Summa summae S. Thomae, Tomus II

D. Thomas, IIa IIae, a q. 71 ad 89.

Dico ¹ : Peccatum recte definitur ab Aug., lib. XXII contra Faustum, c. 27 : « Factum, vel dictum, vel concupitum contra aeternam legem. »

Prob. Illa definitio est bona, quae explicat materiale et formale definiti; nam per id utrumque res dignoscitur. Atqui, dum dicitur, factum, vel dictum, vel concupitum, explicatur materiale peccati, quod est actus humanus. Dum dicitur, contra aeternam legem, explicatur formale; inde enim actus est peccaminosus, quod sit contra legem aeternam.

[Objicies: Haec definitio non convenit omni peccato. Ergo non est legitima. — Prob. ant. Haec definitio non convenit peccato omissionis, quod non est factum, etc. Ergo non convenit omni peccato.

Resp. Nego ant. — Ad probat. iterum nego ant. In moralibus, affirmatio et negatio ad idem genus reducuntur. Sed omissio est negatio, seu potius privatio voluntaria actus debiti, qui est quaedam affirmatio; nam in omissione voluntaria et culpabili est noluntas obediendi et eo ipso voluntas resistendi legi. Ideo omissio non potest esse voluntaria, nec consequenter culpabilis in individuo, sine aliquo actu qui sit causa vel occasio illius, non ex parte operis, sed ex parte operantis. Ergo, ratione hujus actus seu facti, convenienter comprehenditur sub hac definitione peccati. Ergo haec definitio est legitima.]

Dico 2° : Essentiale est peccato quod sit injuria et offensa Dei.

Sequitur ex praecedenti. Est enim essentiale peccato quod sit contra legem Dei, ut dictum est. Qui autem sciens et volens agit contra legem, offendit legislatorem, quia ejus voluntati contradicit, eique debitam obedientiam et subjectionem recusat.

Et hinc colliges, non posse dari peccatum mere philosophicum, id est quod sit solum contra rationem et non contra Deum, nec ejus offensa.

(Videtur quod, si res in abstracto consideretur, peccatum philosophicum distingui possit a peccato theologico. Dicit enim S. Thomas, 1ª 2°, q. 71, a. 6. ad 5 : « A theologis consideratur peccatum praecipue secundum quod est offensio contra Deum, a philosopho autem morali, secundum quod contrariatur rationi. » Sed hoc hypothetice tantum seu conditionate intelligendum est, ut patet ex his ejusdem verbis, 2. 2., q. 20, a. 3, c : « Si posset esse conversio ad bonum commutabile sine aversione a Deo, quamvis esset inordinata, non esset peccatum mortale. »

Et hanc rationem ibidem affert : « In quolibet peccato mortali, principalis ratio mali et gravitas est ex hoc quod avertit a Deo. » Ergo, si conversio ad bonum commutabile posset esse sine aversione a Deo, peccatum non esset theologicum, sed tantum philosophicum, ut « soli naturae rationali et rectae rationi disconveniens. »

Dico : Peccatum mere philosophicum de facto existere non potest.

Prob. 1° ex condemnatione ab Alexandro VIII directa, die 24 augusti 1690, contra propositionem sequentem, quam, textus aliquos torquendo, Arnaldus effinxerat, ut eam adversariis suis, pro more suo, attribueret : « Peccatum philosophicum seu morale est actus humanus disconveniens naturae rationali et rectae rationi; theologicum vero et mortale est transgressio libera legis divinae. Philosophicum, quantumvis grave, in illo qui Deum vel ignorat vel de Deo actu non cogitat, est grave peccatum, sed non est offensa Dei, neque peccatum mortale dissolvens amicitiam Dei, neque aeterna poena dignum. » — Haec propositio fuit « declarata et damnata uti scandalosa, temeraria, piarum aurium offensiva et erronea. »

Prob. 2° ratione. Ex Augustino, peccatum theologicum est « factum, vel dictum, vel concupitum contra aeternam legem, » et ut advertit Angelicus in priori loco supra relato, « Augustinus convenientius definit peccatum ex hoc quod est contra legem aeternam, quam ex hoc quod est contra rationem, praecipue cum per legem aeternam regulemur in multis quae excedunt rationem. » Unde sequitur hac lege nos regulari etiam in his quae pertinent ad rationem. Atqui quoties aliquid agitur contra rectam rationem, laeditur lex aeterna. Ergo hujusmodi actus est peccatum theologicum. — Prob. min. 1° Recta ratio nihil aliud est quam participatio legis aeternae, seu lumen intellectuale nobis legem aeternam manifestans. Ergo non potest quis agere contra rectam rationem, quin simul laedat legem aeternam.

Si objicias quod qui agit contra rectam rationem potest ad legem aeternam non attendere, et consequenter eam nullo modo laedere, respondeo neminem ignorare hoc principium legis aeternae : « Malum est vitandum. » Atqui quicumque agit contra rectam rationem, scit et necessario advertit suam actionem esse malam; supponitur enim eum dictamen conscientiae spernere. Ergo legem aeternam laedit. Ergo peccatum theologicum admittit.

2° Ex ipso nomine intelligitur peccatum theologicum contra Deum committi. Qui enim conscie agit contra rectam rationem praecipientem aut prohibentem, percipit se subvertere ordinem naturalem, et saltem implicite cognoscit hunc ordinem statutum fuisse ab aeterno et supremo legislatore, id est a Deo. Ergo contra Deum ipsum peccat. Ergo tale peccatum est theologicum.]

Quia circa hanc quaestionem maxime divisi sunt theologi, etiam Thomistae, ut omnibus satisfaciam, breviter proponam praecipua utriusque sententiae momenta, cum responsis adversae partis.

Proponitur sententia reponens formale constitutivum peccati commissionis in privativo ?

1° Juxta Scripturam, SS. Patres, praesertim S. Thomam, peccatum est nihil, est aversio a Deo, est carentia seu privatio perfectionis et rectitudinis debita. Ergo.

2° Peccatum est essentialiter malum, imo summum malum. Atqui malum est essentialiter privatio; omne ens enim, in quantum ens, est bonum. Ergo.

3° et praecipue. Si malitia moralis seu formale constitutivum peccati sit quid positivum, Deus erit causa peccati, etc. Consequens est plus quam falsum et expresse damnatum in Concil. Trid., sess. VI, can. 61¹. Ergo. — Prob. sequelae maj. Deus debet esse causa omnis realis positivus, alias non esset prima et universalissima causa, quae exigit ut omne reale positivum, sub omni reali et positiva formalitate, sit ab eo qui est fons totius esse. Ergo.

