Summa summae S. Thomae, Tomus II

docet Augustinus locis relatis in probationibus. Unde natura innocens cum collatis sibi viribus perinde agere ac perseverare poterat, at mulier foecunda et sana vegetam prolem gignere, ac miles fortis et armatus hostem ignavum et inermem vincere, et homo sanus ambulare et loqui; quamquam cum id sit, minime fiat absque Dei motione, quam nostri Thomistae explicant per physicam praemotionem omnibus agentibus secundis in quovis statu necessariam. At homo in hoc statu, etiam per gratiam justificatus, se habet ad bonum et ad perseverantiam ut causa infirma, innumerisque impedimentis implicata : ex quo fit ut, si solum secundum consuetum cursum rerum et juxta propriae conditionis modum ei provideretur, nemo perseveraret; et ideo iis omnibus qui perseverant, confertur per specialissimum Dei auxilium, non solum juxta consuetum modum movens et dirigens, sed etiam specialissimo modo sanans, roborans et dirigens, et, ut ita dicam, manu tenens hominem, ut, licet infirmus inter tot tentationes, perseveret per Dei virtutem.

Igitur juxta has observationes facilis est responsio ad ea quae opponunt adversarii ex Augustino, ut videre est in priori nostro Opere.

I. Relictis variis gratiae acceptionibus, hic sumitur generaliter pro quocumque dono seu beneficio gratis, hoc est, ex mera Dei benignitate, non ex justitia aut ex meritis nostris concesso. Sub hac generali gratiae acceptione omnia dona naturalia, scilicet ipsa natura et omnes ejus potentiae, possunt dici gratiae; gratis enim Deus nobis contulit esse, vivere, sentire, intelligere, velle, etc. Haec tamen, etsi isto lato sensu dicantur gratiae, non possunt dici auxilia gratiae, quia auxilium supponit eum qui adjuvatur et potentias activas quas adjuvat.

II. Gratia proprie et communi Scripturae atque Ecclesiae sensu accipitur pro dono gratuito, sive habituali sive actuali, natura superaddito.

III. Gratia haec, tam habitualis quam actualis, est duplicis ordinis, naturalis scilicet et supernaturalis : naturalis, quae movet ad bonum intra sphaeram naturalium, ut si Deus infundat lumen scientiae naturalis, aut moveat specialiter ad rerum naturalium cognitionem; supernaturalis, quae vel habitu vel motione adjuvat ad ea quae excedunt vires naturae, ut dum Deus infundit habitum fidei vel charitatis, aut movet ad alterutrius actum. Inter utrumque hoc auxilium potest adhuc distingui alterum, quasi medium, quod de utroque aliquid participat, scilicet ut sit naturale quoad substantiam et supernaturale quoad modum, v. g., dum Christus caecum natum illuminavit : modus namque operandi hunc effectum fuit supra vires naturae, quamvis effectus, consequenter gratia, substantialiter sit intra ordinem naturae ; non enim iste visus fuit alterius rationis quam visus caeterorum hominum.

IV. Verum, quia gratia dividitur contra naturam, gratia praecise sistens in bono naturali minus proprie dicitur gratia : unde propriissime dicitur gratia, vel habitus supernaturalis infusus, ut gratia sanctificans et virtutes infusae, vel motio supernaturalis qua nos movet Deus ut primus motor in ordine gratiae ad actus supernaturales, vel etiam ea Dei operatio qua res naturales dirigit ad salutem nostram.

V. Gratia sumpta pro motione supernaturali est duplex, moralis et physica. Moralis fit per ostensionem boni, quandoque adjuncta infusione luminis ad illud percipiendum : pertinet ad causam finalem. Physica fit per influxum effective et intrinsece reducentem facultatem ad actum : pertinet ad causam efficientem. Deum utroque modo movere voluntatem, docet Auctor 1ap., q. 105, a. 4, et alibi.

VI. Motio physica quandoque est mera applicatio potentiae et virtutis praeexistentis, ut cum Deus voluntatem justi movet ad actum charitatis. Quandoque, licet sit applicatio potentiae, non est tamen applicatio virtutis, quia non praeexistit, sed eam secum adfert per modum transeuntis, ut dum Deus voluntatem peccatoris movet ad actum attritionis aut contritionis ; cum enim iste actus sit supernaturalis, et in illo peccatore nullus adhuc habitus supernaturalis existat, necesse est ut illa motio conversionem inchoans secum adferat aliquam virtutem supernaturalem, non per modum habitus permanentis, sed per modum passionis transeuntis.

VII. Motio illa physica quae est mera applicatio potentiae et virtutis praeexistentis, iterum est duplex : una generalis, qua Deus ut primus et universalis motor applicat facultates secundum exigentiam et modum earum ad actus sibi proportionatos; altera specialis, qua Deus quandoque mentem hominis applicat ad cogitanda vel volenda quae, licet non excedant ejus vires, tamen, secundum consuetum cursum et dispositionem subjecti, homo ea non cogitaret nec vellet, et hoc tam in naturalibus, quam in supernaturalibus.

VIII. Motio generalis qua Deus, ut primus et universalis motor, tam in ordine naturae quam in ordine gratiae, applicat potentiam et virtutem praeexistentem, secundum ejus exigentiam et consuetum rerum cursum, ad actus ipsi proportionatos, primo aspectu videtur non pertinere proprie ad auxilium speciale gratiae, quia non datur gratuito, sed ex connaturali quadam exigentia: sicut enim, supposita collatione virtutis naturalis, illi debetur motio seu concursus generalis ipsam praemovens ad actum proprium, ut igni ad comburendum, soli ad illuminandum, ita quod sine miraculo non possit illi denegari ; sic, quamvis justo data sit gratis virtus elevans ad bonum supernaturale, ea tamen supposita, debetur quodammodo juxta leges communes Providentiae, generalis motio illam applicans ad actus ipsi proportionatos.

Altamen, si rem altius consideremus, haec motio generalis potest et debet aliquo vero sensu dici speciale auxilium gratiae. Pro cujus intelligentia observandum est, hanc motionem generalem non eodem modo se habere in agentibus naturalibus et voluntariis. Agentia naturalia habent naturalem formam qua determinantur necessario ad unum actum sibi convenientem, ut ignis ad comburendum, sol ad illuminandum, et sic exigunt motionem generalem determinantem ad actum sibi proprium. Agentia autem voluntaria non habent formam naturalem qua determinentur necessario ad unum actum sibi convenientem, sed vertibilia sunt ad opposita et defectibilia a bono sibi connaturali. Sic, licet objectum intellectus sit verum, voluntatis secundum se bonum naturale, voluntatis ut instructae virtutibus infusis bonum supernaturale; tamen intellectus ad verum et voluntas ad bonum sive naturale sive supernaturale feruntur flexibiliter et sunt ab illo defectibiles.

Unde, quamvis istis potentiis debeatur motio generalis qua aliquando attingant suum objectum, non tamen ut attingant semper et indefectibiliter. Quod ergo hic et nunc isti detur potius quam alteri, est ex speciali gratia.

Quapropter, si ista motio generalis consideretur respective ad naturam secundum se aut ut instructam virtutibus infusis, dicenda est motio generalis, et non auxilium speciale gratuitum ; quia ad providentiam generalem pertinet movere unumquodque agens secundum modum suum, et cum in homine sit inclinatio, attenuata licet et defectibilis, non tamen totaliter corrupta, ad bonum, illi debetur motio qua aliquando moveatur ad actum bonum sibi convenientem, et non semper ad malum. Unde quod moveatur aliquando ad bonum, non est auxilium pure gratuitum, quia quodammodo debetur ; neque speciale, quia non est ex speciali benevolentia et providentia, sed secundum leges communis providentiae qua naturas defectibiles quandoque movet ad bonum suae naturae, quandoque permittit deficere. Idem dic de voluntate informata charitate, respectu boni supernaturalis. Sed, si ista motio consideretur respective ad hominem cui datur prae alio, tunc respectu hujus hominis potest et debet dici speciale auxilium gratiae; quia, quamvis natura, ut dictum est, exigit quandoque moveri in bonum, non tamen hic homo prae altero exigit ut hic et nunc potius quam alter moveatur in bonum. Unde, quod moveatur in bonum a quo alter deficit et a quo ipse deficere poterat, est ex auxilio speciali gratiae, id est, gratis collato.

