latae sententiae possunt obligare ad subeundam poenam privativam ante sententiam judicis. Paucae tamen obligant.

Probatur 1a pars. Non est minor authoritas legislatoris quam judicis, si nihil obest. Atqui judex statim post sententiam latam obligat reum ad subeundam poenam privativam, neque aliquid obstat authoritati legislatoris, sicut obstat pro poena activa. Ergo.

Confirmatur. Leges imponentes ipso facto censuras ecclesiasticas obligant statim a patrato crimine et ante sententiam judicis, ut omnes concedunt. Ergo.

Probatur 2a pars; quia, praeter censuras ecclesiasticas, vix potest assignari ulla lex tam civilis quam ecclesiastica, etiam latae sententiae, quae obliget ad poenam privativam subeundam ante sententiam judicis, sive quia consuetudo non aliter hujusmodi leges intelligit nec recipit, sive quia jure vel communi vel particulari ita cautum sit ad poenam; est.

Dices : Si leges latae sententiae non obligant ad subeundam ante sententiam judicis, sive activam sive privativam, falso et frustra apponuntur hae clausulae, ipso facto, ipso jure. Ergo.

Resp. Nego utramque consequentiam. 1° Non enim hujus clausulae, ipso facto, est ipso facto per sententiam prodicto et declarato. Sensus hujus, ipso jure, est ipsa legis dispositione, et non arbitrio judicis; quia istae leges habent aliquos effectus speciales quos non habent leges ferenda sententiae : 1° Ad hoc ut reus teneatur subire poenam latam, non requiritur sententia condemnativa ad poenam, ut in legibus sententiae ferendae, sed tantum sententia declarativa criminis. 2° Quia lex latae sententiae post sententiam declaratoriam retrotrahitur ad tempus commissi criminis, ita ut, si quis ob crimen sit ipso facto privatus fructibus beneficii, adveniente declaratione judicis, debeat restituere fructus, etiam quos a patrato et ante sententiam percepit. Secus in legibus ferendae sententiae.

Non diffiteor tamen, si lex ultra clausulam, ipso facto, ipso jure, adderet alias quae omnino significarent hanc esse voluntatem legislatoris, ut poena privativae incurrantur et subeantur ante sententiam judicis, v. g., si diceret : « absque ulla alia declaratione, ante omnem sententiam judicis, teneri coram Deo, seu in conscientia, non posse antea absolvi, » et similes, probabilius esse eas statim incurri, nisi certo constet de jure aut consuetudine contraria. Sed nihilominus verum est quod dixi, paucas esse hujusmodi, exceptis censuris ecclesiasticis.

Dico : Ut lex humana obliget sub mortali, duo simul requiruntur, scilicet materia gravis et in legislatore intentio obligandi sub mortali, ita ut, si alterutrum desit, lex non obliget sub mortali. Quando autem legislator praecipit aut prohibet materiam secundum se aut attentis circumstantiis gravem, non explicando aliter suam intentionem, lex ordinarie obligat sub mortali.

Probatur 1a pars. 1° Lex humana derivatur a lege aeterna et naturali. Ergo et vis ejus obligandi. Atqui lex aeterna et naturalis non obligant sub mortali in materia levi. Ergo. 2° Materia levis non est capax gravis obligationis. 3° Lex humana quae rem omnino levem praeciperet aut prohiberet sub poena mortis temporalis, esset injusta, ridicula et noxia bono communi. Ergo, a fortiori, si praecipiat aut prohibeat sub poena mortis aeternae.

Intellige rem absolute et ex omni parte levem; quia, si sit secundum se levis, sed ex circumstantiis gravis, potest esse materia legis obligantis sub mortali.

Probatur 2ª pars, de qua est major difficultas. Lex est actus legislatoris, et obligatio effectus istius actus. Atqui, juxta principium communiter receptum L. Non omnis, ff, Si certum petatur, in moralibus actus agentium non transcendunt intentionem eorum. Ergo lex non obligat ultra intentionem legislatoris. Atqui legislator non intendit in hac materia, etsi gravi, obligare nisi sub veniali. Ergo.

Respondent adversarii, istud principium esse verum in his quae pendent ex libera voluntate agentium. Ast, inquiunt, sicut obligare simpliciter non pendet a libera voluntate legislatoris veram legem ferre volentis, sed sequitur ex natura ipsius legis; sic quantitas obligationis non pendet ex ejus libera voluntate, sed hoc ipso quo vult ferre legem, quantitas obligationis ex natura rei et conditione materiae resultat. Hoc est praecipuum adversae sententiae fundamentum.

