Summa summae S. Thomae, Tomus II

Quaestio non est de amore naturali innato, qui est veluti naturale pondus in bonum cuique proprium, neque de amore elicito necessario, qualis reperitur etiam in brutis, neque de amore libero inefficaci, qui est solum complacentia de bonitate Dei, non inferens media ad placendum Deo, neque removens impedimenta peccatorum; sed de amore naturali libero et amicabili efficaci: et hic est duplex, effectivus et affectivus. Amor efficax affective tantum, est simplex actus voluntatis quo homo se et omnia refert in Deum ut ultimum finem, cum proposito ipsi per omnia placendi et removendi omnia quae ipsi displicent; quod est Deum super omnia appretiative amare. Amor efficax effective non est singularis actus, sed est executio dicti propositi, seu actualis observantia mandatorum naturalium: si omnium, dicitur effectivus simpliciter; si aliquorum tantum, effectivus secundum quid.

Dico 1°: Homo lapsus non potest solis naturae viribus, sine gratia reparante, diligere Deum super omnia dilectione affective efficaci¹.

Probatur². Potentia infirma, corrupta et curvata in bonum proprium contrarium divino, non potest exercere erga Deum actum praestantissimum potentiae sanae, nisi sanetur. Atqui voluntas hominis lapsi est infirma et curvata ad bonum proprium contrarium divino, et amare deum super omnia amore efficaci affective est actus praestantissimus potentiae sanae; continet enim virtualiter totius legis naturalis impletionem, et voluntatem efficit rectam circa omne appetibile. Ergo.

Dico 2°: Homo lapsus non potest sine gratia reparante amare Deum amore efficaci effective, hoc est, adimplere totam legem naturalem quoad substantiam³.

Probatur ex principiis positis. 1° Homo infirmus non potest ex se praestare opus praestantissimum hominis sani, nisi sanetur. Atqui adimplere totam legem naturalem est opus praestantissimum hominis sani. Ergo.

2° Voluntas aversa a fine non potest esse recta circa omnia media; ordo enim mediorum pendet ex ordine ad finem. Atqui voluntas hominis peccatoris est aversa a fine, nempe a Deo, ut authore naturali. Ergo.

3° Sunt quaedam praecepta quae homo lapsus servare non potest sine gratia, ut primum et maximum mandatum de dilectione Dei super omnia, ut constat ex conclusione praecedenti: item confessio fidei inter atrocissima tormenta.

Dico 3°: Homo lapsus, in peccato mortali existens, sine speciali Dei gratia superaddita non potest diu vitare omnia peccata mortalia contra legem naturalem, et omnes tentationes vincere⁴.

Author videtur tenuisse oppositum in II Sentent., dist. 28, q. 1, a. 2, c. Quidam ipsum interpretantur de potentia physica; sed, textu attente inspecto, verius dicitur cum aliis quod se retractaverit hic in sua Summa, cui, utpote ultimo ejus operi, standum est.

Conclusio sequitur ex conclusione praecedenti; quia, sicut dictum est, homo lapsus non potest sine gratia observare omnia praecepta. Ergo nec vitare omnia peccata mortalia; peccatum mortale enim nihil est aliud quam transgressio praecepti. Sed et insuper.

Probatur⁵. Ut homo diu vitet omnia peccata mortalia et vincat omnes tentationes, debet habere cor conversum ad ultimum finem, scilicet Deum, et ita firmiter illi inhaerens, ut pro nullo bono consequendo, vel malo vitando, ab eo separari velit. Atqui homo in peccato existens, non solum non habet cor firmiter Deo adhaerens, sed est ab illo aversum, et ad bonum commutabile, ut ad finem, conversum. Ergo.

Dico 4°: Homo justus cum ordinariis gratiae auxiliis, sine speciali privilegio, potest vitare singula peccata venialia; non potest tamen diu vitare omnia⁶.

Prima pars est certa⁷; quia, si homo non posset vitare singula peccata venialia sine speciali privilegio, quod nec datur, nec offertur, ista peccata non haberent rationem voluntarii, nec peccati, aut homo obligaretur ad impossibile.

Probatur secunda pars ex concil. Trid., sess. VI, can. 23: « Si quis hominem semel justificatum dixerit... posse in tota vita peccata omnia, etiam venialia, vitare, nisi ex speciali Dei privilegio, quemadmodum de B. Virgine tenet Ecclesia; anathema sit. »

Probatur⁸ 2°. Quamvis gratia sanctificans sanet hominem quantum ad mentem, remanet tamen corruptio appetitus sensitivi, unde exsurgunt frequentissime inordinati motus contra rationem. Atqui ratio, licet possit reprimere singulos (ex quo habent, ut dictum est, rationem peccati et voluntarii), non potest tamen reprimere omnes, quia dum uni resistere nititur, saepissime alius insurgit, neque ratio potest semper esse pervigil ad hujusmodi motus vitandos et coercendos. Ergo.