(Hanc observationem, quae cuique mature attendenti pervia est, expendit et tradit S. Thomas, q. 24 de Veritate, a. 14, c, his verbis : « Quamvis hujusmodi bona [scilicet naturae suae proportionata] homo possit facere sine gratia gratum faciente, non tamen potest ea facere sine Deo, cum nulla res possit in naturalem operationem exire nisi virtute divina; quia causa secunda non agit nisi per virtutem causae primae. Et hoc verum est tam in naturalibus agentibus, quam in voluntariis. Tamen hoc alio modo habet necessitatem in utrisque. Operationis enim naturalis Deus est causa, in quantum dat et conservat id quod est principium motus naturalis, sicut gravitatem in terra, quae est principium motus deorsum : » Licet hic Angelicus generalem motionem non memoret, eam tamen semper supponit et alibi exprimit.

Hanc autem generalem motionem non sufficere homini ut agat bonum sibi connaturale, sed eum indigere speciali motione et directione, explicat sic prosequendo : « Sed voluntas hominis non est determinata ad aliquam unam operationem, sed se habet indifferenter ad multas [id est, bonas et malas], et sic quodammodo est in potentia, nisi mota per aliquid activum, vel quod ei exterius repraesentatur, sicut est bonum apprehensum, vel quod in ea interius operetur, sicut est ipse Deus, ut Augustinus dicit in lib. de Gratia et libero Arbitrio, cap. 21, ostendens multipliciter Deum operari in cordibus hominum. Omnes autem exteriores motus [idem dicit de interioribus] a divina providentia moderantur secundum quod ipse judicat aliquem esse excitandum ad bonum his vel illis actionibus. Unde, si gratiam Dei velimus dicere, non aliquod habituale donum, sed ipsam misericordiam Dei, per quam interius motum mentis operatur et exteriora ordinat ad hominis salutem; sic nec ullum bonum homo potest facere sine gratia Dei. » Ergo, juxta S. Thomam, homo, propter indifferentiam humani arbitrii, ut bonum potius quam malum agat indiget divina providentia, quae, secundum quod judicat convenire, moderatur motus ad bonum, et misericordia Dei, per quam interius motum mentis operatur et exteriora ordinat ad bonum. Nemo autem dicere potest hoc auxilium esse huic homini pro altero debitum. Ergo est gratuitum, quia non datur ex merito, sed ex misericordia. Est et speciale, quia non omnibus datur, quantumvis respective ad naturam secundum se sit debitum et generale.

Haec observatio omnino necessaria est ad enodandas difficultates, alioquin intricasissimas, hujus dissertationis. Tollit namque ambiguitates et aequivocationes propter quas multi cespitant et deluduntur, conciliatque opiniones Thomistarum apparenter contrarias, ut patebit ex dicendis.

Suppono tamquam principium certum, quo omnes difficultates de necessitate gratiae debent dirimi, quod definit Coelestinus Papa, aut quivis alius Pontifex author capitulorum quae ipsi adscribuntur, cap. 12, scilicet : « Gratiae operi et dignationi nihil penitus subtrahendum est. » Hoc principium in Scripturis, conciliis, Patribus et communi sensu fundatum Thomistae cum suo Doctore¹

sic explicant, quod Deus non solum homini dedit et conservat virtutes bene agendi, sed eas movet et applicat ad bene agendum; his enim duobus continetur quidquid est entis et boni in opere.

Quantum ad cognitionem veri, duplicis generis sunt veritates, secundum quod ad ordinem naturalem vel ad ordinem supernaturalem spectant.

Inter veritates naturales quaedam sunt, pro praesenti statu unionis animae ad corpus, intellectui nostro proportionata, ut quae ex sensibus vel ex principiis per se notis deducuntur. Quaedam captum nostrum superant, vel quia sunt sensibus imperviae, aut connexionem necessariam non habent cum principiis naturaliter notis, ut cogitationes cordium et futura contingentia, vel quia sunt mere spirituales, ut substantia angelica. Constat has posteriores non posse cognosci sine speciali Dei auxilio, et de his non est quaestio, sed de prioribus tantum.

Iterum inter veritates naturales quaedam sunt mere speculativa, quae scilicet nullo modo spectant ad praxim, ut : quodlibet est vel non est, totum est sua parte majus, non est effectus sine causa. Quaedam sunt practicae, ut : bonum est faciendum, Deus est colendus, parentes sunt honorandi. De veritatibus naturalibus prioris generis Dico 1° : Homo lapsus sine gratia speciali natura superaddita, sed cum solo concursu generali praevio, qui tamen aliquo sensu debet dici specialis et gratuitus, potest cognoscere quasdam veritates naturales² Est contra quosdam antiquos et Vasquez.

Probatur prima pars. Unaquaeque forma seu virtus rebus creatis a Deo indita, habet efficaciam respectu alicujus actus determinati, in quem potest ferri secundum suam proprietatem. Ergo intellectus noster, etiam in praesenti statu, habens formam veri cognoscitivam, hoc est, intelligibile lumen, licet per peccatum obscuratum, non tamen extinctum, potest ex se aliquam veritatem cognoscere. Adde quod aliter potentia intellectiva, quae est omnium potentiarum perfectissima, foret imperfectissima.

Probatur secunda pars. Omnes motus, tam corporales quam spirituales, reducuntur in primum movens simpliciter, quod est Deus : et ideo, quantumcumque natura aliqua corporalis vel spiritualis ponatur perfecta, non potest in suum actum procedere, nisi moveatur a Deo; quae quidem motio est secundum suae providentiae rationem, non secundum necessitatem naturae, sicut motio corporis coelestis.

Probatur tertia pars, scilicet quod haec motio quam dicimus generalem, aliquo sensu dici debeat specialis et gratuita. Cum enim intellectus noster sit defectibilis et flexibilis ad assentiendum vero et falso, illi debetur, secundum leges communis providentiae, ut aliquando moveatur in verum et non semper in falsum; et hoc sensu motio est generalis et quodam modo debita, ideoque non debet dici gratia. At quod ille potius moveatur ad verum quam alter qui ab eo deficit et a quo ipse deficere posset, id ipsi non debetur, sed est ex speciali providentia et benevolentia; et hoc sensu potest et debet dici motio et gratia specialis. — Hac explicatione evertitur fundamentum Vasquesii petitum ab indifferentia nostri intellectus ad assentiendum vero et falso.

Dico 2° : Homo lapsus absque gratia speciali superaddita non potest, potentia saltem morali, cognoscere sive collective sive divisive omnes veritates naturales tam speculativas quam speculative-practicas, a fortiori practice-practicas.

Dixi 1° « potentia saltem morali. » Duplex enim distinguitur potentia, scilicet physica, quae habet ex se debitam proportionem cum objecto, abstrahendo ab impedimentis illud attingendi ; moralis, quae praeter debitam cum objecto proportionem, nullis impedimentis irretitur aut retardatur ne in actum exeat.

Dixi 2° « veritates speculative-practicas, » quae, quamvis spectent ad praxim, ad actum tamen non movent, ut sunt principia generalia syndereseos, seu habitus principiorum agibilium, et propositiones universales quae pertinent ad philosophiam moralem, ut : bonum est faciendum, Deus est colendus. Veritates practice-practicae movent in particulari ad actum, ut : parentes sunt hic et nunc per talem actum honorandi. Ratione actuum qui ex iis procedunt, istae posteriores veritates pertinent ad sequentes articulos, in quibus tractabitur de necessitate gratiae ad quodcumque bonum operandum. Hic ergo agendum est tantum de veritatibus mere speculativis et speculative-practicis.

