Summa summae S. Thomae, Tomus II

Duplici modo possumus conformari conscientiae : negative, non agendo contra illam ; positive, agendo secundum illam.

Dico 1° : Nunquam licet agere contra conscientiam tam prohibentem quam praecipientem, sive veram, sive erraneam, etiamsi vincibiliter erret; ita ut, si conscientia dictet aliquid esse prohibitum, non possit illud poni, et si dictet aliquid esse praeceptum, non possit illud omitti.

Est communis cum Authore¹.

Probatur 1° ex illo Apost. ad Rom., XIV, 23 : Omne quod non est ex fide, peccatum est. Per fidem enim communiter SS. Patres et interpretes intelligunt conscientiam.

Probatur 2° ratione². 1° Conscientia est proxima et immediata regula actuum humanorum, quatenus scilicet intimat seu applicat legem hic et nunc praecipientem aut prohibentem, sive quatenus vi et nomine legis prohibet aut praecipit hunc actum, quamvis forte lex non prohibeat aut praecipiat. Ergo agere contra conscientiam, est agere contra legem actu obligantem, saltem existimatam talem; quod fieri non potest absque contemptu legis. 2° Ille peccat, qui vult peccatum et ei allicitur³. Atqui qui agit contra conscientiam, etiam errantem, vult peccatum. Ergo. — Prob. min. Ille vult peccatum, qui facit id quod judicat peccatum. Atqui qui agit contra conscientiam, facit quod judicat peccatum. Ergo.

Dico 2° : Non solum tenemur non agere contra conscientiam invincibiliter erroneam, sed tenemur absolute agere secundum illam, dum dictat aliquid esse de praecepto faciendum⁴.

Probatur : 1° Quia omissio actus quem conscientia invincibiliter erronea dictat esse de praecepto faciendum, non est ex fide magis quam positio actus quem dictat esse prohibitum. 2° Quia non agere secundum conscientiam invincibiliter erroneam aliquid praecipientem, est agere contra illam : sic, v. g., si conscientia tibi dictat invincibiliter esse mentiendum ad salvandam vitam proximi, si non agas secundum illam mentiendo, hoc ipso agis contra illam. Atqui ex praecedenti conclusione constat, non esse licitum agere contra conscientiam invincibiliter errantem. Ergo.

[ Non solum qui operatur cum conscientia invincibiliter erronea non peccat, sed etiam probabilius acquirit meritum. Ratio est, quia ad dicendum aliquem actum bonum, saltem inadaequate, sufficit ut dirigatur per rationis et prudentiae dictamen. Cum ergo operans prudenter agit, procul dubio mereri debet propter bonum finem quem intendit et cujus virtute operatur, nempe gloriae Dei aut charitatis erga proximum, etc.; sicut, e contra, demeretur qui facit opus materialiter bonum, sed apprehensum ut malum, propter malum finem in quem dirigitur. Id eruitur ex hoc principio, quod, si integre seu adaequate, id est materialiter simul et formaliter, actus specificantur ex objecto et fine; attamen, sub posteriori respectu, ex fine tantum eorum moralitas determinatur, ut Angelicus docet, Ia 2ae, q. 1, a. 3, c. : « Actus morales proprie speciem sortiuntur ex fine. » Unde concludit, Quodlib. II, a. 27, c. : « Actus humanus judicatur virtuosus vel vitiosus secundum bonum apprehensum, in quod voluntas fertur, et non secundum materiale objectum actus. » Et in hoc consentit Augustino dicenti lib. II de Moribus Ecclesiae et Manich., c. 13, n. 27 : « Finis quo referuntur ea quae facimus, id est propter quem facimus quidquid facimus, si non solum inculpabilis, sed etiam laudabilis fuerit, tunc demum etiam facta nostra laude aliqua digna sunt. » Cui consonat Bernardus in lib. de Proecepto et Dispensat., c. 14, n. 41 : « Et quidem, ait, laude dignam dixerim vel solam intentionem piam, nec plane condigna remuneratione fraudabitur in opere quoque non bono ipsa bona voluntas. » ]

Dico 3° : Probabilius tenemur agere secundum conscientiam vincibiliter errantem praecipientem aliquid faciendum, non absolute, sed conditionate et in hypothesi quod non deponatur, ut potest et debet deponi. Est Joannis a S. Thoma, Serra et plurium aliorum, contra Sylvium et plures alios.