Responsiones adversae partis

Observant 1° esse duplex malum : malum absolutum et simpliciter, quod nihil bonitatis et entitatis includit, ut privatio frigiditatis in aqua calida; malum respectivum et secundum quid, quod aliquid entitatis et bonitatis includit, et ita est alicui malum, ut possit esse alteri bonum, ut calor in aqua. In actu peccati utrumque malum reperitur : malum respectivum et secundum quid, scilicet tendentia positiva ad objectum dissonum regulis morum ; et malum absolutum et simpliciter, scilicet privatio rectitudinis connotata et causata ab actu positivo, seu eum comitans et in illo fundata.

Observant 2° privationem posse considerari dupliciter : in fieri et in facto esse. In fieri est quid positivum, in facto esse est nihil. Patet in morte, quae in fieri est quid positivum, puta morbus aut vulnus lethale ; in facto esse, mera privatio vitae. Ita in actu peccati : privatio rectitudinis in fieri est quid positivum, scilicet tendentia actus in objectum dissonum regulis morum; in facto esse, mera privatio ex hac tendentia resultans.

Observant 3° duplicem esse aversionem : unam privativam, alteram contrariam; in omni peccato esse aversionem a Deo, non solum privativam, sed etiam, saltem virtualiter et interpretative, contrariam, quatenus homo peccando non tantum recedit a Deo, sed virtualiter et interpretative saltem insurgit in ipsum, transgrediendo ejus legem, denegando ipsi obedientiam et abjiciendo ipsum ut amicum et ultimum finem. His observatis,

Respondent ad primum, cum D. Thoma, q. 2 de Malo, a. 1, ad 4, peccatum dici nihil, non ratione sui formalis, sed ratione modi seu privationis consequentis seu comitantis.

Dicitur aversio ratione ejusdem privationis connotatae, vel sumitur aversio, non solum privative, sed etiam contrarie.

Dicitur privatio perfectionis seu rectitudinis debitae, quia illam fundat et involvit, vel sermo est de peccato ut est malum simpliciter, non ut est malum morale et respectivum. Quandoque etiam SS. Patres loquuntur de peccato habituali.

Ad secundum respondent, peccatum esse malum, non simpliciter et absolute, sed morale et respectivum, quod non consistit in sola privatione.

Ad tertium, negant sequelam. Ad probationem distinguunt. Deus est causa omnis realis positivi sub ratione entitatis, conc.; sub ratione deformitatis, nego. Vel aliis terminis, est causa omnis realis positivi materialiter, conc.; formaliter, nego. Id est, Deus est causa omnis realis positivi simpliciter et absolute, non ut fundantis et connotantis privationem consecutam vel adjunctam. Formale autem constitutivum peccati est positivum reale, non ut effectibile, sed ut defectibile; non materialiter et absolute, sed formaliter, ut fundans privationem : unde non sequitur quod Deus sit causa peccati.

Respondent 2° retorsione argumenti, et dicunt, sententiam adversam eadem praemi difficultate. Sic enim arguunt : Fundamentum privationis in qua adversa sententia reponit formale constitutivum peccati, reduplicative ut tale, est quid reale positivum; negatio enim aut privatio non potest esse fundamentum alterius negationis vel privationis, alias istius prioris negationis deberet assignari altera negatio pro fundamento, et sic in infinitum. Ergo, si Deus necessario causet omne reale positivum in peccato, causat ejus fundamentum ut tale. — Subsumunt : Ille vere et proprie causat peccatum, qui causat illius fundamentum ut tale, praesertim cum peccatum formale, in hac sententia, sit privatio. Privatio autem non causatur directe et per se, sed resultat ex positione fundamenti, nec aliter potest causari; quia, cum sit nihil, non potest per se et directe terminare influxum.

§ II.

Proponitur sententia reponens formale constitutivum peccati commissionis in positivo, cum responsionibus adversae partis.

1° Scriptura explicat peccatum per conversionem ad objectum malum. Jerem., II, 13 : Duo mala fecit populus meus : dereliquerunt fontem aquae vivae, et foderunt sibi cisternas, cisternas dissipatas quae continere non valent aquas. Et Osee, IX, 10 : Facti sunt abominabiles, sicut ea quae dilexerunt.

2° S. Thomas, 1ª 2°, q. 18, ubi incipit agere ex professo de actibus humanis in esse moris, docet, art. 5, ad 2, et q. 72, a. 1, c, et art. 9, ad 1; item q. 79, a. 2, ad 3, differentiam constitutivam actus peccaminosi, qua talis et prout condividitur a bono morali, non esse privationem, sed quid positivum, nempe tendentiam positivam actus ad objectum dissonum rationi; privationem autem se habere tantum consequenter.

Et 1ª p., q. 48, a. 1, ad 2, et q. 1 de Malo, a. 1, c, dicit malum simpliciter in hoc differre a malo morali, quod malum simpliciter consistat in privatione, malum autem morale in positivo cui jungitur privatio. Unde q. 2 de Malo, a. 11, ad 13 : « Peccatum, inquit, non est privatio pura, sicut tenebrae, sed est aliquid positive. » Et 2ª 2°, q. 6, a. 2, ad 2 : « Deformitas [peccati] non solum importat privationem debitae formae, sed etiam contrariam dispositionem, »

3° Illud est formale constitutivum peccati, a quo peccatum habet quod sit primo malum morale. Atqui peccatum commissionis habet primo quod sit malum morale, per positivam et vitalem tendentiam in objectum malum. Ergo. — Et 1° quod inde habeat esse malum morale probatur, quia illa tendentia procedit libere a voluntate ut subjecta regulis morum, et respicit objectum morale, scilicet dissonum regulis morum. Ergo pertinet ad lineam moralem, contrahitque ab illo objecto aliquam speciem moralem, non bonitatem, non indifferentiam. Ergo malitiam formalem. 2° Quod ex illa tendentia habeat primo quod sit malum morale, probatur. Illa tendentia moraliter mala prius convenit actui quam privatio rectitudinis; ideo enim actus peccati caret rectitudine, quia tendit in objectum malum, cum omnis motus tendens ab uno termino ad alium, primo per se respiciat terminum ad quem, ex quo sequitur aversio seu recessus a termino a quo. Ergo.

Et dato quod privatio non sequeretur, sed praecederet aut saltem comitaretur actum, ut quidam volunt, nihilominus subsisteret argumentum, quia fieri non potest quin tendentia moralis actus ad objectum morale non contrahat speciem moralem, cum omnis actus a suo objecto specificetur.