Probatur prima pars, scilicet de cognitione omnium veritatum naturalium collective.

1° Potentia infirma et laesa non potest producere actum excellentissimum potentiae sanae et integrae. Atqui cognoscere collective omnes veritates naturales, est actus excellentissimus intellectus sani et integri; intellectus autem humanus est per peccatum laesus et infirmus. Ergo. Unde S. Thomas, IV Contra gentes, cap. 52, de poenis spiritualibus peccati originalis loquens, dicit : « Inter spirituales est potissima debilitas rationis, ex qua contingit quod homo difficulter pervenit ad veri cognitionem et de facili labitur in errorem, et appetitus bestiales omnino superare non potest, sed multoties obnubilatur ab eis. » Et hic a. 3, ad 3 : « Magis est natura humana corrupta per peccatum quantum ad appetitum boni, quam quantum ad cognitionem veri. » Ergo corrupta est etiam quantum ad cognitionem veri, licet minus.

2° Facultas intellectiva in homine lapso multis impedimentis irretitur, ne possit omne verum collective sumptum sine errore attingere. Primum est brevitas vitae, in cujus initio homo parum aptus est ad operationes intellectuales, et infinitas prope veritatum naturalium multitudo. Secundum, infirmitas corporis et imperfectio sensuum, a quibus pendet cognitio, qui primum minus expediti, deinde diuturno et acri studio debilitantur. Tertium, vitae civilis officia, cura domestica, necessitates naturae, quibus maxima pars vitae absumitur et a studio veritatis mens avocatur. Quartum, deordinatio passionum, quibus ratio obnubilatur, torpet amor veritatis et delectatio contemplationis.

Atqui hos defectus auxilio superiori compensari necesse est, ut homo etiam veritatum naturalium cognitionem collective assequi possit. Ergo.

Probatur secunda pars, de cognitione quarumcumque veritatum naturalium divisive, eisdem ferme rationibus.

1° Voluntas vulnerata non potest absque gratia speciali quodcumque opus bonum morale facere, ut infra probabitur. Ergo similiter intellectus vulneratus non potest sine gratia speciali quodcumque verum cognoscere.

2° Sunt veritates naturales difficillimae, quae certo et integre intelligi non possunt sine diuturno et acri studio, ad quod requiruntur voluntas constanter recta, ardens veritatis amor, delectatio contemplationis, quies passionum, firmitas et bona dispositio sensuum et otium curis vacuum. Atqui haec omnia non habentur in praesenti statu, ut dictum est in probatione primae partis. Ergo.

Quantum ad veritates supernaturales,

Dico 1° : Homo lapsus, supposita praedicatione seu revelatione externa, potest cum solo praevio concursu generali, sine gratia speciali superaddita, cognoscere et amplecti veritates supernaturales assensu imperfecto, ex aliquo motivo humano. Est communis.

Probatur prima pars. Supponendam et necessariam esse externam revelationem, docet Apostolus, Rom., IX, 14, dicens : Quomodo credent ei quem non audierunt? Quomodo autem audient sine praedicante? Et patet; quia nihil possumus cognoscere in praesenti statu, nisi quod cadit sub sensibus per se vel per aliud. Atqui verum supernaturale, cum nulla habeat connexionem cum operibus naturae, non cadit sub sensibus per se nec per aliud. Ergo ab alio docente discendum est.

Probatur secunda pars, quae similiter patet. Verum supernaturale, prout subest motivo humano seu naturali, licet entitative sit supernaturale, in ratione tamen objecti formaliter non est supernaturale; quia objectum in ratione objecti formaliter constituitur per motivum seu rationem formalem sub qua attingitur. Ergo, supposita revelatione externa, potest ex motivo humano propriis viribus credere. Idque patet in haereticis, qui fide humana credunt quaedam mysteria fidei, non ex motivo supernaturali divinae revelationis, alias omnia crederent, sed vel ex proprio judicio, vel quia hujusmodi fidem sibi honorificam aut utilem aestimant.

Dico 2° : Homo non potest credere veritates supernaturales ex motivo supernaturali divinae revelationis sine gratia speciali interna, tam ex parte intellectus, quam ex parte voluntatis³ Est contra Pelagianos, Semi-Pelagianos et quosdam theologos, qui dicunt, hominem lapsum posse propriis viribus assentiri assensu naturali veritatibus supernaturalibus ex motivo divinae revelationis.

Probatur prima pars, nempe requiri gratiam supernaturalem ex parte intellectus, 1° ex Scriptura. Matth., XI, 27 : Nemo novit Filium, nisi Pater, neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare. Ibid. XVI, 17, Petro suam fidem in Christum profitenti, dicit ipse Christus : Beatus es, Simon Bar-Jona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in coelis est. Ephes., II, 8 et 9 : Gratia estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis, Dei enim donum est : non ex operibus, ut ne quis glorietur. Ergo.

2° Ratione. Actus fidei quo assentimur veritatibus supernaturalibus ex motivo divinae revelationis, est supernaturalis. Ergo intellectus non potest illum elicere, nisi adjutus auxilio supernaturali. — Prob. ant. Objectum hujus actus seu assensus est formaliter et in ratione objecti supernaturale : objectum quod enim, nempe ipsa veritas, est in se supernaturale; objectum quo, id est, motivum seu ratio formalis sub qua, est etiam supernaturale, scilicet divina revelatio. Atqui objectum supernaturale formaliter, qua tale, non potest attingi nisi per actum supernaturalem. Ergo. Et hinc evertitur fundamentum Molina, qui dicit, assensum fidei ex motivo divinae revelationis esse quoad substantiam naturalem, et supernaturalem tantum quoad modum.

Probatur secunda pars, scilicet etiam requiri gratiam supernaturalem ex parte voluntatis. Ad credendum veritates supernaturales ex motivo supernaturali divinae revelationis, requiritur pia motio voluntatis quae efficaciter moveat intellectum ad talem assensum. Atqui voluntas non potest suis viribus, sine auxilio supernaturali, movere efficaciter ad actum supernaturalem, qualis est assensus veritatibus fidei ex motivo divinae revelationis. Ergo. — Prob. maj. In hoc differunt veritates naturales a supernaturalibus, quod naturales possint esse vel ex seipsis vel ratione medii evidentes, sicque convincunt intellectum et ejus assensum extorquent absque motionе, saltem libera, voluntatis; at veritates supernaturales revelatae neque ex seipsis neque ratione revelationis sunt evidentes, proindeque non convincunt intellectum, nec ejus assensum obtinent, nisi ad hunc assensum intellectus specialiter a voluntate moveatur.

(Bonum supernaturale non posse fieri absque auxilio supernaturali, constat ex art. praecedenti et ex terminis. Hoc ipso enim quod est supernaturale, superat vires naturae; consequenter indiget auxilio superaddito viribus naturae. Quaestio est itaque de bono morali ordinis naturalis, circa quam est triplex difficultas hic discutienda. Prima: an sine gratia justificante et charitate possit fieri aliquod bonum opus morale? Secunda: an sine fide? Tertia: an sine gratia speciali actuali?

§ I. An possit fieri in hoc statu bonum opus morale sine gratia sanctificante et charitate?

Dico: Potest fieri in hoc statu bonum opus morale sine gratia sanctificante et charitate, proindeque non omnia peccatorum opera sunt peccata!

Conclusio est de fide contra haereticos nostri temporis decisa¹.