Sed contra et simul confirmatur praecedens ratio et conclusio. 1° Quamvis obligare simpliciter sit essentiale omni legi, attamen obligare tantum vel tantum, non est legi essentiale, sed mere accidentale, nec contrarium unquam evincent adversarii. Ergo, quamvis non sit liberum legislatori velle condere veram legem quae non obliget, est tamen illi liberum condere talem quae plus vel minus obliget, secundum quod voluerit. 2° Materia legis humanae non est necessaria, sed libera. Legislator est liber ut eam proponat, vel sub consilio, vel sub obligatione ad poenam tantum; ab ipso enim est tota legis obligatio. Quidni etiam liber ut illam proponat sub obligatione ad culpam venialem, maxime cum nihil possit assignari quod ipsum cogat implere totam capacitatem materiae.

Tandem, vel obligatio legis sub veniali in materia gravi est possibilis, vel non. Si primum, habemus intentum; si secundum, ergo nulla est obligatio, nulla lex, cum legislator, a quo dependet obligatio, non velit aliter obligare.

Petes 1° unde dignosci possit gravitas materiae et intentio legislatoris graviter obligans.

Resp. et sit prima regula. Illa materia censetur gravis, quae multum conducit ad gravem finem legis. Unde, si finis legis sit levis, aut si sit gravis, sed res praecepta non multum conducat ad illum, levis est censenda materia.

Secunda regula. Quando legislator in ferenda lege utitur verbis graviter comminatoriis, v. g. : « Sub interminatione divini judicii, sub indignatione Dei vel sanctorum, in virtute sancta obedientia, » et similibus; item, quando aliquid praecipit aut prohibet sub gravi poena : censetur materia gravis et intentio legislatoris graviter obligans.

[Si vero legislator utatur his verbis : « Oportet, debet fieri, faciant, facite, caveant, abstineant, » et similibus, res est ambigua; quia hae loquendi formulae quandoque important verum praeceptum, quandoque solam exhortationem : unde ex modo loquendi et circumstantiis, attentâ quantitate materiae, judicandum est de mente legislatoris. Quod si inde mens ejus non possit erui, aut non certo constet de gravitate materiae, sit

Tertia regula. Quando, non obstantibus regulis positis, remanet dubium, vel de gravitate materiae, vel de mente legislatoris, recurrendum est vel ad consuetudinem, quae est optima legum interpres, vel ad judicium prudentium et sapientium, quorum est in dubiis emergentibus leges interpretari. Quod si eorum sententiae ita discordent, ut lex vere et serio dubia maneat, haberi potest ut non existens et non obligans, sicut supra fuit resolutum in quaestione de Probabilismo.

Petes 2° utrum per accidens mortaliter peccari possit contra legem humanam in materia levi.

Resp. affirmative, nempe si lex violetur cum scandalo gravi praeviso, aut ex contemptu formali perfecto. Contemptus formalis perfectus probabiliter non est nisi quando quis ex toto renuit subjici superiori.]

Petes 1° utrum lex humana obligat cum certo periculo vitae aut alterius gravis damni.

Resp. 1°. Lex humana obligat cum periculo vitae, quando ejus observatio est majoris momenti quam vita alicujus particularis : quod contingit in duplici casu. Primus est, quando legis observatio est necessaria bono communi. Secundus, quando ejus violatio cederet in contemptum religionis, aut Ecclesiae, ecclesiasticaeve potestatis. Est communis.

Probatur. Ipsa ratio naturalis dicit et jubet, majus bonum esse praeferendum minori. Atqui communis salus reipublicae, et quod religio et Ecclesia non contemnantur, neque Deus in illis, majus bonum est quam vita unius privati. Ergo.

Resp. 2°. Extra duplicem casum primae conclusionis, lex humana non obligat cum periculo vitae aut alterius gravis damni in honore, fama, sanitate, bonis fortunae.

Probatur. 1° Ipsa lex divina non obligat cum gravi detrimento, ut patet in Apostolis qui vellebant spicas sabbato, et in integritate confessionis, quae, licet juris divini, non obligat cum gravi damno. 2° Quia alias lex non esset accommodata fragilitati hominum, nec possibilis secundum mores et consuetudinem patriae. 3º Quia legislator non habet neque a Deo neque a populo potestatem disponendi de vita, fama et bonis subditorum, nisi ubi exigit necessitas boni communis et religionis.

Petes 2º utrum lex fundata in falsa praesumptione obliget in conscientia.

Resp. 1° Legislator non intendit obligare, nisi quando praesumptio respondet veritati. Unde, si lex praecipiat aliquid quod praesumitur esse licitum aut bono communi utile, et est illicitum aut bono communi noxium, non obligat.