Patet iisdem rationibus : tum quia omissio actus quem conscientia erronea dictat de praecepto esse faciendum, non est ex fide; tum quia non agere secundum conscientiam vincibiliter errantem aliquid faciendum praecipientem, est contra illam agere, ut modo dicebam de conscientia invincibiliter errante. Ergo.

Dices : Potest et tenetur deponere istam conscientiam. Ergo non tenetur agere secundum illam. Equidem potest et tenetur deponere; sed, si non deponat, quid est illi agendum? In hac enim tantum suppositione currit nostra conclusio. Et dicimus quod teneatur illam sequi, quia non potest contra illam agere; ageret autem contra illam, si non sequeretur. — Inferes : Ergo obligabitur ad peccandum, quia peccat sequendo illam. Ita est. Obligabitur ad peccandum, non absolute, sed ex suppositione sibi voluntaria, quam auferre potest, deponendo conscientiam. Ut hoc non est inconveniens.

Petes 1° quomodo qui laborat conscientia vincibiliter erronea debeat illam deponere.

Resp. debere illam deponere cum prudentia et maturitate, ne, si temere deponat, et forte conscientia quam suspicatur esse erroneam non sit erronea, se exponat periculo male agendi quod conscientia prohibebat, aut male omittendi quod praecipiebat. Debet ergo adhibere humilem orationem ad Patrem luminum, rem totam exacte discutere, consulere libros aut viros doctos, et talem adhibere diligentiam quam viri prudentes et probi adhibere solent in negotiis momentosis. Sufficit autem, regulariter loquendo, illitteratis, imo et litteratis scrupulosis judicium, sive pastoris, sive confessarii, sive superioris dicentis conscientiam esse erroneam; quia jure praesumitur, Deum iis quos posuit aliorum rectores non denegare lumen ad eos regendos necessarium, dum proprium illis deficit.

[ Haec quidem vera sunt quoad eum qui hic et nunc aliquo modo advertit aut suspicatur necessitatem inquirendi de licitate actionis, antequam eam ponat. Sed fieri potest ut, etiamsi error sit revera vincibilis, quia olim fuit culpabilis, agens in praesenti eum non advertat nec suspecetur. Hoc accidit confessario qui olim theologiam non satis excoluit, aut hujus studium nimis diu ex negligentia intermisit. De tali confessario S. Thomas rectissime dicit, q. 17 de Veritate, a. 8, ad 8, quod « nunquam a peccato excusatur, » sive agat juxta conscientiam, sive contra. Et hujus decisionis ratio est evidens, quia remanet peccatum, quantumvis vetus supponatur, culpabilis ignorantiae eorum quae quis scire tenetur, ut officia proprii status recte adimpleat. Non incurritur quidem reatus iste eo instanti quo quis acturus est, sed est culpa omissae olim diligentiae et ab actione praesenti independens. Unde gravitas hujus peccati non desumitur ab actione nunc ponenda, sed ex communibus principiis de peccatis ignorantiae aestimanda est. Hinc perspicitur etiam cur, in casu, magis reus sit qui agit contra conscientiam, quam qui juxta. Hic enim praedictum tantummodo ignorantiae reatum habet ; ille vero, praeter hunc, addit nunc alium reatum actionis contra conscientiam positae, ex principio ab Apostolo enunciato, Rom., XIV, 23 : Omne quod non est ex fide, peccatum est. — Si ille qui tali ignorantia laborat, culpam admissam per congruam paenitentiam et additam diligentiam, ut par est, retractaverit, illi aequiparandus est qui in ignorantia invincibili versatur. ]

Petes 2° utrum subditus possit obedire superiori contra conscientiam dictantem esse illicitum hic et nunc illi obedire.