Fuit statuta 1° in concilio Constantiensi, sess. XV, adversus Wiclefum et Joannem Hus, quorum iste articulus damnatur: « Ex principiis fidei est per se notum, quod quidquid homo in peccato mortali fecerit, peccat mortaliter. » 2° In concil. Trident., contra Lutherum et Calvinum, sess. VI, can. 7: « Si quis dixerit, opera omnia quae ante justificationem fiunt, quacumque ratione facta sint, vera esse peccata, vel odium Dei mereri, aut quanto vehementius quis nititur se disponere ad gratiam, tanto eum gravius peccare; anathema sit. » Et can. 8: « Si quis dixerit, gehennae metum, per quem ad misericordiam Dei de peccatis dolendo confugimus, vel a peccando abstinemus, peccatum esse, aut peccatores pejores facere; anathema sit. » Et sess. XIV de sacramento Poenitentiae, cap. 4, definit attritionem, « non solum non facere hominem hypocritam et magis peccatorem, verum etiam donum Dei esse et Spiritus sancti impulsum, non adhuc quidem inhabitantis, sed tantum moventis, quo poenitens adjutus viam sibi ad justitiam parat.... et ad Dei gratiam in sacramento Poenitentia impetrandum disponit. » Et can. 5, sub anathemate damnat eum qui dixerit, « eam contritionem... non esse verum et utilem dolorem, nec praeparare ad gratiam, sed facere hominem hypocritam et magis peccatorem. » 3° A summis Pontificibus S. Pio V, Gregorio XIII et Urbano VIII, qui sequentes propositiones Michaelis Baii damnarunt: « Omne quod agit peccator vel servus peccati, peccatum est. » Est 35. « Omnis amor creaturae rationalis, aut vitiosa est cupiditas qua mundus diligitur, quae a Joanne prohibetur, aut laudabilis illa charitas qua per Spiritum sanctum in corde diffusa Deus amatur. » Est 38. « In omnibus suis actibus peccator servit dominanti cupiditati. » Est 40. Pariter a Clemente XI, qui damnavit sequentes Quesnelli propositiones: « Non sunt nisi duo amores, unde volitiones et actiones omnes nostrae nascuntur: amor Dei, qui omnia agit propter Deum, quemque Deus remuneratur, et amor quo nos ipsos ac mundum diligimus, qui quod ad Deum referendum est non refert, et propter hoc ipsum fit malus. » Est 44. « Amore Dei in corde peccatorum non illis conceditur, est novum in eos judicium. » Est 59. Plures aliae ejusdem authoris propositiones eodem errore infectae, eadem damnatione fuerunt confixa.

His omnibus praeivit S. Thomas, praesertim q. 2 de Malo, a. 5, ad 7, ubi inter caetera decretorie resolvit, « esse simpliciter falsum quod omnis actus qui non est ex voluntate informata charitate sit demeritorius. Alioquin illi qui sunt in peccato mortali, in quolibet suo actu peccarent, nec eis esset consulendum quod interim quidquid boni possent, facerent; nec opera ab eis facta quae sunt de genere bonorum, disponerent eos ad gratiam: quae omnia sunt falsa. »

Probatur alia ratione. Principium malum in agente non inficit ejus actionem, nisi agat ex illo, sicut principium bonum non cohonestat ejus actionem, nisi agat ex illo. Atqui peccator non semper agit ex malo principio cupiditatis, sicut justus non semper agit ex principio bono charitatis, ut dum peccat venialiter. Ergo.

Ex his inferes quod, quamvis non detur medium inter charitatem et cupiditatem respectu personae, est enim homo justus vel peccator, datur tamen respectu ejus actionis, quatenus procedit a principio bono naturae, quod non est neque charitas neque cupiditas.

Utrum sine fide possit fieri aliquod opus moraliter bonum?

Dico: Homo sine gratia fidei potest aliquod opus morale bonum facere². Unde non omnia infidelium opera sunt peccata.

Est contra Jansenium, lib. III de Statu naturae lapsae, et contra Baium, cujus haec propositio 25: « Omnia infidelium opera sunt peccata, et philosophorum virtutes sunt vitia. » Est damnata a summis Pontificibus S. Pio V, Gregorio XIII et Urbano VIII.

Probatur 1° Scriptura, quae hortatur infideles ad bona opera. Sic Daniel, cap. IV, 24, alloquens regem Nabuchodonosor, dicit: Consilium meum placeat tibi, et peccata tua eleemosynis redime. Scriptura autem non hortatur ad male operandum, nec peccata peccatis redimuntur.

Item Scriptura quaedam facta infidelium laudat et ea a Deo fuisse remunerata testatur. Sic Exodi, I, 17-21, laudat benignitatem obstetricum Aegyptiarum, quae noluerunt pueros Hebraeorum interficere secundum iniquum Pharaonis mandatum, quam ob causam, bene fecit Deus obstetricibus, et quia timuerunt Deum, aedificavit eis domos, id est, prolem copiosam concessit. Josue II et vi, hospitalitas Rahab meretricis, quae viros a Josue missos prodere noluit, laudatur et remuneratur. Atqui Deus nec laudat nec remunerat peccata, sed punit. Ergo.

Probatur 2° ex Augustino, de cujus mente disputatur S. Doctor, de Spiritu et littera, cap. 27, n. 47, ait: « Quaedam tamen facta [ab infidelibus] vel legimus, vel novimus vel audimus, quae secundum justitiae regulam non solum vituperare non possumus, verum etiam merito recteque laudamus: quamquam, si discutiantur quo fine fiant, vix inveniuntur quae justitiae debitam laudem defensionemve mereantur. » Palam est Augustinum his verbis agnoscere in infidelibus quaedam bona opera, non solum ex objecto, ut contendit Jansenius, sed etiam spectato fine; qui enim dicit « vix inveniri, » concedit aliquando inveniri, etsi raro. Neque solum id asserit Augustinus, sed etiam probat. « Quia, inquit, non usque adeo in anima humana imago Dei terrenorum defectuum labe detrita est, ut nulla in ea velut lineamenta extrema remanserint, unde merito dici posset etiam in ipsa impietate vitae suae facere aliqua legis vel sapere. »

Probatur 3° ratione utriusque S. Doctoris Augustini et Thomae. Ille potest facere aliquid boni naturalis, in quo non est plene extinctum bonum naturae. Atqui bonum naturae, scilicet naturalis inclinatio ad bonum rationis, principia synderesis et aequitatis naturalis, seu, ut dicit Augustinus, imago Dei, licet sit attenuatum et obscuratum in infidelibus, non est tamen totaliter destructum, aut per malitiam consummatam penitus absorptum, ut in daemonibus. Ergo.

Confirmatur 1°. Fidelis justus, in via nondum in bono confirmatus, non semper agit ex habitu dominante fidei et justitiae, sed aliquando in levioribus peccat. Ergo pariter infidelis, in via nondum confirmatus in malo, non semper agit ex habitu dominante infidelitatis, sed potest quandoque in levioribus bene agere. — Patet consequentia; quia sic se habet voluntas infidelis ad malum, sicut voluntas fidelis justi ad bonum.

Confirmatur 2°. Omne peccatum meretur poenam, et eo homo fit deterior. Atqui infidelis qui ex naturali pietate honorat parentes, aut ex naturali aequitate solvit debita, non meretur poenam, nec eo fit deterior. Ergo.

§ III. Utrum homo lapsus possit facere aliquod bonum morale ordinis naturalis sine speciali gratia actuali?

Dico: Homo lapsus cum solo concursu generali, sine aliquo alio superaddito gratiae auxilio, potest facere aliquod bonum opus morale naturalis ordinis³. Iste tamen concursus generalis potest et debet dici aliquo sensu speciale auxilium gratiae.

Probatur prima pars⁴. Natura humana per peccatum non est totaliter corrupta, ut scilicet toto bono naturae privetur. Ergo potest, per virtutem relictam suae naturae, sub concursu Dei generali, aliquod bonum opus morale facile facere; sicut homo infirmus potest per seipsum aliquem motum habere, sed non potest perfecte moveri, nisi sanetur.

Probatur et explicatur secunda pars. Juxta ea quae dixi art. 1 hujus dissert., n. 8, iste concursus seu motio Dei generalis potest considerari dupliciter: 1° respective ad naturam secundum se; 2° respective ad hoc vel illud individuum hujus naturae, cui prae alio datur.