4° Moralitas formalis generice sumpta consistit in positivo, scilicet in ordine reali transcendentali ad objectum subditum regulis morum, et in tres species dividitur, in bonitatem, malitiam et indifferentiam, ut diximus in tractatu de Actibus humanis. Atqui genus positivum non potest contrahi per privationem, sed solum per differentiam positivam. Ergo differentia constitutiva malitiae moralis, sicut bonitatis, est positiva.

Responsiones adversae partis

Ad primum respondetur quod Scriptura explicet peccatum, modo per privativum, modo per positivum, ita ut privativum sit formale et positivum materiale. At instant alii, quod haec responsio sit non solum gratuita, sed etiam falsa, tum quia Deus non minus conqueritur de positivo quam de privativo, tum quia solum peccatum formale est abominabile : hic autem abominatio est quid positivum, nempe dilectio.

Ad secundum respondetur, S. Thomam loqui de peccato materialiter et in esse physico considerato, non formaliter et in esse moris, seu pro formali malitia; vel, ut alii dicunt, de peccato commissionis ut est commissio, non ut est peccaminosa. Verum, inquiunt alii, S. Thomas, 1ª 2°, a q. 8 ad 18 jam egerat de actibus humanis in esse physico; a q. autem 18 inclusive et deinceps agit de bonitate et malitia morali actuum humanorum. Ergo saltem textus laudati ex 2ª 2ª male exponuntur de specificatione et constitutione peccati quoad materiale peccati. Insuper illic et alibi S. Doctor eodem modo loquitur de constitutione boni moralis formaliter. Ergo.

Ad tertium respondetur, istam tendentiam non terminari ad objectum reduplicative ut malum moraliter, seu ut difforme regulis morum, sed solum materialiter et speculative; illud enim respicit formaliter ut bonum quoddam utile aut delectabile, cum nemo intendens malum operetur. Ex quo sequitur quod illa tendentia habeat tantum ab objecto quod sit mala materialiter et fundamentaliter, et non formaliter.

Ad quartum respondetur quod moralitas in communi non sit genus univocum ad bonitatem et malitiam, sed analogum, importans duas diversas rationes, unam positivam, alteram negativam. Sed instant alii in illa tendentia positiva actus ad objectum malum, quae est vera species positiva in linea morali, non bona, non indifferens. Ergo mala. Ergo subest generi ejusdem rationis.

§ I.

Utrum omnis actus omissioni adjunctus et cum observantia praecepti quod omittitur incompossibilis, sit peccatum, et cujus speciei?

Suppono ex tractatu praecedenti de Actibus humanis, dissert. I, a. 2, peccatum omissionis posse esse absque omni actu qui sit de essentiali ejus ratione, non tamen sine omni actu qui sit causa vel occasio illius. Potest etiam intervenire actus concomitanter tantum, et qui non sit causa aut occasio illius,

Dico 1° : Omnis actus, quamvis ex objecto bonus, qui est causa vel occasio omissionis actus praecepti, vitiatur ex ipsa omissione et fit malus. Actus vero qui non est causa vel occasio omissionis, sed tantum concomitanter se habet ad illam, quamvis sit cum actu praecepto incompossibilis, nisi sit aliunde malus, non est peccatum, nec vitiatur ex omissione. Unde, si quis ex affectu ad studium omittat sacrum, studium est malum; si quis vero, post firmum propositum omittendi sacrum, ne maneat otiosus, studeat, studium non est peccatum.

Patet prima pars : 1° Quia ponere causam vel occasionem peccati, est consentire in peccatum et illud velle indirecte. Atqui consentire in peccatum, et illud velle etiam indirecte, est peccatum, Rom., I, 32. 2° Quia eodem praecepto prohibetur omissio et actus qui est causa vel occasio ejus; sic, v. g., praeceptum affirmativum audiendae missae includit virtualiter praeceptum negativum prohibens omnia impedientia auditionem missae.

Secunda pars etiam patet : quia, cum iste actus neque ex se neque ex circumstantiis supponatur malus, nullam potest habere malitiam nisi ex omissione. Nullam autem habere potest ex omissione cujus non est causa vel occasio, sed ad quam per accidens tantum et concomitanter se habet. Ergo.

Si dicas, hunc actum fieri tempore indebito, resp. : Facta suppositione quod quis efficaciter se prius determinaverit actum praeceptum omittere, v. g., sacrum, tunc studium non fit tempore formaliter et privative indebito, sed materialiter tantum; quia tunc studium non prohibetur ratione sui, sed ratione omissionis sacri, cujus non est causa vel occasio. Unde melius est tunc studere, quam manere otiosus.

Hinc inferes, ludentes tempore sacri cum eo qui prius firmiter statuit non audire sacrum, non peccare, quia iste ludus cum concomitanter tantum se habeat ad omissionem sacri, non est peccatum, sicque colludentes non participant peccato alterius : secus, propter rationem oppositam, dicendum esset, si propter ludum omitteret sacrum.

Caeterum, intellige secundam partem conclusionis de actu qui sic se habet concomitanter ad omissionem, ut tamen non auferat potentiam adimplendi praeceptum, casu quo sit locus et spes retractandi malum propositum; quia tunc licet actus iste se haberet consequenter seu concomitanter tantum ad primam omissionem, haberet se tamen antecedenter et causaliter ad sequentes, casu quo mutaret voluntatem, cujus mutationis supponitur adesse spes et locus. Imo committeret novum peccatum ab omissione distinctum, quia non solum non obedire praecepto peccatum est, sed et maxime auferre sibi possibilitatem adimplendi; quod est cordis obdurati argumentum.

Hinc inferes, clericum navigantem, qui post impium propositum non recitandi horas per totam et longam navigationem, projicit suum Breviarium in mare, praeter omissionem, distinctum peccatum committere explicandum in confessione propter impossibilitatem quam voluntarie contrahit adimplendi praecepti, dum est locus et spes, ob diuturnitatem temporis, retractandi malum propositum.

Idem cense de eo qui, post firmum propositum non servandi votum castitatis, uxorem ducit; idem de illo qui, post firmam voluntatem non restituendi aliena, ea dissipat : et de aliis similibus. Secus de illo qui, post efficax propositum non audiendi sacrum, se somno dat instante tempore sacri, quia non est verisimile quod in tam brevi intervallo mutaret sententiam; ac proinde somnus non censetur tollere potentiam moralem audiendi sacrum, sed ablatam supponere.

Dico 2° : Quamvis actus de se bonus aut indifferens, qui est causa vel occasio omissionis culpabilis, fiat malus, communis tamen sententia est, contra paucos, non esse malum alia malitia quam omissionis, sicque non esse necessario explicandum in confessione; ita ut qui sacrum omisit propter studium aut ludum, sufficit si dicat se omisisse sacrum.