[2° Quando lex praesumit id propter quod fertur contingere in omnibus et singulis casibus, non obligat in iis casibus in quibus id non contingit, quia remanent extra intentionem legislatoris. 3º Quando vero lex praesumit id propter quod fertur contingere, non in omnibus et singulis casibus, sed tantum ut plurimum, seu esse periculum ne contingat, quamvis ita non contingat in casu particulari, non ideo lex desinit obligare in conscientia, nam legislator certe intendit etiam in hoc casu obligare. Tulit enim legem, eo quod praesumpserit ut plurimum sic esse, aut esse periculum ne ita sit; quod, non obstantibus casibus qui ut exceptiones haberi debent, verum manet.

Cum, in supposito, praesumptio non sit falsa, dicendum est generaliter quod omnis lex fundata in falsa praesumptione non obligat in conscientia.]

Petes 3° utrum possit satisfieri pluribus legibus per unum actum, aut per plures eodem tempore exercitos.

Resp. 1°. Uno actu potest satisfieri pluribus legibus, si eamdem materiam praecipiant; secus, si diversas.

Ratio primae partis est, quia hoc ipso quo materia praecepta ponitur, sive uno, sive pluribus actibus, habetur totum quod per diversas leges praecipitur. Sic una Horarum recitatione sacerdos beneficiatus satisfacit duplici legi qua tenetur ut sacerdos et ut beneficiatus ad recitationem Horarum.

Ratio secundae partis patet ex opposita ratione; quia per unum actum non habetur totum quod praecipitur per diversas leges circa diversas materias versantes. Sic is cui a confessario injungitur auditio sacri, praeter illud ad quod tenetur ex praecepto Ecclesiae, non satisfacit per unum sacrum; quia non ponit totum quod praecipitur per diversas leges. Consule tract. nostrum de Religione, dissert. 11, a. 8, § 3.

Resp. 2º posse satisfieri pluribus legibus per plures actus eodem tempore exercitos, quando non sunt incompossibiles, seu unus non impedit alterum; quia tunc habetur totum quod praecipiunt legislatores. Sic qui peregrinatur ex voto, potest in itinere recitare officium. Similiter qui audit missam de praecepto, potest tunc temporis recitare Horas, aut adimplere satisfactionem sacramentalem.

Secus, si essent incompossibiles, ut si quis tempore missae perageret opus praeceptum quod impediret attentionem requisitam ad missam. De eo qui tempore missae confitetur sacramentaliter, et quibusdam aliis praesentem materiam spectantibus, vide tractatum nostrum de Religione, dissert. VI, a. 5.

Petes 4° utrum qui non potest totam legem implere, teneatur ad partem possibilem.

Resp. affirmative, si lex sit de re divisibili, et terminus potentiae et impotentiae non sit incertus et ambiguus.

Patet 1° ex hac propositione damnata ab Innocentio XI, n. 54 : « Qui non potest recitare Matutinum et Laudes, potest autem reliquas Horas, ad nihil tenetur, quia major pars trahit ad se minorem. » 2º Ideo praecise aliquis excusatur a toto, quia totum est ipsi impossibile. Atqui, ut supponitur, pars non est ipsi impossibilis. Ergo ab ea non excusatur.

Intellige tamen partem aliquo modo notabilem, v. g., in recitatione Horarum, integros psalmos, aut majorem partem illorum, non admodum levem, ut, in eadem materia, unum aut alterum psalmum vel hymnum, quia in moralibus parum pro nihilo reputatur.

Dixi etiam : « Si terminus potentiae et impotentiae non sit incertus et ambiguus, » sicut v. g., in infirmis, in quibus vix aut ne vix determinari potest quid possunt, usquequo possunt, et non ultra. Unde, si dum non possunt totam legem implere, tenerentur ad partem, foret locus gravissimis scrupulis et continua perplexitas in determinanda parte ad quam tenerentur. Et ideo jure praesumitur de mente aequi legislatoris quod non velit in similibus casibus obligare ad partem. Ita graves theologi.

Petes 5° utrum liceat ponere seu non amovere impedientia observationem legis humanae, antequam instet tempus adimplendi legem.

Respondi huic petitioni in tract. de Religione, dissert. VI, a. 6, petit. 2, id non licere sine legitima causa, máxime ex intentione directa se eximendi a lege.

Duo sunt legis officia : unum est dirigere actiones humanas, aliud poenis cogere invitos ad sui observantiam.

I.

Utrum legislator teneatur suis legibus?