Considerata respective ad naturam secundum se, non debet dici auxilium speciale nec gratuitum, sed generale, quo Deus movet unumquodque secundum suum modum. Cum enim bonum rationis in natura non sit totaliter corruptum, nec voluntas sit confirmata in malo, sicut in daemonibus, sed attenuata tantum et vertibilis in bonum et in malum, non exigit influxum communem quo semper moveatur in malum, sed quandoque in bonum rationi conforme. Et ideo quod quandoque moveatur in bonum, non est auxilium mere gratuitum, quia quodammodo debetur; neque speciale, quia non est ex speciali gratia et providentia, sed secundum leges communis providentiae, quae naturas defectibiles et vertibiles in bonum et malum quandoque movet ad bonum suae naturae, quandoque permittit deficere.

Considerata vero respective ad individuum cui prae altero datur, debet dici auxilium speciale et gratuitum; quia, quamvis naturae debeatur ut aliquando moveatur in bonum, quod tamen hic homo moveatur hic et nunc in bonum prae altero, non debetur illi potius quam alteri qui permittit deficere, sicut ipse deficere poterat. Unde est illi gratuitum, quia non debitum, et speciale, quia ex speciali benevolentia et providentia.

Haec distinctione posita, conciliatur in hac parte discordia Thomistarum, quae non potest esse nisi de nomine.

Item conciliantur varii textus Scripturae, conciliorum, SS. Patrum, praesertim S. Thomae apparenter contrarii, ita ut supervacaneum sit illos exponere. Indeque habemus vere dictum esse a conciliis et Patribus, singulariter ab Augustino, quaecumque bona fiunt, sive ab infidelibus, sive a fidelibus, sive a peccatoribus, sive a justis, tam magna quam parva, tam supernaturalia quam naturalia, esse dona Dei, atque ejus auxilio speciali et gratuito esse referenda, consequenter necessitatem orationis et gratiarum actionis in his omnibus habere locum, et de omnibus posse vere dici cum Apostolo, I Cor., IV, 7: Quis te discernit? Quid autem habes, quod non accepisti?

Petes cur damnata fuerit haec propositio Baii, n. 27: « Liberum arbitrium sine gratiae Dei adjutorio nonnisi ad peccandum valet, » dum haec altera: « Nemo habet de suo nisi peccatum et mendacium, » fuit asserta a concilio Arausicano II, can. 22, cum utraque sensum eumdem habere videatur.

Resp. Nego utramque propositionem sensum eumdem habere; magis enim late patet propositio concilii quam propositio Baii. Sensus propositionis concilii est, neminem habere de suo, sic nimirum ut nullatenus acceperit a Deo, nequidem ut primo motore, nisi peccatum et mendacium. Et hoc est verum; illud enim homo dicitur habere de suo, quod ei sic proprium est et a semetipso habet, ut nullo modo habeat a Deo, et ideo canoni laudato fuit praefixus hic titulus: « De his quae hominum sunt propria. » Sic autem homo solum habet peccatum, quod tantum est ab homine, sed non a Deo. Propositio autem Baii minus late patet, maxime in sensu Baii, non solum quia nomine gratiae simpliciter et proprie dictae intelligitur gratia supernaturalis data per Christum, sed maxime quia Baius per gratiam intelligebat gratiam sanctificantem. Sensus ergo propositionis Baianae est: Liberum arbitrium sine gratia proprie dicta, imo sine gratia sanctificante, nonnisi ad peccandum valet. Quod est falsum, ut vidimus.

Quaestio non est de amore naturali innato, qui est veluti naturale pondus in bonum cuique proprium, neque de amore elicito necessario, qualis reperitur etiam in brutis, neque de amore libero inefficaci, qui est solum complacentia de bonitate Dei, non inferens media ad placendum Deo, neque removens impedimenta peccatorum; sed de amore naturali libero et amicabili efficaci: et hic est duplex, effectivus et affectivus. Amor efficax affective tantum, est simplex actus voluntatis quo homo se et omnia refert in Deum ut ultimum finem, cum proposito ipsi per omnia placendi et removendi omnia quae ipsi displicent; quod est Deum super omnia appretiative amare. Amor efficax effective non est singularis actus, sed est executio dicti propositi, seu actualis observantia mandatorum naturalium: si omnium, dicitur effectivus simpliciter; si aliquorum tantum, effectivus secundum quid.

Dico 1°: Homo lapsus non potest solis naturae viribus, sine gratia reparante, diligere Deum super omnia dilectione affective efficaci¹.

Probatur². Potentia infirma, corrupta et curvata in bonum proprium contrarium divino, non potest exercere erga Deum actum praestantissimum potentiae sanae, nisi sanetur. Atqui voluntas hominis lapsi est infirma et curvata ad bonum proprium contrarium divino, et amare deum super omnia amore efficaci affective est actus praestantissimus potentiae sanae; continet enim virtualiter totius legis naturalis impletionem, et voluntatem efficit rectam circa omne appetibile. Ergo.

Dico 2°: Homo lapsus non potest sine gratia reparante amare Deum amore efficaci effective, hoc est, adimplere totam legem naturalem quoad substantiam³.

Probatur ex principiis positis. 1° Homo infirmus non potest ex se praestare opus praestantissimum hominis sani, nisi sanetur. Atqui adimplere totam legem naturalem est opus praestantissimum hominis sani. Ergo.

2° Voluntas aversa a fine non potest esse recta circa omnia media; ordo enim mediorum pendet ex ordine ad finem. Atqui voluntas hominis peccatoris est aversa a fine, nempe a Deo, ut authore naturali. Ergo.

3° Sunt quaedam praecepta quae homo lapsus servare non potest sine gratia, ut primum et maximum mandatum de dilectione Dei super omnia, ut constat ex conclusione praecedenti: item confessio fidei inter atrocissima tormenta.

Dico 3°: Homo lapsus, in peccato mortali existens, sine speciali Dei gratia superaddita non potest diu vitare omnia peccata mortalia contra legem naturalem, et omnes tentationes vincere⁴.

Author videtur tenuisse oppositum in II Sentent., dist. 28, q. 1, a. 2, c. Quidam ipsum interpretantur de potentia physica; sed, textu attente inspecto, verius dicitur cum aliis quod se retractaverit hic in sua Summa, cui, utpote ultimo ejus operi, standum est.

Conclusio sequitur ex conclusione praecedenti; quia, sicut dictum est, homo lapsus non potest sine gratia observare omnia praecepta. Ergo nec vitare omnia peccata mortalia; peccatum mortale enim nihil est aliud quam transgressio praecepti. Sed et insuper.

Probatur⁵. Ut homo diu vitet omnia peccata mortalia et vincat omnes tentationes, debet habere cor conversum ad ultimum finem, scilicet Deum, et ita firmiter illi inhaerens, ut pro nullo bono consequendo, vel malo vitando, ab eo separari velit. Atqui homo in peccato existens, non solum non habet cor firmiter Deo adhaerens, sed est ab illo aversum, et ad bonum commutabile, ut ad finem, conversum. Ergo.

Dico 4°: Homo justus cum ordinariis gratiae auxiliis, sine speciali privilegio, potest vitare singula peccata venialia; non potest tamen diu vitare omnia⁶.

Prima pars est certa⁷; quia, si homo non posset vitare singula peccata venialia sine speciali privilegio, quod nec datur, nec offertur, ista peccata non haberent rationem voluntarii, nec peccati, aut homo obligaretur ad impossibile.

Probatur secunda pars ex concil. Trid., sess. VI, can. 23: « Si quis hominem semel justificatum dixerit... posse in tota vita peccata omnia, etiam venialia, vitare, nisi ex speciali Dei privilegio, quemadmodum de B. Virgine tenet Ecclesia; anathema sit. »

Probatur⁸ 2°. Quamvis gratia sanctificans sanet hominem quantum ad mentem, remanet tamen corruptio appetitus sensitivi, unde exsurgunt frequentissime inordinati motus contra rationem. Atqui ratio, licet possit reprimere singulos (ex quo habent, ut dictum est, rationem peccati et voluntarii), non potest tamen reprimere omnes, quia dum uni resistere nititur, saepissime alius insurgit, neque ratio potest semper esse pervigil ad hujusmodi motus vitandos et coercendos. Ergo.