Ratio est, quia, sicut voluntas omittendi non est peccatum neque specie neque numero distinctum ab ipsa omissione (voluntas enim omittendi se habet ad omissionem, sicut actus interior ad exteriorem, qui interiori nihil bonitatis vel malitiae addit), ita nec actus qui est causa vel occasio omissionis, quippe qui in tantum est malus, in quantum includit voluntatem omittendi.

Confirmatur. Omissio et actus qui est causa vel occasio illius, eodem praecepto prohibentur, ut jam dictum est; lex enim quae praecipit audire sacrum, v. g., includit praeceptum negativum prohibens poni actum impeditivum auditionis sacri. Ergo tam actus quam omissio sunt contra eamdem virtutem religionis.

§ II.

Quo tempore fiat peccatum omissionis?

Quaestio est de casu quo quis, dum urget praeceptum, est impotens illud adimplere, v. g., mane praevidens obligationem audiendi missam, se inebriavit. Quaeritur an peccet peccato omissionis quando se inebriavit, an quando currit tempus audiendi missam.

Dico : Peccatum omissionis fit utroque tempore : inchoative et quoad affectum, quando ponitur causa; consummative et quoad effectum, quando adest tempus adimplendi; modo tamen omissio maneat voluntaria in sua causa.

Prima pars ab omnibus admittitur, et patet; quia tunc incipit peccatum, quando incipit voluntas peccandi. Atqui qui ponit voluntarie causam omissionis culpabilis, vult saltem indirecte ipsam omissionem culpabilem. Ergo.

Probatur secunda pars, 1° evertendo fundamentum sententiae oppositae. Peccatum omissionis consistit in privatione voluntaria actus debiti. Atqui, dum de facto accidit omissio, tunc datur privatio actus debiti, talisque privatio est sufficienter voluntaria, ut sit peccaminosa. Ergo. — Prima pars minoris constat. — Probatur secunda, de qua est difficultas. Ut aliquid sit in se peccatum, sufficit quod in causa sua sit voluntarium. Atqui omissio contingens, v. g., in somno vel ebrietate, est in sua causa voluntaria; supponimus enim somnum vel ebrietatem fuisse libere posita. Ergo. — Prob. major, 1° variis exemplis. Sic pollutio nocturna, licet non sit in se formaliter libera et voluntaria, est peccatum, quia est voluntaria in causa, puta turpi cogitatione vel tactu. Sic homicidium in ebrietate perpetratum ab eo qui ipsum praeviderat, est in se peccaminosum, quia est voluntarium in causa, ut docet S. Thomas, 2ª 2ª, q. 150, a. 4, c. Sic actus peccati ex ignorantia vincibili sunt in se peccaminosi, licet in se involuntarii, utpote incogniti, sed tantum voluntarii in causa, nempe ignorantia. Ergo. 2° Si ad formale peccatum requireretur semper quod esset in se voluntarium, et non sufficeret voluntarium in causa, nullum homicidium, nulla pollutio, idem dic de pluribus aliis, foret in se peccatum; quia, dum de facto eveniunt, non sunt amplius in potestate occidentis aut se polluentis.

2° Peccatum omissionis consistit in voluntaria cessatione ab actu debito. Atqui ante tempus quo currit obligatio praecepti, actus non est debitus. Ergo. Sicut itaque, quando quis vult furari, antequam auferat alienum, nondum est peccatum furti completum; ita, quando quis vult omittere, antequam omittat, nondum est peccatum omissionis completum.

Confirmatur. Omissio actualis debet accusari in confessione, non secus ac actus exterior, et ita fert praxis communis fidelium et confessariorum. Ergo est peccaminosa.

Obj.: Ex nostra sententia sequitur hominem in somno posse mereri, et sacramenta conficere, cum non requiratur major libertas ad merendum et ad conficiendum sacramenta, quam ad peccandum. Atqui utrumque est inconveniens. Ergo.

Resp. ad primum, non esse inconveniens hominem in somno mereri continuatione meriti in vigilia comparati, maxime si effectus per se sequatur ex causa libere volita, aut formaliter intendatur, ut patet in martyre, qui in instanti mortis, dum non est sui compos, meretur aureolam martyrii. Negamus tamen posse valide conficere sacramentum, non defectu sufficientis libertatis, sed quia Christus, ex communi sensu Ecclesiae, instituit et voluit sacramenta confici ab homine sui compote, et cum morali certitudine debita materiae, tum propter reverentiam sacramenti, tum ob periculum multorum inconvenientium alioquin futurorum. Adde, verba dormientis non esse verba formalia, defectu significationis, sed verba materialia, ut in psittaco ea proferente.

Petes 1° an ei qui voluntarie et culpabiliter causam posuit, imputari debeant omnes omissiones et commissiones peccaminosae ex illa secutae.

Resp. et sit regula generalis : Ei qui voluntarie et culpabiliter posuit causam, imputantur quoad reatum et affectum omnes omissiones et commissiones peccaminosae quas praevidit, aut debuit ac potuit humano modo praevidere secuturas ex tali causa; quia hoc ipso sunt ipsi voluntariae in causa. Sed

Petes 2º quando quis censetur praevidisse, aut debuisse ac potuisse humano modo praevidere omissiones et commissiones peccaminosas, ut ipsi imputentur ad culpam.

Resp. multipliciter: 1° quando per se aut ut plurimum sequuntur ex tali causa; 2° quando quis videt in aliis aequalis complexionis similia contingere; 3° quando praecepta adimplenda proxime instant.

Hinc colligere poteris varia consectaria pro praxi.

DISSERTATIO II

DE DISTINCTIONE SPECIFICA ET NUMERICA PECCATORUM

D. Thomas, q. 72.

Peccatum generalissime sumptum dividitur in peccatum originale, quod ab Adamo ad posteros per seminalem propagationem derivatur, et personale, quod propria voluntate committitur. Personale subdividitur in actuale et habituale. Actuale est actus seu omissio difformis regulis morum; habituale est macula relicta in anima ex peccato actuali. De peccato originali et habituali specialiter infra. Nunc de peccato actuali.