Dico : Legislator regularis et absolutus, qualis est Papa, episcopus, rex aut quivis monarcha, non tenetur suis legibus quoad vim coactivam, bene tamen quoad vim directivam, saltem indirecte, si leges ex aequo ipsum et subditos spectent.¹

Patet 1a pars; quia princeps seu legislator a nullo potest cogi ad observantiam suae legis : non a se, nemo enim cogitur a seipso; non ab alio, quia non habet superiorem a quo possit poena plecti.²

Probatur 2a pars. Aequitas naturalis postulat 1° ut pars toti, maxime caput membris, conformetur. Unde ait Aug., lib. III Confess., c. 8, n. 15 : « Turpis omnis pars est suo universo non congruens. » Postulat 2º ut legislator suo modo concurrat ad bonum commune, consequenter ad observantiam legis quae lata est propter bonum commune. Ad hanc autem observantiam longe magis movet exemplum principis, quam verba. Ergo.

Vides hanc obligationem in legislatore non peti immediate et directe ex ipsa lege humana, quia nemo sibi ipsi inferior est aut superior, ut possit sibi praecipere, sed ex ipsa lege naturali, supposita lege humana ut conditione, et ideo dixi in conclusione, « saltem indirecte, » ex quo solves quasdam objectiones quae fieri possunt.

Dixi etiam in conclusione : « Si leges ex aequo principem et subditos spectent, » quales sunt, v. g., leges taxantes pretia rerum aut valorem monetarum, indicantes jejunia, festa, etc. Secus vero, si agatur de legibus quarum materia est diversa rationis in principe et subditis, et quae principem dedecerent, ut si princeps legem ferret ne quis succinctus gladio incedat, ne sericis vestiatur, etc.

His enim et similibus legibus non adstringitur princeps, etiam quoad vim directivam, quia illi non conveniunt.

Petes utrum legislator teneatur sub mortali observare suam legem in materia gravi.

Resp. ipsum teneri sub mortali, si ex transgressione sequatur grave scandalum aut gravis injuria tertii, puta si summus Pontifex palam non legeret Horas, non jejunaret, non communicaret in Paschate, non servaret pretium rerum aut monetarum a se taxatum, vel conditiones a se impositas contractibus, etc. In hoc omnes conveniunt.

Sed utrum, secluso scandalo et injuria tertii, peccaret mortaliter in materia gravi, dubium est. Quidam affirmant; quia, inquiunt, tenetur legem suam observare ex lege naturali. Lex autem naturalis obligat sub mortali in materia gravi. Ergo. Alii volunt quod peccet tantum venialiter; quia in tantum lex naturalis jubet eum observare suam legem, in quantum indecens est quod caput non conformetur membris, pars toti. Atqui haec indecentia, secluso scandalo aut alia gravi circumstantia, non videtur tanta, ut constituat peccatum mortale. Ergo.

Ad rationem oppositam responderi potest, quod materia praecepta lege humana, non sit gravis formaliter respectu legislatoris, quia ad eam non obligatur ut est praecepta, sicut subditus, non enim sua lege stringitur, sed ut subest decentiae aut indecentiae, praesupposita sua lege : sicut, licet jejunium sit materia gravis secundum se, non tamen est materia gravis formaliter respectu illius cui non est praeceptum sub gravi obligatione.

[Nota responsiones superiores intelligendas esse, sicut dictum est, de solo legislatore singulari et absoluto. Legis-latores enim collectivi, quales sunt coetus ad quos pertinet leges condere sub regimine democratico, et capitula generalia ordinum religiosorum, legibus quas ipsi tulerunt omnino subduntur, quia privatim sumpti, sunt inferiores communitati a qua leges feruntur. Idem dicendum, propter eamdem rationem, de duce reipublicae et superiore generali ordinis religiosi, quibus potestas legislativa non competit personaliter et absolute.]

§ II

Utrum clerici teneantur legibus civilibus, et regulares legibus episcopalibus?

Dico 1° : Clerici non tenentur legibus civilibus vectigalia, tributa et hujusmodi onera imponentibus.

Ita constat ex jure civili, L. Sancimus 22, c. de sacrosanctis ecclesiis, et Novella Item nulla, c. de episcopis et clericis. 2º ex jure canonico, can. In qualibet, causa 28, q. 6. Cap. Quamquam de censibus in 6º. Cap. Clericis de immunit. ibid. 3º Ex magno concil. Lateran., ex concil. Vienn. et Trid., sess. xxv, cap. 20, de reform. Haec fusius exposui in tract. de Justitia, dissert. IX, a. 7, § 3.