Si ergo consideretur quodlibet peccatum veniale seorsim et secundum se, potest homo cum auxiliis ordinariis gratiae illud vitare, et cum sic occurrant vitanda, de illis sic vitandis datur praeceptum. At, si consideretur unum post aliud, et sic diu continuando, et simul attendatur, ex una parte, vis, multitudo et frequentia tentationum, ex alia parte, infirmitas potentiarum naturalium quae ex continua pugna fatigantur, fieri non potest, moraliter loquendo, quin homo in aliquo indeterminate deficiat; haec enim continuatio summam importat difficultatem, ad quam vincendam requiritur specialissima gratia qua arbitrii instabilitas firmetur, sanetur infirmitas, recreetur fatigatio et leniatur fastidium. Et quia haec impotentia non respicit aliquod peccatum determinate, sed aliquod indeterminate et in confuso, dicitur quod homo possit omnia vitare divisive, id est, quodlibet secundum se et seorsim consideratum, non omnia collective, id est unum post aliud, continuando usque ad ultimum. Ex his solvuntur argumenta a ratione.

Dices: Si homo non possit omnia peccata venialia vitare sine speciali privilegio, quod Deus non est paratus dare, ergo ad aliquod committendum necessitatur. Ergo, illud committendo, non peccat; nemo enim peccat in eo quod vitare non potest, ut ait Aug., lib. III de Lib. arbit., c. 18, n. 50⁹.

Resp. Dist. primum consequens. Ergo ad aliquod peccatum veniale committendum vage et indeterminate necessitatur, conc.; ad aliquod particulare et determinatum, nego. Unde pariter nego secundum consequens. Ut enim homini imputetur peccatum, sufficit quod possit quodlibet determinate secundum se et prout se offert hic et nunc vitare, licet ad aliquod vage et indeterminate necessitetur, seu, ut communiter dicitur, licet non omnia collective possit vitare. Sic Christus dixit, Matth., XVIII, 7: Necesse est ut veniant scandala; sed, quia haec necessitas est vaga, nec quemquam determinate afficit, merito culputur qui scandalum praebet¹⁰.

Inst. 1°: Deus praecipit vitare omnia peccata venialia. Ergo homo potest omnia vitare.

Resp. Dist. ant. Deus praecipit vitare omnia peccata venialia praecepto indistincto a praeceptis singulorum, conc.; praecepto distincto, nego. Cum enim omnia simul non occurrant, nec omnia vitentur nisi vitando singula, frustra adhiberetur praeceptum vitandi omnia, distinctum a praeceptis vitandi singula.

Petes an et cui concessum fuerit speciale privilegium immunitatis ab omni peccato, etiam veniali.

Resp. Certo concessum fuit B. Mariae Virgini, et probabilius nulli alteri.

Probatur prima pars 1° ex concilio Trident. supra cit., ubi, postquam definitum fuit « hominem semel justificatum non posse in tota vita peccata omnia, etiam venialia, vitare, nisi ex speciali Dei privilegio, » additur: « Quemadmodum de B. Virgine tenet Ecclesia. » Ergo.

2° Ex Augustino lib. de Natura et Gratia, cap. 36, n. 42, dicente: « Excepta sancta Virgine Maria, de qua, propter honorem Domini, nullam prorsus, cum de peccatis agitur, haberi volo quaestionem. »

3° Ratione. Peccatum, etiam veniale, de fomite peccati ex originali peccato nato oritur. Atqui, cum ab originali peccato B. Maria Virgo in ipsa conceptione sua fuerit praeservata immunis, in ea fomes peccati fuit omnino extinctus. Ergo.

Secunda pars saltem suadetur. 1° Quia sine sufficienti fundamento nemo est excipiendus a regula generali S. Scripturae pluribus in locis affirmantis quod nullus est homo qui non peccet. Nullum autem habemus fundamentum, neque in Patribus, neque in conciliis, neque in S. Scriptura, aliquem ab hac generali regula excipiendi, praeter B. Virginem. Ergo.

2° Augustinus, respondens Pelagio plures viros et foeminas, quos nominabat, omnino sine peccato fuisse asserenti, inter quos Joseph Virginis Mariae sponsum connumerabat, post verba modo citata addit: « Hac ergo Virgine excepta, si omnes illos sanctos et sanctas, cum hic viverent, congregare possemus et interrogare, utrum essent sine peccato, quid fuisse responsuros putamus? utrum hoc quod iste [Pelagius] dicit, an quod Joannes apostolus? Rogo vos, quantalibet fuerint in hoc corpore excellentia sanctitatis, si hoc interrogari potuissent, nonne una voce clamassent, I. Ioann., I, 8 : Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos decipimus, et veritas in nobis non est ? An illud humilius responderent fortasse quam verius? Sed huic [Pelagio] jam placet, et recte placet [quod ipse dicit], « laudem humilitatis in parte non ponere falsitatis. » Itaque, hoc si verum dicerent, haberent peccatum ; quod humiliter quia faterentur, veritas in eis esset. Si autem hoc mentirentur, nihilominus haberent peccatum, quia veritas in eis non esset. » Quoniam vero nihil de hoc vel illo sancto, v. g., de Joanne Baptista aut de Joseph sponso B. Virginis, definitum fuit, negative vel affirmative, quantum ad omnimodam immunitatem a peccato, idem Doctor, lib. de Spiritu et littera, postquam suam sententiam iterum exposuit, prosequitur : « Quin, etiamsi nemo est, aut fuit, aut erit, quod magis credo, tali puritate perfectus, et tamen esse, aut fuisse, aut fore defenditur et putatur, quantum ego judicare possum, non multum erratur, nec perniciose, cum quadam quisque benevolentia fallitur : si tamen qui hoc putat, se ipsum talem esse non putet, nisi revera ac liquido talem se esse perspexerit. »)

Pelagiani, negantes peccatum originale, dicebant hominem posse propriis viribus bona opera facere, quibus mereretur primam gratiam. Semi-Pelagiani, admittentes peccatum originale, dicebant posse propriis viribus facere, si non bonum opus, saltem initium boni operis, cujus intuitu, tamquam ex occasione, Deus conferret primam gratiam. Ludovicus Molina, in Concordia, disp. 10, docet bene utenti facultate naturali, Deum nunquam denegaturum gratiam, non quidem ex merito operis naturalis, sed ex pacto inter Deum et Christum inito, ut facienti quod in se est ex viribus naturae, infallibiliter detur gratia. Contra quos :

Dico : Homo lapsus nihil prorsus facere potest quod ipsum quovis modo disponat ad gratiam, sive actualem sive habitualem, nisi auxilio gratiae actualis praeveniatur¹.