Peccatum actuale dividitur: 1° in mortale et veniale ¹. Mortale dicitur quod mortem animae infert, eam privando gratia sanctificante, quae est vita animae in ordine supernaturali, et eam avertendo simpliciter ab ultimo fine; unde ex ipsa sua ratione est irreparabile, et inducit reatum poenae aeternae. Veniale dicitur quod, cum gratia et charitate non privet, sed ejus fervorem tantum diminuat, nec avertat simpliciter ab ultimo fine, sed ab ejus consecutione dumtaxat retardet, relinquit principium vitae et veniae; unde non est ex natura sua irreparabile, nec inducit reatum poenae aeternae, sed temporalis tantum. De utroque etiam specialiter infra agemus.

2º Peccatum actuale dividitur in peccatum commissionis et omissionis ², de quibus jam diximus. Peccatum commissionis est actus difformis regulis morum; pugnat cum praecepto negativo. Peccatum omissionis est privatio actus debiti; pugnat cum praecepto affirmativo.

3º Peccatum actuale dividitur in peccatum cordis, oris et operis ³. Haec tamen divisio non est semper in diversa peccata, sed quandoque in diversos gradus ejusdem peccati.

4° Dividitur in peccatum infirmitatis, quod oritur ex vehementi passione; peccatum ignorantiae, quod oritur ex ignorantia vincibili; et peccatum malitiae, quod cum plena libertate et quasi ex industria, sine passione aut ignorantia, committitur.

5° Peccatum actuale, aliud simpliciter tale, aliud in Spiritum sanctum, quod est peccatum ex malitia, quo repelluntur aut impugnantur specialia gratiae dona quae sunt effectus divini amoris, qui tribuitur Spiritui sancto. Numerantur sex, scilicet: desperatio, praesumptio, impoenitentia, obstinatio, impugnatio veritatis agnitae et invidia fraternae gratiae.

6° Alia sunt peccata capitalia, alia quae ex illis oriuntur. Capitalia numerantur septem, ex S. Greg., lib. XXXI Moral., cap. 31, scilicet inanis gloria (quidam ponunt superbiam), invidia, avaritia, ira, luxuria, gula et acedia.

7° Tandem peccatum aliud dicitur materiale, aliud formale, et hoc duplici sensu: 1º Peccatum materiale est ipse actus malus secundum se et entitative consideratus; formale, ipsa malitia seu deformitas istius actus aut omissionis. 2º Peccatum formale dicitur libera transgressio legis voluntati imputabilis; materiale, transgressio legis non libera, et ideo nec voluntati imputabilis, ut sunt transgressiones legis ex ignorantia invincibili.

Quantum ad peccatum omissionis, cum sit secundum se mera privatio actus debiti, certum est illud specie distingui per actus ipsos omissos specie distinctos in esse moris; sicut omnes aliae privationes specie distinguuntur per formas oppositas quibus privant; eo scilicet modo quo privationes possunt distingui. Quaestio est igitur de peccato commissionis.

Dico : Peccata specie distinguuntur per ordinem ad objecta specie distincta in esse moris ¹; quia omnis actus specificatur a suo objecto. Ergo actus moraliter malus specificatur ab objecto moraliter malo.

Confirmatur. Omnis motus specie distinguitur per ordinem ad terminum ad quem. Atqui, in motu peccaminoso, objectum est terminus ad quem. Ergo.

Hanc conclusionem tenent, cum Authore, omnes Thomistae et plures extranei, etiam illi ex Thomistis qui formale peccati reponunt in privativo; quia, inquiunt, stante diverso ordine ad objecta formaliter diversa, sequitur diversa privatio.

Dixi in conclusione : « Per ordinem ad objecta specie distincta in esse moris; » quia nihil confert ad distinctionem specificam peccatorum distincta species objectorum in esse entis; quod enim quis furetur ovem aut equum, peccatum ejusdem speciei, scilicet injustitiae, committit. Sed

Quaestio est unde objectum habeat quod specie distinguishatur in esse moris.

Resp. Generaliter loquendo, objecta specie in esse moris distinguuntur, quando habent specialem et distinctam repugnantiam cum lege aeterna et recta ratione. Habent autem specialem et distinctam repugnantiam seu difformitatem cum lege aeterna et recta ratione ex multiplici capite: 1° quando opponuntur diversis virtutibus; 2° quando opponuntur eidem virtuti, sed diverso modo, ut patet in furto et rapina, quae licet opponantur eidem virtuti justitiae, specie tamen distinguuntur, quia illi opponuntur diverso modo; 3º quando opponuntur diversis praeceptis, non materialiter et ex parte principii seu praecipientis diversis, sed formaliter ex parte rei praeceptae seu motivi intrinseci. Unde dici potest, peccata etiam distingui specie, scilicet radicaliter et mediate, a virtutibus et praeceptis quibus opponuntur.

Consectaria

Ex dictis inferes 1° omittentem sacrum die festo incidente in diem dominicam, aut non jejunantem feria quatuor temporum incidente in vigiliam S. Matthaei, in utroque casu unum specie et numero peccatum committere, in primo casu contra religionem, in secundo contra temperantiam, quia utrumque praeceptum audiendi missam die dominica et die festo, et utrumque jejunandi feria quatuor temporum et vigilia S. Matthaei sunt ejusdem rationis ex parte finis et motivi intrinseci. Nam finis et motivum intrinsecum audiendi missam die dominica et festo, est honestas religionis, praecepti vero jejunandi feria quatuor temporum et vigilia S. Matthaei, est honestas temperantiae. Nec refert quod forte legislator, praecipiendo sacrum die S. Matthaei, aut jejunium in ejus vigilia, intenderit honorare sanctum; iste namque finis vel motivum est extrinsecum et operantis, sicut si praecipiendo jejunium intenderet pluviam, serenitatem, aut pacem, qui fines sive motivа extrinseca non constituunt praecepta diversae rationis. Idem dic de violante idem votum seu juramentum pluries iteratum, de omittendo horas canonicas ad quas tenetur titulo beneficii et ordinis sacri.

Inferes 2° e contra, eum qui tenetur ex voto et praecepto confessarii jejunare feria sexta quatuor tempororum, si non jejunet, triplex peccatum specie distinctum committere : primum, contra temperantiam, vi praecepti ecclesiastici; secundum, contra religionem, vi voti; tertium, contra virtutem poenitentiae, vi praecepti confessarii. Hae enim tres obligationes sunt ex diversis motivis intrinsecis, sicque distinctae rationis; motivum enim intrinsecum praecepti ecclesiastici est temperantia, voti est religio, praecepti confessarii imponentis jejunium post audita peccata, attenta natura operis et attentis circumstantiis, est punitio et satisfactio pro peccatis.

Certum est 1° haec peccata materialiter et in esse physico considerata, non solum specie, sed genere differre ¹. Peccatum enim commissionis materialiter consideratum, est actus positivus rectitudine privatus; peccatum omissionis est carentia seu privatio actus debiti. Ad actum autem et non actum, ad ens et non ens, non datur genus univocum, id est uno et eodem nomine in eodem sensu expressum.

