Summa summae S. Thomae, Tomus II

Dico : Fuit simpliciter possibile Deo creare hominem in statu naturae purae, scilicet sine peccato et sine gratia atque dono integritatis, obnoxium morti, ignorantiae et concupiscentiae.

Tota conclusio est contra Jansenium et ejus sequaces; ex parte, contra Estium, Herreram et quosdam alios theologos, qui admittunt quidem Deum potuisse creare hominem sine gratia sanctificante et sine dono immortalitatis, non tamen sine dono integritatis excludente concupiscentiam.

Probatur 1° ex Aug., qui lib. III de Lib. arbit., cap. 20, disputans contra Manichaeos, qui admittebant duo principia, unum bonum, alterum malum, istudque culpabant propter ignorantiam et difficultatem bene vivendi ex concupiscentia, quas patimur, dicit cap. 21, quod, etiamsi Deus crearet hominem obnoxium ignorantiae et concupiscentiae, seu difficultati ad bonum, non ideo foret culpandus, sed e contra inde haberet homo quod conditori suo gratias ageret : « Non enim, inquit suprad. cap. 20, n. 56, mediocria bona sunt, non solum quod anima est, quae natura jam omne corpus praecedit, sed etiam quod facultatem habet, ut, adjuvante Creatore, seipsam excolat, et pio studio possit omnes acquirere et capere virtutes, per quas et a difficultate cruciante et ab ignorantia caecante liberetur. Quod si ita est, non erit nascentibus animis ignorantia et difficultas supplicium peccati, sed proficiendi admonitio et perfectionis exordium. »

Idem repetit, jam senex factus, lib. I Retract., c. 9, et morti proximus, iterum confirmat lib. de Dono perseu., c. 11. Unde manifestum est id ipsum nunquam retractasse, ut quidam fingunt.

Probatur 2° ex S. Thoma, in II Sentent., dist. 31, q. 1, a. 2, ad 3, ubi dicit : « Poterat Deus a principio, quando hominem condidit, etiam alium hominem ex limo terrae formare, quem in conditione suae naturae relinqueret, ut scilicet mortalis et passibilis esset, et pugnam concupiscentiae ad rationem sentiens : in quo nihil humanae naturae derogaretur, quia hoc ex principiis naturae consequitur. Non tamen iste defectus in eo rationem culpae aut poenae habuisset, quia non per voluntatem iste defectus causatus fuisset. »

Probatur 3° ratione. Status naturae purae non repugnat, neque ex parte hominis, neque ex parte Dei. Ergo est simpliciter possibilis.

Probatur prima pars antecedentis. 1° Neque gratia sanctificans, neque donum integritatis, sunt debita naturae humanae secundum se spectatae, sed mere gratuita et ex sola Dei liberalitate collata. Ergo status naturae ab illis dotibus pura non repugnat ex parte hominis. — Prob. ant. In primis, quantum ad gratiam proprie dictam et supernaturalem, patet tum ex ipso nomine : si enim debita, jam non esset gratia : si ordinis supernaturalis, ergo supra totum ordinem et debitum naturae : tum quia homo per gratiam fit filius Dei adoptivus, Galat., IV, 6, 28 ; de ratione autem adoptionis est quod qui adoptatur, non natura nec aliquo jure, sed liberali adoptantis voluntate sit filius et haeres. Quantum ad donum integritatis, prob. Non est naturae secundum se spectatae debitum donum quo eximatur a defectibus ipsius naturae principiis consequentibus, sed magis debitum est ut iis obnoxia relinquatur, ut patet in potentia peccandi, de qua modo. Atqui ignorantia, concupiscentia, passibilitas, mortalitas, consequuntur ex principiis naturae humanae, ut docet S. Thomas, IV Contra gentes, c. 52, et nos diximus supra in expositione status naturae purae.

Probatur 2° eadem prima pars primi antecedentis. Homo conditus in puris naturalibus, haberet omnia quae ipsi competunt naturaliter, seu ex principiis intrinsicis, tam in esse physico, quam in esse morali. Ergo status naturae purae non repugnat ex parte hominis. — Prob. ant. In ordine physico, homo constituitur corpore et anima rationali cum suis proprietatibus et potentiis, tam spiritualibus quam sensitivis; in ordine morali, exigit habere liberum arbitrium, suum finem et media illi proportionata cognoscere, atque per ea finem posse assequi. Atqui haec omnia haberet in statu naturae purae. Et quidem de principiis intrinsicis constituentibus et proprietatibus naturalibus, atque libero arbitrio, nemo negat. De caeteris probatur. Finis proximus hominis, in statu naturae purae, foret bonum honestum; finis ultimus, Deus ut author naturae; media ad illum finem consequendum, actus morales boni per auxilia ordinis naturalis. Haec autem omnia, cum naturam non transcendant, cognosceret, nec deessent illi auxilia praefata quibus, per bonos actus morales, hunc suum finem ultimum assequi posset. Ergo.