Probatur 1° ex Scriptura. Prov., VIII, dicitur : Praeparatur voluntas a Domino² ; quod passim urget Augustinus contra Pelagianos et Semi-Pelagianos. Apostolo interroganti, Rom., XI, 35 et 36 : Quis prior dedit illi, et retrihuitur ei? Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia, posset homo respondere, secundum oppositam sententiam : « Ego prior dedi illi conatum et dispositionem meam, quae est ex me, et non ex illo. » Item interroganti, I Cor., IV, 7 : Quis te discernit? posset respondere : « Conatus et dispositio mea. » Quid habes, quod non accepisti? diceret : « Conatum et dispositionem meam. »

Probatur 2° ex concil. Arausicano II, in quo, can. 3, 4, 5, et pluribus sequentibus, usque ad 25, damnantur Semi-Pelagiani, qui dicebant initium fidei et boni operis esse a nobis, et ejus intuitu Deum conferre gratiam, non quod esset meritum gratiae, sed dispositio tantum, sive condi-

³

tio, sive, ut ait Cassianus, Collatione III, cap. 14, occasio : « Praesto namque est Deus, inquit, occasione tantummodo a nobis bonae voluntatis oblata, ad haec omnia conferenda. »

Concil. Trid., sess. VI, cap. 6 : « Disponuntur autem, inquit, ad ipsam justitiam, dum excitati divina gratia et adjuti, fidem ex auditu concipientes, libere moventur in Deum. »

Probatur 3° ex Augustino. S. Doctor passim urget contra Pelagianos et Semi-Pelagianos principia sequentia : Primum, quod est etiam omnium aliorum Patrum, in negotio salutis dignationi gratiae nihil penitus esse subtrahendum; subtraheretur autem aliquid, si dispositio ad gratiam non esset ex gratia. Secundum, Ecclesiam orare Deum, non tantum ut volentes et conantes adjuvet, sed etiam ut ex nolentibus volentes fiant. Tertium, minimam praeparationem ad gratiam esse bonam cogitationem, quam nec homo habere potest sine gratia praeveniente, juxta illud, II Cor., II, 5 : Non sufficientes sumus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, et plura alia quae longius foret referre. Sed nemini non notum est, quam acriter S. Doctor exagitaverit ubique Semi-Pelagianos, contendentes initium boni operis esse a nobis, et ejus intuitu Deum nobis conferre gratiam.

Probatur 4º authoritate et rationibus D. Thomae. 1° S. Doctor, Quodlib. I, a. 7, c., dicit : « Ad errorem Pelagianum pertinet dicere, quod homo possit se ad gratiam praeparare absque auxilio divinae gratiae. » Et est contra Apostolum, qui dicit, Philipp., I, 6 : Qui coepit in vobis opus bonum, ipse perficiet. Idque probat duplici ratione. 2° Super cap. x ad Rom., lect. 3 : « Hoc ipsum, quod aliqui faciunt quod in se est, convertendo se, scilicet ad Deum, ex Deo est movente corda ipsorum ad bonum. Thren., V, 21 : Converte nos, Domine, ad te, et convertetur. » Idem docet lib. III Contra gentes, cap. 149, et pluries alibi.

[Lib. III Contra gentes, cap. 149, dicit Angelicus : « Non propter hoc datur nobis auxilium divinum, quia nos ad illud per bona opera promovemur, sed potius nos ideo per bona opera proficimus, quia divino auxilio praevenimur... Praevenitur igitur divino auxilio ad bene operandum, magis quam divinum auxilium praeveniat, quasi merendo illud, vel se praeparando ad illud. » Quod probat quinque rationibus.]

Hanc constantem doctrinam probat S. Doctor, locis assignatis, plusquam decem rationibus. Unam et alteram hic subjicio.

Primam habet in praesenti q. 109, a. 3, ad 1. Principium et finis alicujus effectus debent sic proportionari, quod sint ejusdem ordinis ; secundum enim ordinem agentium est ordo finium. Atqui finis dispositionis ad gratiam est supernaturalis, scilicet finis proximus est ipsa gratia, finis remotus ipse Deus, ad quem ut authorem supernaturalem gratia ordinatur. Ergo.

Secunda desumitur ex q. 112, a. 3 cit. Omnis dispositio, tam remota quam proxima, debet habere quamdam proportionem cum forma ad quam disponit : alioquin quomodo ad eam disponeret? Atqui actus mere naturales nullam habent proportionem cum gratia supernaturali. Ergo. — Confirmatur. Omnis dispositio approximat subjectum formae ad quam disponit, et eam quodammodo exigit. Atqui actus naturales non approximant animam gratiae, neque eam ullatenus exigunt, cum sit ordinis superexcedentis omnes vires naturae. Ergo.

Ex his colliges sensum hujus antiqui et vulgaris axiomatis : « Facienti quod in se est, Deus non denegat gratiam, » non esse quod, facienti quod in se est ex viribus naturalibus Deus non deneget gratiam ex pacto inito inter Deum et Christum, ut bene utenti facultate naturali Deus infallibiliter conferret gratiam, ut finxit Molina. Hunc enim sensum impugnant argumenta hucusque facta : si quidem, in eo systemate, opus bonum morale foret dispositio ad gratiam, si non ex se, saltem ex lege statuta, ex eaque haberet aliquam proportionem et aliquod jus ad auxilia gratiae. His adde sequentia :

1° Concilium Arausicanum II, can. 6, damnat eum qui dixerit, « sine gratia Dei credentibus, volentibus, desiderantibus, misericordiam conferri. » Conferretur autem, supposito praefato pacto.

2° Quaero quodnam sit istud bonum opus naturae, cui ea lex annexuit gratiam. An observantia totius legis? Sed eam non posse praestari sine gratia probavimus. An observantia aliquorum praeceptorum? Sed, ut Augustinus probat lib. I de Peccat. merit., c. 22, et experientia constat, sunt inter infideles et peccatores qui plura legis praecepta observant, suntque minus mali, magis modesti, temperantes, misericordes, quos tamen gratia praeterit, dum flagitiosissimos convertit.

3° Juxta Augustinum, inscrutabile est Dei judicium, cur unum trahat, alterum non trahat. At, supposita dicta lege, id non foret inscrutabile, sed ratio facile redderetur, nempe quia iste facit quod in se est ex propriis viribus, non ille.

4º Repugnat Christum meruisse fieri a Patre legem qua destruatur ratio gratiae, qualis foret ista lex. Ea enim posita, gratia datur ex operibus, et sic non est gratia; praevenitur a libero arbitrio, cum debeat liberum arbitrium praevenire ; et partes priores dantur homini, posteriores Deo : quae subvertunt totum systema gratiae ab Augustino propugnatum.

5° In hac hypothesi currunt inconvenientia de quibus supra, scilicet : homo haberet id quo se discerneret, in quo gloriaretur, et quod non accepisset in ordine ad salutem, nimirum hoc bonum opus naturae, quod ex stata lege conduceret ad salutem, et cui infallibiliter adesset gratia.

6° Tandem istud pactum nullum habet fundamentum, neque in Scriptura, neque in conciliis, neque in Patribus. Ergo est plane fictitium. Unde Clerus Gallicanus, anno 1700, in comitiis generalibus illud reprobavit, ut « commentum temerarium, erroneum, nec solum tacente, sed etiam adversante Scriptura et SS. Patrum traditione, prolatum. »

Aliter itaque intelligi non potest istud axioma, quam intelligit S. Thomas, nempe facienti quod in se est ex gratia, Deum gratiam ulteriorem non denegare.

[Petes 1º quomodo intelligatur istud definitum contra Pelagianos : « Gratia non datur secundum merita. »

Resp. sic intelligi, ut nulla gratia boni operis ad salutem pertinentis detur propter ullum meritum, sive de condigno sive de congruo, quod ex viribus nostris sine Dei gratia habeamus. Attamen dicendum est, dari aliquam gratiam secundum merita nostra quae sunt ex gratia. Sic justis secundum meritum stricte sumptum datur augmentum gratiae et gloriae. Item omnis gratia, post primam actualem, cui voluntas cooperata fuit, datur secundum meritum nostrum saltem de congruo, nec tamen desinit esse gratia, quia in sua radice est semper gratuita. Et hinc verum est quod dicit Augustinus, Enarrat. in Psal. IXX, n. 15 : « Cum praemium venerit, sua dona coronabit [Deus], non merita tua. » Iterum in Psal. cu, n. 7 : « Ergo coronat te [Deus], quia dona sua coronat, non merita tua. » Et alibi.

Petes 2º an homo possit resurgere a peccato sine gratia. Resp. negative⁴. Est de fide definitum. Conc. Arausicanum II dicit, can. 14 : « Nullus miser de quantacumque miseria liberatur, nisi qui Dei misericordia praevenitur. » Et can. 19 : « Cum natura humana sine Dei gratia salutem non possit custodire quam accepit, quomodo sine Dei gratia poterit reparare quod perdidit ? »

Probatur ratione⁵. Resurgere a peccato, non est tantum cessare ab actu peccandi, ut volunt adversarii, sed est hominem reparari ad ea quae peccando amisit, consequenter liberari a malis quae per peccatum incurrit. Atqui homo non potest sine gratia liberari a malis et detrimentis quae per peccatum incurrit. Ergo.