Certum est 2° peccata commissionis et omissionis, etiam formaliter et in esse moris considerata, posse specie distingui, si circa diversas materias exerceantur; evidens est enim omissionem sacri specie morali distingui a furto.

Sed quaestio est an, si ad idem objectum referantur et ex eodem motivo procedant, specie distinguantur, ut furtum et non restitutio furti. Pro quo

Dico : Peccata omissionis et commissionis, in esse moris considerata, si circa idem objectum ex eodem motivo procedant, sunt ejusdem speciei ².

Prob. 1º. Peccata, sicut caeteri actus humani, habent speciem a fine. Ergo, si peccatum commissionis et omissionis ordinentur ad eumdem finem, seu ex eodem motivo procedant, erunt ejusdem speciei : scilicet, si ordinentur ad eumdem finem operis, erunt ejusdem speciei essentialis, ut aliena rapere et non restituere; si ad eumdem finem operantis, erunt ejusdem speciei accidentalis, ut omittere missam et furari ad maechandum.

Prob. 2º. Facere bonum et ex eodem motivo omittere malum oppositum, non constituunt distinctas species morales, sed sunt partes integrantes ejusdem justitiae, ut docet S. Thomas, 2 2°, q. 79, a. 1, c, juxta illud Psal. XXXI, 15: Diverte a malo, et fac bonum, « quia utrumque, ait S. Doctor, requiritur ad perfectum actum justitiae. » Atqui proportionaliter se habent, in genere mali, facere malum et ex eodem motivo omittere bonum oppositum, sicut, in genere boni, facere bonum et omittere malum. Ergo.

Confirmatur exemplo motus. Licet, in motu, recessus a termino a quo et accessus ad terminum ad quem involvant duas mutationes, scilicet ab esse ad non esse, et a non esse ad esse, non tamen constituunt diversas species motus, sed unam, quae ex utroque adaequate constituitur tamquam ex partibus integralibus. Atqui, in motu peccati, recessus a bono fit per omissionem, accessus ad malum per commissionem. Ergo.

Ex quibus recte observabis, juxta mentem S. Thomae, peccata commissionis et omissionis non dici ejusdem speciei quasi duo individua, v. g., duo homines contrahentes eamdem speciem humanam, sed quia se habent ut partes integrales ex quibus una species in genere moris adaequate constituitur, eo proportionali modo quo partes integrantes poenitentiae, unum sacramentum.

Ex dictis inferes, actum qui directe fertur in omissionem, v. g. : « Volo non audire missam, » licet sit commissio, pertinere tamen ad peccatum omissionis, et esse ejusdem speciei moralis cum illa.

Petes quodnam peccatum sit gravius, an commissionis, an omissionis.

Resp. per se loquendo et caeteris paribus, peccatum commissionis esse gravius. Est enim gravius odisse Deum quam illum, urgente praecepto, non amare; gravius contumelia afficere parentes, quam eos tempore debito non revereri.

Dico 1°: Distinctio numerica peccatorum petitur ex interruptione morali actuum voluntatis; quia actus humani habent quod sint peccata ab actu voluntatis. Unde S. Thomas, in II Sentent., dist. 42, a. 1, dicit : « Secundum unitatem voluntatis sumendum est judicium de unitate ejus quod in genere moris dicitur. » Ergo, ubi actus voluntatis est diversus et moraliter interruptus, est distinctum peccatum.

Tune censetur actus voluntatis moraliter interruptus, quando nec formaliter nec virtualiter perseverat. Censetur autem nec formaliter nec virtualiter perseverare ex triplici capite: 1° Quando per actum contrarium expresse revocatur: ut si quis voluntatem priorem furandi retractet, et statim post illam resumat, erunt duo peccata numero distincta; quia istae duae volitiones, licet brevissimo tempore interpolatae, nullo modo inter se connectuntur, nec secunda potest dici continuatio prioris formaliter et expresse revocatae.

2° Per cessationem voluntariam ab actu voluntatis : ut, si quis, visa muliere, morose delectetur, eamque delectationem sponte deserat, se convertendo ad alia, statim autem, visa eadem aut altera muliere, iterum morose delectetur, bis peccat, propter rationem jam datam; quia istae duae voluntariae delectationes in nullo inter se connectuntur, nec secunda potest dici continuatio primae voluntariae interruptae et interpretative revocatae. In his duobus satis conveniunt theologi, sed de tertio disputant. Itaque

Tertius modus, secundum quem nec formaliter nec virtualiter perseverat idem actus voluntatis, assignatur a pluribus involuntaria cessatio ab actu interno voluntatis, puta per naturalem distractionem aut oblivionem, per somnum aut ebrietatem : quia, inquiunt, actus iteratus, post talem interruptionem involuntariam, non est continuatus cum praecedenti, sed diversus; ubi autem sunt diversi actus, sunt diversa peccata.

Id verum existimo de peccatis mere internis, id est quae in ipsa voluntate consummantur, nec ad actus externos efficaciter tendunt, ut sunt haeresis, odium, invidia, velleitates, complacentia, delectationes morosae, etc. ; quoties enim iterantur post cessationem, etiam involuntariam, toties perfecte consummantur, nec prior actus dicit ordinem ad secundum, nec in aliquo connectuntur, aut continuantur, aut ab invicem dependent.

Secus de actibus internis efficaciter tendentibus ad opus externum, saltem quando isti actus voluntatis iterati in aliquo effectu externo prioris actus connectuntur : ut si, ex proposito occidendi inimicum, teneas pugionem paratum, vel struas insidias, aut si viam aggrediaris ad illum quaerendum, etc. Stantibus his aut similibus effectibus, licet saepe malam voluntatem iteres, nunc de illa, nunc de aliis etiam voluntarie cogitando, aut alia agendo, non committis plura peccata, sed primum continuas; quia prior actus perseverat moraliter in effectu externo vi illius posito, et in eo quasi in vinculo omnes alii sequentes cum priori connectuntur.

Dixi : « Saltem quando isti actus voluntatis iterati in aliquo effectu externo connectuntur; » quia multi idem non improbabiliter censent, etiamsi in aliquo effectu externo non connectuntur, ut si nunc firmiter proponas occidere inimicum, aut fornicari cras, et mane expergefactus renovas hoc propositum, et toties quoties ad illud reflectis, in eo persistis, censent unum peccatum; quia prior actus non est consummatus nec voluntarie revocatus, sed perseverat et vi illius elicitur secundus et sequentes, qui censentur prioris continuatio.

