Summa summae S. Thomae, Tomus II

Dico 1° : Si agatur de conscientia errante vincibiliter, videtur extra dubium confessarium teneri monere suum poenitentem : 1° Quia, tamquam medicus, debet praecavere ejus peccata formalia, a quibus non excusatur per conscientiam vincibiliter errantem. 2° Quia talis ponitens est in malo statu et incapax absolutionis. Idem dicendum de iis qui interrogant, an hoc sit peccatum nec ne ; quia, hoc ipso quo interrogant, videntur dubitare, nec habere ignorantiam invincibilem, et aliunde confessarius non est tantum judex poenitentis, sed est doctor, cujus officium est instruere, praesertim eos qui petunt instrui. Et hanc utramque conclusionis partem veram existimo, etiamsi nulla appareat spes emendae ; quia eaedem rationes urgent, et insuper ex monitione nullum sequitur inconveniens; pariter enim peccat formaliter ponitens monitus vel non monitus, cum ejus ignorantia vincibilis eum non excuset a peccato formali.

Petes quibus signis confessarius cognoscere possit errorem fuisse vincibilem in ponitente.

Resp. Interroget : 1° an aliquam indecentiam in hoc actu adverterit; 2° an ipsi sua conscientia dictaverit, esse saltem interrogandum confessarium, vel alium virum prudentem; 3° an occasionem interrogandi ex verecundia aut metu neglexerit. Si poenitens affirmative respondeat ad unum vel alterum ex his, censeri potest inculpabili errore versari; secus, si ad omnia neget. Gury, de Conscientia, n. 38.

Dico 2° : Si agatur de conscientia errante invincibiliter, distinctione opus est. Vel est spes emendae, nec periculum gravioris inconvenientis ex monitione, vel non est spes emendae, aut est periculum gravioris inconvenientis quam sit peccatum materiale poenitentis. Si sit spes emendae, nec sit periculum gravioris inconvenientis quam sit peccatum materiale ponitentis, confessarius tenetur eum monere; quia, tamquam doctor, tenetur, ubi non timetur inconveniens, instruere suum ponitentem, et in eo praecavere peccata, etiam materialia. Si vero nulla sit aut admodum exigua spes emendae, aut si sit, jure tamen timentur graviora inconvenientia quam sit peccatum materiale poenitentis, regulariter confessarius nec tenetur, nec potest monere. Ratio primae partis, quia, seclusa spe emendae, gravissimum sequitur inconveniens, nempe quod iste poenitens peccabit formaliter, cum ante peccaret tantum materialiter, et quod monitus damnetur, qui non monitus potuisset salvari. Satius est ergo ipsum relinquere in bona fide : unde Aug., hom. 41, inter 50,¹

si quis, dist. 7 de Poenit. : « Si scirem non tibi prodesse, non te admonerem, non te terrerem. » Ratio secundae partis est, quia e pluribus malis minus est eligendum.

Dixi, « regulariter, » quia quidam casus excipiuntur.

Excipitur 1° si poenitens ignoret invincibiliter qua sunt scitu necessaria necessitate medii ad salutem, ut Deum esse trinum, esse incarnatum, dolorem de peccatis esse necessarium cum sacramento ad obtinendam remissionem peccatorum, et similia. Sive enim sit spes emendae, sive non, confessarius de his monere debet et instruere suum poenitentem, tum quia alias poenitens non est capax absolutionis, tum quia, etiamsi non moneat, perinde non salvabitur ob ignorantiam istorum. Satius est ergo eum ponere in eo statu in quo possit salvari, si velit, et a quo est verisimile quod non excludatur spes emendae pro toto decursu vitae.

2° Excipitur si ignorantia invincibilis ponitentis vergat in scandalum multorum aut damnum boni communis ; ut si sacerdos ministrans sacramenta sit invalide ordinatus, si nullitas alicujus matrimonii sit notoria, etc. Monendus est poenitens, sive sit spes emendae, sive non, quia bonum plurium, maxime bonum commune, praevalet bono alicujus particularis.

Quidam addunt, nec male, etiamsi ignorantia poenitentis vergat in damnum grave alicujus particularis ; quia videtur esse charitatis et aequitatis ut magis praecaveam damnum innocentis² inviti, quam damnum illius qui supponitur propria voluntate et malitia illud incurrere.