Sic probata prima parte primi antecedentis, sponte fluit secunda pars, scilicet statum naturae purae non repugnare ex parte Dei. Si enim gratia supernaturalis, donum integritatis et immortalitatis, non sunt debita naturae humanae, haec dona Deus illi denegare potuit absque laesione suae justitiae, bonitatis et sapientiae, sicut si illi denegaret, et de facto denegavit Adamo innocenti, donum impeccabilitatis. Item, si homo, in statu naturae purae, haberet omnia quae ipsi competunt secundum principia sua intrinseca, tam in esse physico quam in esse morali, salvatur ordo justitiae divinae, utique reddentis unicuique quod ei debetur jure suae creationis, salvatur ordo divinae sapientiae et bonitatis disponentis et ordinantis omnia ad suos fines. Ergo.

Probatur 4° conclusio ex pluribus propositionibus damnatis in Baio. Prima : « Humanae naturae sublimatio et exaltatio in consortium divinae naturae, debita fuit integritati primae conditionis, et proinde naturalis dicenda est, non supernaturalis. » Est 21. — Secunda : « Integritas primae creationis non fuit indebita naturae humanae exaltatio, sed naturalis ejus conditio. » Est 26. — Vide insuper 55, 78 et 79^[1. Adde hanc Quesnelli damnatam a Clemente XI : « Gratia Adami est sequela creationis, et erat debita naturae sanae et integra. » Est 35.

Petes qua potentia Deus potuit creare hominem in statu naturae purae : an extraordinaria, an ordinaria?

Resp. solutionem quaestionis pendere ex diversa acceptione potentiae ordinariae et extraordinariae. Itaque

¹

Quidam intelligunt potentiam ordinariam, illam qua Deus nonnisi effectus naturae rerum proportionatos et illi naturaliter debitos producit; extraordinariam, illam qua effectus miraculosos et super vires ac exigentiam naturae producit. Juxta hanc intelligentiam dicendum est, quod status naturae purae fuit possibilis de potentia Dei ordinaria ; quia supponitur in illo omnia fore connaturalia, et nihil miraculosum, ut explicuimus.

Alii intelligunt potentiam extraordinariam, illam qua Deus potest multa facere, quae tamen decrevit non facere, et quae consequenter non subjacent ordini praesentis providentiae, hoc est, ordini quem ipse statuit in rebus perducendis ad fines quos ipse sibi proposuit. Vocant potentiam ordinariam, illam qua Deus exsequitur quod ipse facere decrevit, et ita videtur sentire S. Thomas, 1ª p., q. [25?] : « Hoc dicitur Deus posse facere de potentia ordinaria. » Quod autem attribuitur potentiae divinae secundum quod exsequitur imperium voluntatis justae, hoc dicitur Deus posse facere de potentia ordi- naria. » Juxta hanc intelligentiam, dicendum est Deum non potuisse creare hominem in statu naturae purae potentia ordinaria, sed extraordinaria tantum; quia, supposito ordine quem Deus statuit in rebus, elevatione scilicet creaturae rationalis ad finem supernaturalem ex singulari benevolentia, iste status non subjacet presenti providentiae, sed mansit in sua possibilitate : modo tamen in ea sententia omnino concedatur, quod Deus plene et sine ullo suorum attributorum praejudicio potuerit alterum rerum ordinem statuere, et juxta illum creare hominem in statu naturae pura.

Igitur, secundum diversam acceptionem assignatam potentiae ordinariae et extraordinariae, vere dicitur statum naturae purae fuisse et non fuisse possibilem de potentia ordinaria. Et sic conciliantur contraria sententia Thomistarum.

Ex his mature perpensis et bene intellectis, obviabis multis testimoniis Augustini, quibus S. Doctor videtur innuere, creaturam rationalem non posse sine sua culpa carere donis supernaturalibus; haec enim testimonia intelligenda sunt secundum praesentem rerum statum et ordinem, non secundum alium quem Deus potuit instituere.