Si ergo consideretur quodlibet peccatum veniale seorsim et secundum se, potest homo cum auxiliis ordinariis gratiae illud vitare, et cum sic occurrant vitanda, de illis sic vitandis datur praeceptum. At, si consideretur unum post aliud, et sic diu continuando, et simul attendatur, ex una parte, vis, multitudo et frequentia tentationum, ex alia parte, infirmitas potentiarum naturalium quae ex continua pugna fatigantur, fieri non potest, moraliter loquendo, quin homo in aliquo indeterminate deficiat; haec enim continuatio summam importat difficultatem, ad quam vincendam requiritur specialissima gratia qua arbitrii instabilitas firmetur, sanetur infirmitas, recreetur fatigatio et leniatur fastidium. Et quia haec impotentia non respicit aliquod peccatum determinate, sed aliquod indeterminate et in confuso, dicitur quod homo possit omnia vitare divisive, id est, quodlibet secundum se et seorsim consideratum, non omnia collective, id est unum post aliud, continuando usque ad ultimum. Ex his solvuntur argumenta a ratione.

Dices: Si homo non possit omnia peccata venialia vitare sine speciali privilegio, quod Deus non est paratus dare, ergo ad aliquod committendum necessitatur. Ergo, illud committendo, non peccat; nemo enim peccat in eo quod vitare non potest, ut ait Aug., lib. III de Lib. arbit., c. 18, n. 50⁹.

Resp. Dist. primum consequens. Ergo ad aliquod peccatum veniale committendum vage et indeterminate necessitatur, conc.; ad aliquod particulare et determinatum, nego. Unde pariter nego secundum consequens. Ut enim homini imputetur peccatum, sufficit quod possit quodlibet determinate secundum se et prout se offert hic et nunc vitare, licet ad aliquod vage et indeterminate necessitetur, seu, ut communiter dicitur, licet non omnia collective possit vitare. Sic Christus dixit, Matth., XVIII, 7: Necesse est ut veniant scandala; sed, quia haec necessitas est vaga, nec quemquam determinate afficit, merito culputur qui scandalum praebet¹⁰.

Inst. 1°: Deus praecipit vitare omnia peccata venialia. Ergo homo potest omnia vitare.

Resp. Dist. ant. Deus praecipit vitare omnia peccata venialia praecepto indistincto a praeceptis singulorum, conc.; praecepto distincto, nego. Cum enim omnia simul non occurrant, nec omnia vitentur nisi vitando singula, frustra adhiberetur praeceptum vitandi omnia, distinctum a praeceptis vitandi singula.

Petes an et cui concessum fuerit speciale privilegium immunitatis ab omni peccato, etiam veniali.

Resp. Certo concessum fuit B. Mariae Virgini, et probabilius nulli alteri.

Probatur prima pars 1° ex concilio Trident. supra cit., ubi, postquam definitum fuit « hominem semel justificatum non posse in tota vita peccata omnia, etiam venialia, vitare, nisi ex speciali Dei privilegio, » additur: « Quemadmodum de B. Virgine tenet Ecclesia. » Ergo.

2° Ex Augustino lib. de Natura et Gratia, cap. 36, n. 42, dicente: « Excepta sancta Virgine Maria, de qua, propter honorem Domini, nullam prorsus, cum de peccatis agitur, haberi volo quaestionem. »

3° Ratione. Peccatum, etiam veniale, de fomite peccati ex originali peccato nato oritur. Atqui, cum ab originali peccato B. Maria Virgo in ipsa conceptione sua fuerit praeservata immunis, in ea fomes peccati fuit omnino extinctus. Ergo.

Secunda pars saltem suadetur. 1° Quia sine sufficienti fundamento nemo est excipiendus a regula generali S. Scripturae pluribus in locis affirmantis quod nullus est homo qui non peccet. Nullum autem habemus fundamentum, neque in Patribus, neque in conciliis, neque in S. Scriptura, aliquem ab hac generali regula excipiendi, praeter B. Virginem. Ergo.

2° Augustinus, respondens Pelagio plures viros et foeminas, quos nominabat, omnino sine peccato fuisse asserenti, inter quos Joseph Virginis Mariae sponsum connumerabat, post verba modo citata addit: « Hac ergo Virgine excepta, si omnes illos sanctos et sanctas, cum hic viverent, congregare possemus et interrogare, utrum essent sine peccato, quid fuisse responsuros putamus? utrum hoc quod iste [Pelagius] dicit, an quod Joannes apostolus? Rogo vos, quantalibet fuerint in hoc corpore excellentia sanctitatis, si hoc interrogari potuissent, nonne una voce clamassent, I. Ioann., I, 8 : Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos decipimus, et veritas in nobis non est ? An illud humilius responderent fortasse quam verius? Sed huic [Pelagio] jam placet, et recte placet [quod ipse dicit], « laudem humilitatis in parte non ponere falsitatis. » Itaque, hoc si verum dicerent, haberent peccatum ; quod humiliter quia faterentur, veritas in eis esset. Si autem hoc mentirentur, nihilominus haberent peccatum, quia veritas in eis non esset. » Quoniam vero nihil de hoc vel illo sancto, v. g., de Joanne Baptista aut de Joseph sponso B. Virginis, definitum fuit, negative vel affirmative, quantum ad omnimodam immunitatem a peccato, idem Doctor, lib. de Spiritu et littera, postquam suam sententiam iterum exposuit, prosequitur : « Quin, etiamsi nemo est, aut fuit, aut erit, quod magis credo, tali puritate perfectus, et tamen esse, aut fuisse, aut fore defenditur et putatur, quantum ego judicare possum, non multum erratur, nec perniciose, cum quadam quisque benevolentia fallitur : si tamen qui hoc putat, se ipsum talem esse non putet, nisi revera ac liquido talem se esse perspexerit. »)