Summa summae S. Thomae, Tomus II

Petes 1° utrum detur in homine imperium respectu sui et suarum operationum.

Resp. affirmative¹. Quia, praeter electionem, datur in voluntate usus activus. Ergo, praeter judicium regens electionem, debet dari alter actus in intellectu regens usum et executionem, qui dicitur imperium. Patet consequentia, quia voluntas nunquam operatur sine directione intellectus. Antecedens etiam constat, quia electio versatur circa medium in ordine intentionis, ut est futurum et effectus finis. Usus activus versatur circa idem medium in ordine executionis, ut est praesens et causa efficiens finis habiti in re. Ergo isti duo actus versantur circa objecta formaliter distincta, licet sint materialiter idem. — Subsumo. Atqui actus essentialiter distinguuntur penes objecta formaliter distincta. Ergo. — Insuper, ubi est nova et distincta difficultas, ibi requiritus novus et distinctus actus. Atqui in executione, nova, distincta et longe major difficultas reperitur quam in electione, ut omnibus pervium est. Quot sunt enim qui facile eligunt, et in executione deficiunt !

Petes 2° utrum imperium sit actus rationis vel voluntatis.

Resp. 1². Imperium est substantialiter actus rationis, praesupposito actu voluntatis in cujus virtute ratio movet per imperium ad exercitium actus.

Prob. Imperare tria dicit : primum, ordinare eum cui imperatur ad opus faciendum et media hic et nunc exequenda ad finem consequendum; secundum, intimare seu denuntiare opus faciendum, non indicativo modo, dicendo : « Hoc est faciendum, » ut sit per judicium discretivum, sed imperativo modo, dicendo : « Fac hoc; » tertium, movere ipsum seu potentiam cui imperatur ad operis executionem. Atqui haec tria sunt rationis. 1° Ordinare, est conferre seu comparare unum ad aliud; quod, cum sit aliquid intelligibile, est proprium rationis. 2° Intimare seu denuntiare, est manifestare et loqui; quod etiam pertinet ad intellectum. 3° Quamvis voluntati per se primo conveniat movere, quia est primum movens ad exercitium, convenit tamen secundario et participative intellectui, ex actu praecedente voluntatis, quia virtus prioris actus remanet in actu sequenti : unde, sicut in electione remanet aliquid de virtute actus consilii praecedentis, scilicet ordo mediorum, ita in imperio remanet aliquid de virtute electionis, nempe efficacia movendi.

Ergo imperium est actus rationis, praesupposito actu voluntatis, in cujus virtute ratio movet per imperium ad exercitium actus.

Petes 3° quinam actus subjiciantur imperio rationis.

Resp.³ et sit regula generalis : Illi actus qui sunt in potestate et arbitrio nostro, et ad quos ratio suadens movere nos potest, imperari possunt; hi vero qui non sunt in potestate et arbitrio nostro, et ad quos ratio suadens nos movere non potest, imperari non possunt. Colligitur haec regula ex ipsa natura imperii. Imperare enim est superioris gubernantis et potestatem habentis ad movendum et obligandum ut sibi obediatur, alioquin inane foret imperium.

Ex hac regula generali deduces quinam actus in particulari subjiciantur vel non subjiciantur imperio rationis⁴.