[Hic memorare juvat quod ea de re sanxit concilium Trident., loco citato : « Cupiens sancta Synodus ecclesiasticam disciplinam in Christiano populo non solum restitui, sed etiam perpetuo sartam tectam a quibuscumque impedimentis conservari, praeter ea quae de ecclesiasticis personis constituit, saeculares quoque principes officii sui admonendos esse censuit, confidens eos, ut catholicos, quos Deus sancta fidei Ecclesiaeque protectores esse voluit, jus suum Ecclesiae restitui non tantum esse concessuros, sed... nec permissuros ut officiales aut inferiores magistratus Ecclesiae et personarum ecclesiasticarum immunitatem Dei ordinatione et canonicis sanctionibus constitutam aliquo cupiditatis studio seu inconsideratione aliqua violent... Decernit itaque et praecipit sacros canones et concilia generalia, necnon alias apostolicas sanctiones in favorem ecclesiasticarum personarum, libertatis ecclesiasticae et contra ejus violatores editas, quae omnia praesenti etiam decreto innovat, exacte ab omnibus observari debere.» Inter sanctiones canonicas quibus hic alluditur, praecipuum locum obtinent constitutiones Alexandri IV et Bonifacii VIII in sexto Decretal. relatas, lib. III, tit. 23, de immunit., cap. 1° Quia nonnulli, et 3º Clericis, ubi reprobantur et excommunicatione plectuntur « excessus laicorum qui clericis collectas, tallias et onera imponebant, et excessus clericorum qui talibus consentiebant. » Unde concludendum est, propter necessitatem tantum, non vero propter conscientiam, solvenda esse cujusvis generis tributa quibus nunc bona ecclesiastica vi legis civilis onerantur, quia tales leges « Dei ordinationi et canonicis sanctionibus » refragantur.]

Dices : Ambrosius relatus can. Si tributum, causa 11, q. 1, dicit : « Si tributum petit imperator, non negamus; agri Ecclesiae solvunt tributum. Si agros desiderat imperator, potestatem habet vindicandorum. » Et Urbanus Papa, can. Tributum, causa 23, q. 8 : « De exterioribus Ecclesiae quod constitutum antiquitus est, pro pace et quiete qua nos tueri et defensare debent, imperatoribus persolvendum est. » Ergo.

Resp. ad primum. S. Ambrosius non agnoscit agros et tributa deberi imperatori, quin potius negat; sed quia periculosum erat in his circumstantiis ea denegare, respondet : « Si tributum petit imperator, non negamus; agri Ecclesiae solvunt tributum, » scilicet non jubente lege, sed metu cogente, ne pejus eveniat. « Si agros desiderat imperator, potestatem habet vindicandorum, » facti scilicet, non juris, « nemo nostrum intervenit. » Unde subjungit : « Non faciant de agris invidiam, tollant eos si libitum est. Imperatori non dono, sed non nego. »

Ad secundum, intelligendum est de eo quod est antiquitus constitutum, non authoritate legum imperialium, sed libera concessione SS. Pontificum.

Dico 2°: Legibus civilibus quae communem spectant gubernationem, neque sacris canonibus, neque clericorum statui repugnant, tenentur clerici quoad vim directivam, non coactivam. Tales sunt leges taxantes pretia rerum et valorem monetarum, praescribentes modum aedificandi, testandi, contrahendi, et similes. Ita communiter.

Probatur prima pars. Clerici sunt partes et membra communitatis. Ergo ratio et aequitas naturalis exigit ut praestent ea quae ad communem reipublicae gubernationem et quietem pertinent, atque suo toti se conforment, juxta prius laudatum Augustini dictum.

Confirmatur, quia alioquin foret confusio et perturbatio in communitate, dum alii servarent certum pretium mercium, certum valorem monetarum, certum modum contrahendi, etc., et alii non servarent. Ergo.

Verum hae rationes probant dumtaxat clericos teneri legibus civilibus, non vi ipsarum legum directe, sed vi ipsius legis naturalis, positis ipsis legibus ut conditionibus, sicut diximus § praecedenti de ipso legislatore.

An autem teneantur etiam directe vi istarum legum ?

Resp. negative; quia, juxta canones, clerici eximuntur ab omni jurisdictione civili.

Et hinc patet secunda pars conclusionis. Si enim principes nullam habeant authoritatem in clericos, non possunt illos contra legem delinquentes judicare et punire, sed deferendi sunt ad judicem ecclesiasticum, a quo possunt puniri, vel poena a lege taxata, vel alia arbitraria.

Dico 3º : Religiosi exempti, ut Mendicantes, legibus episcoporum communem observantiam et totius populi devotionem spectantibus subjiciuntur quoad vim directivam, non coactivam, nisi in paucis casibus exceptis.

Patet conclusio ex dictis de clericis respectu legum civilium; quia, sicut clerici eximuntur a jurisdictione civili, ita religiosi privilegiati a jurisdictione episcopali. Unde, sicut clerici tenentur ex aequitate naturali, ut sit conformitas in membris et vitentur turbationes, legibus civilibus communem reipublicae gubernationem spectantibus, vi directiva, non coactiva ; ita religiosi exempti tenentur directivè, non coactivè, legibus episcopalibus communem observantiam et totius populi devotionem spectantibus.