Obj. : Repugnat hominem creari obnoxium concupiscentiae. Ergo. — Prob. ant. Perpetuus est Augustinus ut probet, contra Julianum, concupiscentiam non esse naturalem hominis proprietatem et perfectionem, sed malum ejus natura oppositum, et contra eum passim urget illud I Joann., II, 16 : Concupiscentia carnis... non est ex Patre, et Apostolum, qui ad Rom., VII, 8, 20, vocat concupiscentiam peccatum. Ergo.

Ad solutionem hujus et plurium aliarum instantiarum ex parte concupiscentiae, observandum est concupiscentiam posse sumi dupliciter, vel in actu primo, pro ipsa potentia concupiscibili, vel in actu secundo, pro ipsius potentiae motu in bonum sensibile. Item utraque potest iterum considerari dupliciter : 1° simpliciter et secundum se, seu materialiter, quatenus est praecise inclinatio in bonum sensibile, 2° formaliter et cum addito, prout est inclinatio in bonum sensibile, cum deordinatione et repugnantia ad rationem rectam. Priori modo sumpta, est naturalis facultas et legitima inclinatio in bonum corpori proportionatum, estque a Deo et ex ejus intentione in creatione hominis. Posteriori modo sumpta, est vitiosa inclinatio, quae proprie dicitur concupiscentia et libido. Non est a Deo, nec ex ejus intentione, sed defectus sequens naturam hominis ratione materiae et subjecti, sicut passibilitas, mortalitas et alii defectus naturales. Cum enim homo, ut jam observavimus, constet duplici appetitu, scilicet sensitivo et rationali, et uterque feratur in suum objectum, sensitivus in bonum sensibile, rationalis in bonum honestum, et sensitivus, non despotice, sed politice tantum subdatur rationali, saepe contingit quod bonum sensibile appetitum sit contrarium rationi, et quod appetitus sensitivus ex certa corporis complexione ardentius feratur in suum objectum. Hinc inter utrumque pugna, quae ex parte appetitus sensitivi est libido et vitiosa concupiscentia. His praemissis,

Resp. Nego ant. Ad prob., nego conseg. Ex hoc enim quod concupiscentia sit mala, sequitur quod non sit a Deo positive et ex ejus intentione, sed non sequitur quod non sit defectus sequens ad naturam hominis, ex conditione materiae, praeter Dei intentionem. Sic peccatum est malum longe pejus quam concupiscentia, et tamen creatur homo obnoxius peccato, quia potentia peccandi est defectus sequens ad naturam hominis ex conditione materiae, quia scilicet est ex nihilo.

Merito igitur Augustinus objurgat Pelagium, qui non solum substantiam facultatis sensitivae laudabat, sed ejus petulantiam qua prorumpebat in motus inordinatos, modo illi ratio non consentiret extra matrimonium; in hoc enim solo consensu reponebat ejus excessum, quem damnabat. Caeterum ipsam concupiscentiam et libidinem, quam nominare non audebat, dicebat esse bonam ex genere et specie, ex igne vitali, ex calore genitali, ex motu carnali, ex delectatione, eamque laudabat ut bonum naturae, licet infimum, et ut donum Conditoris. Ipsos etiam motus inordinatos dicebat bonos et laudabiles natura igniculos, tamen naturae defectum in arbore, sed vigorem potius indicant. Hine inferebat primum hominem, quem rectum conditum agnoscebat, a Deo fuisse creatum cum ista effreni concupiscentia, qualis nunc est. Ut autem Augustinus haec impudentissima libidinis encomia refelleret, multis momentis probat concupiscentiam non esse donum Creatoris, neque perfectionem animae, sed defectum et malum, non quidem morale seu peccatum, sed quia, ut ait S. Doctor, perturbat rationis officia, mentem avocat a delectatione sapientiae et voluntatem ab operatione justitiae.

Inst. 1° : Aug. contra Julianum sic dicebat concupiscentiam esse malam, ut assereret esse poenam peccati, ex eaque probabat peccatum originale, quod argumentum concidisset, si concupiscentia esset defectus naturalis. Ergo.

Resp. Augustinum loqui de concupiscentia in praesenti statu, in quo homo conditus fuerat rectus, ut fatebatur

Julianus, in qua hypothesi bene probat Augustinus, malam et effrenem concupiscentiam quae modo viget supponere peccatum, cujus est poena et supplicium, cum rectitudo in qua homo fuerat conditus eam non compateretur.