Resp. negative; quia, ut dictum est, nunquam licet agere contra conscientiam, et ipsa obligat vi praecepti divini, quod praeponderat praecepto hominis. Si tamen sit vincibiliter erronea, subditus debet eam deponere et obedire.

Verum cave ne hic confundas conscientiam de licitate vel illicitate obedientiae praestandae hic et nunc superiori, cum dubio aut judicio speculativo de injustitia ejus praecepti, prout quidam hic videntur confundere, et ideo hanc quaestionem valde perplexe tractant et resolvunt. Haec enim sunt omnino diversa, et potest subditus dubitare, aut etiam probabilius judicare speculative superiorem male praecipere, et tamen practice judicare se teneri hic et nunc illi obedire. Quod ut explicetur,

Petes 3° utrum subditus dubitans aut probabilius judicans praeceptum superioris esse de re illicita, possit et debeat illi obedire.

Resp. Subditus qui non est certus, sed dubitat, aut etiam probabilius judicat praeceptum superioris esse de re illicita, regulariter loquendo, potest et tenetur illi obedire, formando sibi conscientiam moraliter certam de lieitate suae obedientiae ex principiis sequentibus.

1° SS. Patres docent obediendum esse superiori, quando non est certum quod id quod praecipit sit contra Deum. Aug., lib. XXII contra Faustum, cap. 75 : « Vir justus, inquit, si forte sub rege homine etiam sacrilego militet, recte posset, illo jubente, bellare, civicae pacis ordinem servans ; cui quod jubetur, vel non esse contra Dei praeceptum certum est, vel utrum sit, certum non est. » S. Bernard., lib. de Praecept. et Dispensat., c. 9, n. 21 :

« Quidquid vice Dei praecipit homo, quod non sit tamen certum displicere Deo, haud secus omnino accipiendum est, quam si praecipiat Deus. » S. Bernardinus Senensis, in dialogo de Obedientia : « Subditus rationabiliter dubitat an quod praecipitur, sit peccatum : an non tunc praefecto obedire tenetur? »

2° Superior habet jus certum praecipiendi, neque ob dubium subditi exuitur jure suo. Ergo subditus tenetur illi obedire ; sunt enim correlativa jus praecipiendi et obligatio obediendi.

3° Ex denegatione obedientiae, dum causa manifesta assignari non potest, enervatur authoritas in superioribus, deperit obedientia in subditis, nascuntur jurgia et contentiones inter superiores et inferiores, sicque regimen impeditur in multis, cum aliorum scandalo.

Ex his ergo principiis, quamvis permaneat speculativum dubium aut judicium probabilius de inhonestate praecepti, quod suppono esse invincibile, potest subditus sibi formare conscientiam moraliter certam de honestate suae obedientiae, sic discurrendo : Possum et teneor obedire superiori, quando non sum certus quod id quod mihi praecipit sit contra Deum. Atqui non sum certus quod id quod mihi hic et nunc praecipit sit contra Deum. Ergo possum et teneor hic et nunc illi obedire. Major est moraliter certa, ex principiis positis. Minor est physice certa, adeoque et conclusio, quae est conscientia, est moraliter certa.

Dixi, « regulariter loquendo ; » quia conclusio patitur exceptionem, si nempe ex obedientia sequatur gravius inconveniens, quam ex inobedientia. Non enim censetur superior prudens velle obligare in his circumstantiis, alioquin abuteretur jure suo. Et si instet, ignorans forte inconveniens, intelligendum est quantum potest et debet subditus obedire. Neque diei potest quod habeat jus certum praecipiendi in his circumstantiis, sed e contra potius videtur certum quod non habeat.