Dixi : « Nisi in paucis casibus exceptis, » propter decretum concil. Trident., sess. xxv, de reform. regul., cap. 12, hujus tenoris: « Censurae et interdicta, nedum a Sede Apostolica emanata, sed etiam ab Ordinariis promulgata, mandante episcopo, a regularibus in eorum ecclesiis publicentur atque serventur. Dies etiam festi quos in dioecesi sua servandos idem episcopus praeceperit, ab exemptis omnibus, etiam regularibus, serventur. »

§ III

Utrum privati usu rationis teneantur legibus humanis, infideles et haeretici legibus ecclesiasticis?

Dico 1° : Constanter privati usu rationis, ut infantes et perpetuo amentes, non tenentur legibus humanis; quia, cum lex humana sit praeceptum rationale, hujus vinculi non sunt capaces, defectu rationis et libertatis. Unde leges non censentur eis positae, nec legislatores eos comprehendere.

Qui vero sunt privati usu rationis ad tempus tantum, ut ebrii, dormientes, amentes habentes lucida intervalla, tenentur legibus humanis; quia, licet careant actuali rationis et libertatis exercitio, est per accidens, et utramque habent habitu, cum ratio in eis non sit exstincta, sed sopita, et ideo sint proxime capaces legem agnoscere et servare. Attamen, defectu actualis cognitionis et libertatis, quamdiu ea carent, excusantur a peccato, legem transgrediendo.

Hinc inferes, infantes et perpetuo amentes posse diebus vetitis manducare carnes, eisque ab aliis posse dari comedendas; quia, cum non teneantur lege, est cooperari rei licitae. Secus de ebriis et amentibus ad tempus; quia, cum hi teneantur lege, esset cooperari ejus transgressioni materiali, quod non licet.

Dico 2º : Pueri, cum ad annos discretionis pervenerint, cum tunc sint praecepti capaces, tenentur omnibus legibus humanis tam civilibus quam ecclesiasticis ; si tamen suae aetati conveniant. Sunt enim quaedam leges a quibus ratione aetatis eximuntur, ut lex jejunii, qua non tenentur ante tertium septennium completum, propter necessitatem alimenti ad incrementum, et lex communionis paschalis, propter reverentiam debitam sacramento, quae exigit maturiorem aetatem, scilicet annum duodecimum circiter. Censetur autem puer pervenisse ad annos discretionis, post septimum completum.

Dico 3° : Infideles non tenentur legibus ecclesiasticis, quia non sunt Ecclesiae subditi. Haeretici autem tenentur, quia per baptismum sunt Ecclesiae subditi. Neque praesumi potest Ecclesiam filios in suam matrem rebelles eximere ab obligatione legum suarum, cum hoc esset et eorum fovere proterviam, et catholicis occasionem perversionis praebere.

IV

Quibus legibus teneantur itinerantes et peregrini ?

Dico 1° : Itinerantes et peregrini regulariter non tenentur legibus particularibus proprii territorii, quando alibi existunt, sive transeunter, sive permanenter, modo non absint transeunter, eo praecise animo ut eximantur a lege, alias remansuri.

Probatur 1° ex jure can. Cap. Ut animarum de constit., in 6°, Bonifac. VIII dicit : « Statuto episcopi quo in omnes qui furtum commiserint excommunicationis sententia promulgatur, subditi ejus, furtum extra ipsius dioecesim committentes, minime ligati noscuntur. » Et rationem subjungit : « Cum extra territorium jus dicenti, impune non pareatur. »

Probatur 2º ratione. 1° Quia jurisdictio principis seu episcopi limitatur intra proprium territorium, nec ultra extenditur. 2º Leges particulares alicujus territorii sunt proprie locales. Atqui lex localis immediate afficit locum, et mediante loco personas. Ergo absentes a loco ab eis eximuntur. Et in hoc differunt istae leges ab iis quae dicuntur personales, ut est, v. g., lex recitandi Horas, quae afficit clericum independenter a loco aliquo determinato.

Dixi 1º « regulariter ; » quia sunt quaedam leges spectantes rem vel commodum aut incommodum territorii, quarum transgressiones consummantur etiam ab absentibus in proprio territorio, ut lex obligans clericos ut certo tempore compareant synodo vel capitulo ; item leges spectantes beneficia, agros, aedificia, quibus obligantur etiam absentes.

Dixi 2° : « Nisi absint transeunter, eo praecise animo ut eximantur a lege, alias remansuri; » quia ibi intervenit fraus, « fraus autem et dolus nemini patrocinantur, » ut omnes admittunt et a jure statuitur.

[Petes 1º an in fraudem legis censeantur agere omnes qui e proprio territorio abeunt animo se subducendi legis obligationi.