Observandum insuper est, esse aliquam imperfectam vivificationem, seu inchoationem vivificationis, ad quam

⁶

licet non requiratur gratia habitualis, requiritur tamen actualis, ea scilicet qua peccator, priusquam remissionem peccati obtineat et gratiam sanctificantem recipiat, dolet de peccatis propter Deum, ipsum diligere incipit et ad ejus reconciliationem aspirat, de qua imperfecta resurrectione potest intelligi illud ad Ephes., V, 14 : « Surge qui dormis, et exurge a mortuis, et illuminabit te Christus. » Unde jure damnata est haec propositio Baii, n. 64 : « Illa distinctio duplicis vivificationis, alterius qua vivificatur peccator dum ei poenitentiae et vitae novae propositum et inchoatio per Dei gratiam inspiratur, alterius qua vivificatur qui vere justificatur et palmes vivens in vite Christo efficitur, commentitia est et Scripturis minime congruens. »]

Conformiter ad ea quae resolvimus supra de actibus moraliter bonis, praesens quaestio de actibus supernaturalibus, proportione servata, est resolvenda. Unde :

Dico : Homini justificato, praeter gratiam habitualem et virtutes infusas ei annexas, necessaria est ad singulos pietatis actus generalis motio Dei ut authoris supernaturalis¹, eaque sufficit ad aliquos, quae tamen debet dici aliquo sensu specialis et gratuita. Ut autem diu homo justificatus in illis perseveret, requiritur gratia specialis superaddita².

Probatur prima pars ex principio generali Authoris³. Quantacumque natura aliqua corporea vel spiritualis ponatur perfecta, non potest in suum actum procedere, nisi moveatur a Deo, ut secundum movens motum a primo. Sicut ergo potentiae naturales, scilicet voluntas et intellectus, etiam ut informata virtutibus acquisitis, quae dant posse facere actus moraliter bonos, ut de facto faciant, indigent applicari et moveri per motionem generalem Dei ut authoris naturalis; ita eaedem potentiae, ut informata gratia et virtutibus infusis, quae dant posse facere bonos actus supernaturales, ut de facto faciant, indigent motione generali Dei ut authoris supernaturalis.

Probatur secunda pars. Sic se habet gratia sanctificans et virtutes infusae ei annexa ad supernaturales actiones, sicut natura et naturales potentiae ad actiones naturales. Atqui natura, etiam corrupta, potest aliquod opus bonum morale facere cum solo concursu generali ordinis naturae, absque speciali gratia superaddita, ut liquet art. 2, § 4, hujus dissert. Ergo gratia sanctificans et virtutes infusae ope ejus, cum solo generali auxilio supernaturali possunt aliquod bonum opus supernaturale facere.

Patet tertia pars ex dictis a. 1 et 3, § 4.

Quia, quamvis concursus generalis ordinis supernaturalis ad aliquod bonum supernaturale sit debitus naturae informatae gratia et virtutibus infusis, sicut concursus generalis ordinis naturalis ad aliquod bonum naturale est debitus naturae secundum se, quia nempe Deus secundum leges communes providentiae movet unumquodque secundum suum modum et suam dispositionem; attamen, cum natura, etiam ut elevata per gratiam et virtutes supernaturales, feratur in bonum variabiliter et ab illo sit defectibilis (non enim, ut suppono, est firmata in bono), hinc fit quod, quamvis illi sic elevatae debeatur generalis motio qua aliquando eliciat actus sibi proportionatos, non tamen ut semper et indefectibiliter eliciat. Quod ergo illi individuo detur hic et nunc, et non alteri, est ex speciali gratia.

Probatur quarta pars⁴; quia, propter infectionem carnis, quantum ad carnem, et ignorantiam quantum ad intellectum, quae remanent in homine justificato, ut dictum est, difficillimum est illi inter continuos conflictus et tentationes, atque in tanta obscuritate, diu perseverare in bono supernaturali, nisi speciali gratia viribus jam habitis superaddita roboretur et adjuvetur.

Et ita eruitur ex Concilio Arausic. II, can. 10, in quo sic definitur: « Adjutorium Dei in Renatis ac Sanctis semper est implorandum, ut ad bonum finem pervenire, vel in bono possint opere perdurare. » Ubi pro utraque perseverantia, finali et diuturna, requiritur specialis gratia. Similiter Trid., sess. VI, can. 22, de perseverantia indefinite loquens, statuit sic: « Si quis dixerit justificatum vel sine speciali Dei auxilio in accepta justitia perseverare posse, vel cum eo non posse, anathema sit. »

Non agimus hic de perseverantia sumpta pro virtute seu habitu inclinante ad eligendum et proponendum perseverare, neque de ipso proposito perseverandi, sed de ipso actuali exercitio perseverantiae in bono usque ad finem vitae, sive ista perseverantia sit diuturna, ut contingere solet in adultis, sive brevis, ut contingit in parvulis statim post baptismum morientibus.

Dico : Ad perseverantiam finalem, sive diuturnam, sive brevem et brevissimam, requiritur speciale auxilium¹.

Probatur 1° ex conciliis cit. art. praecedenti, Arausicano et Tridentino.

2º Authoritate Augustini, qui toto libro de Dono perseverantiae hanc veritatem adversus Semi-Pelagianos propugnat.

3° Qui etiam brevissimo tempore perseverat usque ad finem vitae, habet vere et proprie donum perseverantiae.

²

Atqui donum perseverantiae, secundum definitiones conciliorum et Patrum, est ex speciali gratia. Ergo. — Minor patet ex conciliis cit. Item ex eodem concil. Trid., sess. VI, can. 16, et ex Augustino, de Dono perseverant., c. 2, n. 4, a quibus perseverantia vocatur « magnum Dei donum. » Et cap. 17, n. 41 : « Videte, inquit, a veritate quam sit alienum, negare donum Dei esse perseverantiam usque in finem hujus vitae, cum vitae huic, quando voluerit, ipse det finem, quem si dat ante imminentem lapsum, faciet hominem perseverare usque in finem. Sed mirabilior et fidelibus evidentior largitas bonitatis Dei est, quod etiam parvulis... datur haec gratia. »

4° Conjunctio gratiae cum morte est proprius effectus specialis providentiae, nempe praedestinationis ; solis enim praedestinatis convenit, et nulli alteri. Ergo habetur per speciale auxilium.

Petes 1° in quo consistat istud speciale auxilium?

Resp. hoc auxilium non consistere in aliquo indivisibili, neque eodem modo omnibus dari, sed plura includere et intrinseca et extrinseca. Cum enim donum perseverantiae finalis formaliter consistat in conjunctione gratiae cum fine vitae ex efficaci gloriae intentione imperata, illam Deus singulari providentia variis modis procurat : quibuscumque accelerando mortem, ne cadant; aliis prorogando vitam, ut resipiscant ; aliis subtrahendo pericula et tentationes, aut eas temperando : quae omnia pertinent ad auxilia extrinseca; aliis in periculis et tentationibus constitutis vires augendo, ut vincant et insuperabiliter atque indeclinabiliter stent in bono usque ad finem, et haec pertinent ad auxilia intrinseca.

[Petes 2º utrum donum perseverantiae finalis sit idem ac donum confirmationis in gratia.

Resp. negative; quia donum confirmationis in gratia dat non posse peccare sive mortaliter sive venialiter, secundum modum qui datur. Ad donum perseverantiae finalis, remanente potentia peccandi, dat tantum non peccare mortaliter usque ad mortem : unde est commune omnibus praedestinatis, qui non recipiunt omnes donum confirmationis in gratia.]