Dico 2° : Eadem manente voluntate, imo et eodem actu externo, multipliciantur numerice peccata ex objectis numerice distinctis in esse moris. Censentur autem objecta numerice distingui in esse moris, quando non se habent moraliter per modum unius, sive quia unum non est pars alterius, sive quia non sunt partes aliquod unum integrantes, sive quia non ordinantur ad eumdem finem et idem opus consummandum ; tunc enim, licet sit unus actus physice, censetur tamen in genere moris virtualiter multiplex, et tot habere malitias numero distinctas, quot sunt hujusmodi objecta.

Ratio est, quia, sicut peccata multiplicantur et distinguuntur specie per objecta specie distincta, ita multiplicantur et distinguuntur numero per objecta numerice distincta. Hinc qui una et eadem mala voluntate vult occidere aut de facto occidit tres homines, sive uno actu, sive pluribus immediate succedentibus, tria peccata numero distincta committit; quia cum tres homines non se habeant moraliter per modum unius, sunt tria objecta numero distincta.

Dices : Qui furatur uno actu ovium gregem, unum peccatum committit, non quot sunt oves. Ergo et qui uno actu occidit multos homines.

Resp. Nego consequentiam. Disparitas est quod omnes oves gregis se habeant per modum unius, cum non habeant jura distincta quae violentur, nec ideo sint capaces distinctae et peculiaris injuriae. At vero tres homines, etiamsi sint ex eadem familia, non se habent per modum unius, sed unusquisque habet jus suum distinctum quod violatur, indeque est capax particularis et distinctae injuriae. Neque refert quod familia ex fictione juris reputetur una persona. Ita quidem fingitur, sed ita non est, praesertim respective ad injuriam.

Qua ratione probabilius existimo quod, si grex pertineret ad tres homines, forent tria peccata : quamvis id negent non pauci; quia, inquiunt, omnes oves sunt moraliter unum totum, quod est objectum proximum furti.

Consectaria

Ex dictis colliges 1° eum qui ex voluntate furandi proficiscitur domo, defert scalam, ascendit, aperit cistam, aufert pecunias, sive omnes simul, sive successive per partes; item qui animo fornicandi quaerit puellam, eam osculatur, aspicit, tangit impudice, et tandem fornicatur; item qui ex proposito occidendi inimicum, aptat pugionem vel sclopum, occurrit inimico, ipsum provocat, ferit, laedit, occidit : hos, inquam, et alios in similibus casibus, etiamsi inter haec praeambula malam voluntatem furandi, fornicandi, occidendi, centies iterent, non nisi unum peccatum committere; quia istae voluntates iterata connectuntur in effectibus cum prima, et isti effectus praevii ordinantur ad furtum, fornicationem, homicidium, tamquam ad unum finem, ideoque habentur per modum unius, et intelliguntur in accusatione operis completi, ita ut sufficiat dicere in confessione : « Fornicatus sum, feci homicidium, etc. » Secus tamen, si adhiberentur media ad istos fines quae specialem haberent malitiam, ut si uteretur arte magica ad furandum, philtris ad fornicandum, etc. Observandum etiam quod, si impudicitiae praecurrentes copulam fiant sine intentione copulae, licet postea, mutata intentione, sequatur copula, sint distincta peccata et seorsim accusanda, cum tune non uniantur per modum unius in fine intento; seclusa enim intentione copulae, non magis ex se tendunt ad fornicationem quam ad pollutionem aut copulam sodomiticam. Idem dic, si fierent quidem ex intentione copulae, sed quae ex aliqua causa interveniente non perficeretur.

Utrum autem idem dicendum sit de impudicitiis, scilicet complacentia, delectatione morosa, tactibus, aspectibus et osculis immediate sequentibus copulam, ac de dispositionibus ad illam, dubium est. Quidam affirmant, quia dicunt esse appendices copulae quae illam connaturaliter et regulariter sequuntur. Alii negant, quia censent esse dispositiones ad aliam copulam. Ceterum, quantum ad praxim, si verum sit quod dicit prima sententia, eas impudicitias regulariter sequi ad copulam, non video cur necesse sit eas distincte confiteri, cum in hac hypothesi sufficienter intelligantur a confessario in accusatione copulae.

Colliges 2º eum qui, eadem mala voluntate permanente, eodem motu concupiscentiae aut odii durante, se ter polluit, ter fornicatur cum eadem aut pluribus, tres homines successive occidit, committere tria peccata; quia tres pollutiones, tres fornicationes, tria homicidia non se habent moraliter per modum unius, sed sunt tres actiones totales in se completae, nec unibiles ex natura sua in uno tertio in quo perficiantur et compleantur.

Neque obstat unitas voluntatis; quamvis enim sit una physice, est moraliter multiplex numero, sicut esset multiplex species, si in his actibus forent objecta specie distincta, puta si fornicaretur semel cum matre, postea cum conjugata, deinde cum moniali; aut si inter occisos numeretur pater aut clericus. In omnibus casibus, non obstante ejus unitate physica, est moraliter multiplex specie, ita in nostro casu est moraliter multiplex numero.

Eadem ratione, qui una intentione continuata furandi, vigesies cum morali interruptione surriperet viginti millia florenorum, vigesies peccaret mortaliter; quia singula furta non se habent moraliter per modum unius, cum ex se ad invicem non ordinentur, sed unumquodque seorsim est consummatio internae voluntatis. Sic saltem apprehendit sensus communis.

Similiter sacerdos in malo statu existens, probabilius tot peccata committit, quot non interrupte absolvit poenitentes ; quia quaelibet absolutio est actio totalis et judicium completum, nullo nexu cum aliis absolutionibus et judiciis conjunctum. Idem dic de baptizante plures successive, propter eamdem rationem : secus, saltem nobis probabilius, si eadem continuata actione pluribus communionem administret ; quia videtur administratio unius convivii, adeoque una moraliter actio. Similiter sacerdos celebrans in malo statu videtur unum tantum peccatum committere; quia, licet oblatio, consecratio et communio sint actiones physice distinctae, constituunt tamen unum mysterium in quo uniuntur.