Resp. Controvertitur. Affirmant Concina, Collet, Antoine et quidam alii. Ratio est, quia, ut supra dictum est, nemini sua fraus patrocinari debet. Sed communius et probabiliter negatur, quia exiens e suo territorio, non in fraudem legis agit, sed jure suo utitur, ut aiunt S. Ligorius, lib. I, n. 157, Elbel, n. 370, Lacroix, n. 683, et alii. Licet enim semper apponere causas eximentes, et probabilius etiam directe et proxime. Ratio est, quia lex per se non facit aliquem sibi subditum esse, sed fertur in eum qui jam est subditus ; ideoque, saltem per se loquendo, neminem obligat ut sibi sit aut maneat subditus, sed obligat eum qui est et manet subditus. Igitur, si quis actione aliunde licita se subtrahat legis dominio, non agit in fraudem legis, sed jure suo utitur.

Videtur ergo in fraudem legis agi in duplici tantum casu, sive lex sit localis, sive sit personalis : 1° Quando fictione juris absens censetur in proprio territorio legem transgredi. Quod accidit cum lex versatur circa res in proprio territorio sitas, ut agros, aedificia, tributorum realium solutionem, etc.; vel praecipit aut prohibet actiones in eodem territorio ponendas aut omittendas, ut residentia beneficiatis imposita et praesentia in synodo dioecesana pro his qui ex jure huic coetui interesse debent, aut introductio quarumdam mercium, a qua abstinere tenentur, non solum praesentes, sed etiam absentes. 2° Quando aliqua lege id expresse prohibetur. Sic sacra Congregatio concilii Tridentini illegitimum et invalidum declaravit matrimonium eorum qui e loco ubi decretum Tridentinum de clandestinitate fuit promulgatum transeunt in locum ubi promulgatio hujus decreti non fuit facta, eo praecise animo ut ibi clandestine contrahant; quae decisio constitutione Urbani VIII fuit confirmata.

Petes 2° an qui e domicilio suo, ubi viget lex, v. g., alicujus festi vel jejunii servandi, transit in locum ubi lex talis non existit, eam observare ante discessum teneatur.

Resp. Controvertitur. Quidam affirmant. Ratio eorum est, quod lex quae actu obligat, actu impleri debet. Unde qui mane discedit, in die festo, missam audire debet, nisi gravis necessitas urgeat, et eidem non licet jentare. Alii negant, ea ratione, quod lex de necessitate non sit actu implenda, si postea non sit necesse eam impleri. Si ergo in tuo territorio sit festum locale, et in alium locum ubi illud festum non observatur sis profecturus, non teneris missam audire ante discessum, modo perventurus sis extra locum ubi viget praeceptum antequam tempus obligationis cesset. Ratio est, quia praeceptum non obligat ut expectes. Ita Gury, n. 95, 4°, cum S. Ligorio, lib. 1, n. 157, et Salmant., n. 66. Pariter, si quis abiturus est loco ubi est jejunium, sciatque certo se perventurum vesperi ad locum ubi non sit jejunium, tunc, etsi non possit ibi vesci carnibus unde abit, cum ista abstinentia sit dividua, potest tamen ibi jentare et meridie prandere, ut contra quosdam docent Lessius, cap. 2, dist. 8, et Sanchez, lib. I, cap. 12. Sic S. Ligorius, ubi supra. Ratio est, quia jejunium est quid individuum. Ex quo sequitur etiam quod qui relinquit suum territorium ubi non est jejunium, et transit in aliud ubi jejunatur, potest vespere coenare. Haec posterior opinio sat est probabilis ut secure ad praxim deduci possit. Attamen, cum S. Ligorio, ibid., dicimus contrariam sententiam, tamquam magis piam, suaderi posse, nisi quid obstet.

Dico 2° : Non solum qui habent domicilium aut quasi domicilium in territorio alieno, sed etiam qui sunt in illo transeunter, ut itinerantes, peregrini et vagi, probabilius tenentur legibus particularibus hujus territorii, si illie trahant moram observationi legis proportionatam.

De his qui in territorio alieno habent domicilium, non est difficultas : omnes conveniunt eos teneri legibus hujus territorii. Dieitur autem habere quis domicilium in aliquo territorio, qui habitat aut incipit habitare, animo semper habitandi ; quasi domicilium, qui habitat in eo per notabilem anni partem. Quidam dieunt majorem, alii minorem, modo sit notabilis, ut sunt studentes in academiis, mercatores in emporiis, prineipes in aulis, etc. Hi ergo, hoc ipso quo fixerint alieubi domicilium aut quasi domicilium, certo tenentur omnibus legibus illius loci, et ejus forum sortiuntur, tam civile quam ecclesiasticum, ac parochiam acquirunt, non secus ac alii incolae, ita ut possint coram illius judice circumveniri, illic matrimonium contrahère, ab Ordinario in votis dispensari, etc. Excipe Ordines sacros, quos recipere non possunt, nisi ab episcopo loci nativitatis, propter contrariam dispositionem juris aut consuetudinis.