Hic distinguendum est : an scilicet damnum grave ex tali errore a persona particulari tolerandum, salutem animae ejus vel tantum bona temporalia in discrimen conjiciat. Si prius, videtur monendum esse errantem invincibiliter, quia, si forte monitioni non acquiescat, periculum salutis ab altero saltem amovebitur, et bonum amissum bono ejusdem naturae et ponderis compensabitur. Si errans, nolens obedire, pereat, propria culpa peribit, et dici non potest ejus animam alteri animae praeferendam esse. In posteriori casu, cum bonum superioris ordinis bono ordinis inferioris sit anteponendum, censemus errantem probabiliter monitioni non obtemperaturum in bona fide relinquendum esse. Si objiciatur quod consensus ejus qui damnum hujusmodi patietur praesumi non debeat, respondemus eum non esse rationabiliter invitum, quia ordo charitatis exigit ut cum temporali detrimento, etiam gravi, saluti aeternae proximi provideatur. Insuper, confessarius, de quo hic praecipue agitur, tenetur ex officio prospicere bono spirituali poenitentis, non vero bono temporali alterius, et cum haec duo mala simul avertere non possit, minus eligere, seu potius permittere, debet.

3° Excipitur a quibusdam recentioribus, et bene, si ignorantia sit juris naturalis, quoad secundaria principia, v. g., pollutionis, delectationis venereae, etc. Quia, etsi possit dari ad tempus ignorantia invincibilis illorum (quod tamen multi negant), haec ignorantia non potest diu durare, ac facile et brevi fiet vincibilis, propter suspicionem malitiae quam de se ingerit actio de se mala et inhonesta. Unde, si non moneatur poenitens, suspicionem hanc, quando continget, quasi male fundatam ex silentio confessorum reputabit et facile contemnet, sicque in peccato jam formaliter, ex conscientia errante vincibiliter perseverabit ; si autem moneatur, spes est quod majori cum remorsu peccabit, pravam consuetudinem confessariis aperiet, ab eis salutaria remedia recipiet, et tandem resipiscet.

Dices contra secundam partem secundae conclusionis : Poenitens in quo non est spes emendae, si moneatur, non debet censeri sufficienter dispositus ad absolutionem. Ergo.

Resp. Nego ant. Ut enim censeatur sufficienter dispositus, sufficit quod detestetur peccatum super omne malum in genere, nec est necesse quod ad singularia descendat; alioquin, attenta fragilitate humana, pauci forent veri poenitentes : « Contritus, inquit S. Thomas, Quodlibeto 1, a. 9, tenetur in generali velle magis pati quamcumque poenam, quam peccare...; sed in speciali descendere ad hanc poenam vel ad illam non tenetur. Quin imo stulte faceret, si quis se ipsum vel alium sollicitaret super hujusmodi particularibus poenis... Et ideo descendere in talibus ad singula, est inducere hominem in tentationem et praebere occasionem peccandi. » Idem docet in Suppl., q. 3, a. 1.

Ex dictis colliges : 1° quod, si confessarius deprehendat poenitentis matrimonium esse nullum, quod tamen ipse poenitens credit invincibiliter esse validum, si prudenter existimet poenitentem monitum non discessurum ab uxore putativa, vel si discedat, secutura gravia inconvenientia et scandala, puta odia et rixas diuturnas, incontinentiam, honestae familiae aut prolium diffamationem seu derelictionem, et similia, debet tacere et relinquere poenitentem in bona fide. Quod si agatur de matrimonio contrahendo, attendendum est ad irreverentiam sacramenti, et ad mala quae nata sunt sequi ex matrimonio invalido, si poenitens non moneatur; et haec conferenda sunt cum inconvenientibus quae praevidentur secutura, si moneatur, et quod minus videbitur est eligendum, monendo vel tacendo. Regulariter, dum agitur de actu futuro, re adhuc integra manente, minora mala sequuntur, si moneatur, quam si non moneatur; unde regulariter in hoc casu est monendus poenitens. Ex his casibus, alios similes resolve.

Colliges 2° confessarium teneri monere poenitentem quem videt laborare conscientia erronea contra se, scilicet arbitrantem esse peccatum quod non est, vel esse mortale quod est tantum veniale. V. g., plebeius putat se teneri sub mortali adesse vesperis diebus dominicis et festis, aut se non posse bibere ad refrigerationem in die jejunii ; religiosus aut monialis credit se sub mortali astrungi silentio aut jejunio regulari; uxor reputat plura mortalitia in usu matrimonii, quae sunt tantum venialia : in his, inquam, et similibus, confessarius debet monere poenitentem; quia, ut dictum est, tamquam doctor debet illum instruere, et tamquam medicus praecavere ejus peccata formalia, maxime cum non sequatur inconveniens quod praeponderet inconvenienti quod sequitur, si non moneatur. Quod enim inde poenitens forte facilius et frequentius peccet venialiter, est longe minus inconveniens, quam si semel tantum peccet mortaliter ex conscientia erronea.