Colliges 3° eum qui uno continuato concupiscentiae motu agit impudice cum puella, eam saepe, etsi cum aliqua interruptione, osculando, tangendo, etc., unum peccatum committere; similiter eum qui uno impetu irae pluries ferit inimicum, pluries blasphemat, plura convicia ejusdem rationis in eum conjicit, puta vocando eum ter quater furem, etiam unum peccatum committere, ita ut sufficiat dicere in confessione : « Semel impudice egi per tactus et oscula cum puella, semel blasphemavi, semel rixatus sum cum socio, cum vocavi furem, cum percussi; quia hi actus, non obstante physica eorum interruptione, secundum communem sensum hominum censentur una actio, una conversatio, una rixa, una locutio, sicut censetur una comestio, dum quis successive plures dapes comedit. Neque eadem est ratio de illis ac de pluribus fornicationibus, aut pollutionibus, aut occisionibus, de quibus corollario praecedenti; disparitas est enim quod plures occisiones, plures fornicationes aut pollutiones, sint actiones totales in seipsis completae, habentes definitum terminum in quo consummantur, ita ut non sint unibiles in aliquo tertio in quo consummantur, adeoque nec inter se. At vero illi plures actus de quibus hic est quaestio, scilicet plures tactus, plures percussiones, etc., non sunt actiones totales et consummatae, sed ex se aptae facere unum cum uno actu externo consummato, in quo sunt unibiles, et ideo inter se unibiles, sicut plurium ferculorum comestiones. Ita saltem apprehendit sensus communis hominum, qui maxime debet attendi quantum ad multiplicationem vel unitatem numericam peccatorum.

Utrum, si rixans afficiat alterum injuriis distinctae rationis, ipsum appellans, modo furem, modo adulterum, modo sortiarium, etc., committat plura peccata? Distinguendum est : Si haec diversa convicia tam ab aggrediente quam ab aggresso et circumstantibus habeantur

falsa, et dumtaxat ut effectus irati animi quidquid occurrat indifferenter eructantis, ut saepe contingit inter mulierculas rixantes, videntur esse unum peccatum, cum nulla sit honoris vel famae laesio, sed quodlibet convicium, licet diversum, in hoc tendat, ut alterum irritet et offendat. Si vero haec reputentur vera et vere imputari, tot erunt peccata, quod erunt convicia diversae rationis.

Dico 1° : Omnia peccata non sunt inter se connexa¹.

Probatur. Ea est differentia inter intentionem agentis secundum virtutem, et intentionem peccantis, quod intentio agentis secundum virtutem sit, ut rationis regulam sequatur, et ideo omnium virtutum intentio in idem tendit, et propter hoc omnes virtutes, saltem in statu perfecto, habent connexionem ad invicem in ratione recta agibilium, quae est prudentia; intentio vero peccantis non est ad hoc quod recedat ab eo quod est secundum rationem, sed potius quod tendat in aliquod bonum appetibile a quo speciem sortitur. Atqui hujusmodi bona in quae tendit intentio peccantis et a quibus specificatur, sunt diversa, nullam connexionem habentia ad invicem, imo quandoque inter se contraria : ut prodigalitas et avaritia, timiditas et audacia, intemperantia et insensibilitas, etc. Ergo.

Dices : Jacob., II, 10, dicitur : Quicumque totam legem servaverit, offendat autem in uno, factus est omnium reus. Sed idem est esse reum omnium peccatorum, et habere omnia peccata. Ergo.²

Resp. Apostolum loqui de peccato ex parte aversionis, et sensum ejus esse quod qui committit unum peccatum mortale, avertitur a Deo, ipsum contemnat et incurrat reatum poenae aeternae, quae sunt communia omnibus peccatis mortalibus.

Dico 2° contra Stoicos : Omnia peccata non sunt paria³.

Conclusio est de fide expressa in variis Scripturae locis⁴.

Joann., XIX, 11, Christus dicit Pilato : Qui me tradidit tibi, majus peccatum habet. Jerem., VII, 26 : Pejus operati sunt, quam patres eorum. Thren., IV, 6 : Major effecta est iniquitas filiae populi mei, peccato Sodomorum. Et alibi.

Unde Hieron., lib. II cont. Jovin., c. 16 : « Sunt peccata levia, inquit, sunt gravia : aliud est decem millia talenta debere, aliud quadrantem. »

Prob. ratione. Peccata speciem sortiuntur ab objectis, ut patet ex superioribus. Atqui non omnia peccatorum objecta sunt paria, ut per se constat. Ergo.

Altera probatio sita est in confutatione fundamentali Stoicorum, de qua modo in responsione ad objectionem.

Unde

Obj. cum Stoicis : Peccatum est privatio. Atqui privatio consistit in indivisibili, nec suscipit majus et minus, ut patet in tenebris, morte, caecitate, etc. Ergo.

Resp. 1° peccatum non esse puram privationem, sed actum debito ordine privatum, illudque specificari, non ex parte privationis, sed ex parte actus, ut docuit S. Thomas quaest. 72 praeced., et nos cum ipso et omnibus Thomistis, etiam iis qui formale peccati reponunt in privativo.

Sed esto, peccatum sit privatio pura,

Resp. 2º Dist. maj. Peccatum est privatio secundum quid et in fieri, conc. maj.; privatio simpliciter et in facto esse, nego maj. Similiter dist. maj. Privatio simpliciter et in facto esse non suscipit majus et minus, conc. min.; privatio secundum quid et in fieri, nego min. Duplex itaque est privatio : una simplex et in facto esse, quae nihil relinquit de opposito, ut mors et tenebrae; alia secundum quid et in fieri, quae non totaliter tollit formam oppositam, subindeque habet latitudinem tanto majorem vel minorem, quanto magis vel minus tollit de forma opposita. Sicut aegritudo, quae est privatio sanitatis, admittit majus et minus, quia non tollit totaliter formam oppositam; relinquit enim vitam, quae est radix sanitatis. Peccatum autem sic est privatio in fieri, quia non tollit totaliter formam oppositam; relinquit enim rationem et inclinationem naturalem ad bonum honestum, quae est radix rectitudinis formalis.

Inst. Peccatum totaliter tollit formam oppositam; sic, v. g., in actu luxuriae nihil remanet de rectitudine temperantiae. Ergo.

Resp. Dist. ant. Peccatum totaliter tollit formam immediate oppositam, conc.; mediate oppositam, nego. Dato itaque quod peccatum totaliter tollat rectitudinem formalem cui immediate opponitur, non tamen totaliter tollit radicem ejus, scilicet principia practica boni, synderesim, inclinationem rationis ad bonum honestum, sed tantum contra eam conatur et tendit; et ideo quo magis contra eam conatur et tendit, eo gravius est peccatum; sicut, licet aegritudo totaliter tollat sanitatem in parte infirma, quia tamen non tollit vitam, sed tantum ad ejus destructionem tendit et disponit, ideo suscipit majus et minus, et eo gravior est, quo magis disponit ad mortem.