Quantum ergo ad itinerantes, peregrinos et vagos, Probatur 1° ex Ambrosio, apud August. Epist. 55³, et refertur cap. Illa, dist. 10, ubi Augustino interroganti pro matre sua, an illi liceret Mediolani non jejunare sabbato, respondet Ambrosius : « Cum Romam venio, jejuno sabbato, cum Mediolani sum, non jejuno. Sic etiam tu, ad quam forte ecclesiam veneris, ejus morem serva, si cuquam non vis esse scandalo, nec quemquam tibi. » Unde commune effatum : « Si fueris Romae, romano vivito more; si fueris alibi, vivito sicut ibi. »

Probatur 2° ratione. 1° Jure gentium, consensu legislatorum, usu atque sensu communi populorum firmatum est, ad pacificam cujusque loci conversationem et conformitatem tuendam, ae vitanda seandala, ut unusquisque servet leges territorii in quo est ; cujus apertum indicium est, quod superiores hujus territorii possint compellere advenas ad observationem suarum legum, et in delinquentes animadvertere.

2° Brevis absentia sufficit ut peregrini eximantur a legibus propriis sui territorii, ut diximus. Ergo brevis praesentia sufficit ut subjiciantur legibus propriis territorii in quo sunt; qui enim sentit commodum, sentire debet incommodum.

Dices : Itinerantes et peregrini non possunt contrahere matrimonium in territorio in quo sunt transeunter, neque dispensari in votis ab illius Ordinario. Ergo.

Resp. Nego conseq., tum quia haec non requiruntur ad pacificam communitatis gubernationem, sicut legum municipalium observantia; tum quia haec fa jure communi excipiuntur.

Dixi: « Si illie trahat moram observationi legis proportionatam, » quia non censetur quis moraliter existere in loco in ordine ad obligationem et observantiam legis, si in eo non existat tempore accommodato ejus observationi. Et hine inferunt communiter authores, eum qui transit per locum ubi est festus dies, et ibi moratur tantum una vel altera hora, etiamsi ante meridiem, non teneri ad missam; secus, si maneret toto mane.

[Statuendum est: 1° Tenentur peregrini omnibus legibus communibus quae vigent in loco ubi actualiter adsunt, etsi in suo territorio essent abrogatae, vel per dispensationem hie et nune non obligarent. Ratio est, quia subsunt legislatori communi, et proprium territorium etiam ad tempus relinquentes, jam non gaudent privilegio locali. Sic Gallus extra patriam tenetur missam audire in festis Epiphaniae, Corporis Christi, etc., in locis ubi haec festa non fuerunt suppressa.

2° Quoties agitur tum de contractibus celebrandis, tum de delictis, peregrinus legibus loci subjicitur; quia, in priori casu, ut fert adagium juris, « locus regit actum; »

et in posteriori, ordo publieus exigit ut scelera non maneant impunita.

3° Ab omnibus, etiam ab extraneis, observanda sunt statuta localia quae communitatem respiciunt. Haee enim statuta territorium afficiunt, et mediante territorio omnes personas ibi actualiter existentes. Hoe tamen intelligunt quidam, cum Suarez, de his qui pervenerunt ad terminum ilineris, non vero de transeuntibus per territorium, qui leges negativas tantum tenentur observare.

4° Statuta personalia cives et incolas tantum adstringunt, quia personas afficiunt, non vero proprie territorium. Unde ad extraneos extendi non possunt. Fieri quidem potest ut peregrini, in certis casibus, ea observare debeant, ad vitandum scandalum; sed tune obligatio non est nisi indirecta et ex lege ipsa non procedit.

Petes an qui in suo territorio jam satisfecit legi, iterum ei teneatur se subjicere, si postea eo pervenerit ubi lex illa serius urget, v. g., quando festum aliquod habens vigiliam cum jejunio ad diem subsequentem ibi transfertur.

Resp. Si quis legi communi jam in suo territorio satisfecerit, non videtur teneri eamdem legem iterum observare in loco ubi serius urget. Ratio est, quia non datur obligatio iterum idem praeceptum adimplendi, cum jam tempore communiter statuto fuit adimpletum. Ubi enim jam solutum est debitum determinatum, non est iterum solvendum, et tune jure invocari potest adagium : « Non bis in idem. » Unde, in casu supposito, qui jam jejunavit in vigilia diei qua festum incidit ubique, non tenebitur jejunare in altera.]