Summa summae S. Thomae, Tomus II

Petes 1° quantus debeat esse, in opinione minus tuta, probabilitatis excessus, ut liceat illam sequi.

Resp. Non requiritur quod sit probabilissima, nec sufficit quicumque levis excessus in probabilitate; sed requiritur notabilis et moraliter gravis.

Ratio prima partis est: 1° Quia qui sequitur probabiliorem, prudenter agit, ut probatum est. Ergo ea sufficit, nec requiritur probabilissima. 2° Quia, si requireretur probabilissima, ideo esset, secundum suos patronos, ut non remaneret periculum probabile peccati. Atqui tunc desineret esse probabilissima et fieret moraliter certa, sicque nunquam liceret sequi inter probabiles probabilissimam; quod est reprobatum. Ergo. 3° Nihil opponitur contra probabiliorem, quod non possit opponi contra probabilissimam, ut patet ex dictis. Atqui, hoc non obstante, sufficit probabilissima. Ergo et probabilior. 3° Contraria sententia praeberet occasionem continuis scrupulis et anxietatibus, cum vix dignosci posset quandonam opinio foret probabilissima, nisi forte per probabilissimam intelligant graviter probabiliorem.

Ratio secundae partis est, quia talis ac tantus debet esse excessus, ut, moraliter loquendo, excutiat dubium, et moveat virum gravem atque prudentem, ut assentiatur illi potius quam alteri. Atqui, moraliter loquendo, ad id non sufficit quivis tenuis et levis excessus; parum enim in moralibus pro nihilo reputatur. Ergo.

Petes 2° quomodo confessarius aut vir doctus consultus super licitate aut illicitate alicujus actionis, v. g., an contractus triplex sit licitus, debeat respondere consulenti.

Resp. Non potest respondere secundum opinionem minus probabilem, sive minus tutam, sive tutiorem; quia, vel diceret licitum quod ipse probabilius judicat illicitum, vel diceret illicitum quod ipse probabilius judicat licitum; sicque induceret consultantem ad faciendum id quod ipse consultus judicat esse malum, vel ad abstinendum ab eo quod judicat bonum, ipsumque ideo consultantem utrinque deciperet, vel nimis laxando, vel nimis coarctando ejus conscientiam.

Debet ergo respondere secundum probabiliorem sententiam quam tenet, non tamen semper simpliciter et absolute. Si enim opposita sententia sit etiam vere probabilis et a pluribus viris doctis sustineatur ut probabilior, pericliteturque damnum tertii, puta quia agitur de restitutione facienda aut contractu ineundo; respondere debet se ita probabilius sentire propter tales et tales rationes, non deesse tamen viros doctos et graves qui oppositum sentiunt, quos potest adire, et eligere coram Deo quod ipsi erit probabilius. Ratio est, quia, si responderet simpliciter et absolute secundum sententiam sibi probabiliorem, exponeret consulentem periculo, puta restituendi quod non debet restituere, vel non restituendi quod debet restituere, vel ineundi contractum alteri nocivum, aut abstinendi a contractu sibi proficuo.

Petes 3° utrum confessarius possit et debeat absolvere poenitentem reluctantem suae opinioni.

Resp. 1° Si opinio poenitentis sit certo minus probabilis, et eam ut talem agnoscat ponitens, velitque illam sequi, debet confessarius illi denegare absolutionem, tamquam indisposito, etiamsi dicat se esse probabilistam¹. Patet ex dictis art. 1.

2° Si opinio poenitentis sit singularis, nulla ratione solida fulta et vix a quoquam alicujus ponderis propugnata, quantumvis poenitens ex pertinacia reputet probabiliorem, debet confessarius ipsum instruere de improbabilitate suae opinionis, et si nolit acquiescere, ipsum dimittere inabsolutum; quia irrationabiliter et ex pertinacia adhaerens opinioni improbabili, non est sufficienter dispositus.

3° Tandem, si opinio poenitentis, quam credit probabiliorem, sit revera solide probabilis et a pluribus gravibus et doctis viris ut probabilior propugnata, distinguendum est. Vel secundum illam periclitatur validitas sacramenti, ut si poenitens existimet probabilius attritionem mere formidolosam sufficere, nec aliter dispositus accedat; nisi eam deserat, non debet absolvi, quia proprio judicio exponit sacramentum nullitati². Vel secundum eam non periclitatur valor sacramenti, puta si probabilius existimet se in tali casu non teneri ad restituendum, aut a tali contractu abstinendum; etiam si nolit acquiescere confessario, et sit aliunde dispositus, debet in sua opinione relinqui et absolvi; quia 1° in pari causa, non debet sibi blandiri confessarius, nec credere se habere clavem scientiae, quasi ipse cuncta sciat et solus videat, alii autem qui oppositum sentiunt sint caeci et in statu damnationis; 2° quia poenitens, postquam declaravit sua peccata et aliunde est dispositus, habet jus ad absolutionem, quam non potest illi absque injuria denegare confessarius, nec illum judicare indispositum quia adhaeret sententiae sibi fundate probabiliori, cum, secundum illam agens, non peccet. Ergo.

Petes 4° utrum unicuique liceat sequi opinionem quam primo aspectu existimat probabiliorem.

Resp. Nemo potest licite sequi nisi eam opinionem quam, post adhibitam, pro qualitate rei, conditione personae et temporis opportunitate, sufficientem diligentiam, sincere coram Deo judicat probabiliorem; quia alioquin imprudenter et temere ageret, exponendo se voluntarie periculo agendi contra legem.

Qua autem diligentia censeatur sufficiens? Quamvis non possit dari regula generalis certa, secundum tamen quod communius contingit, sequentia propono:

Illitterati possunt reputare probabiliorem et tuto sequi sententiam seu consilium sui pastoris vel confessarii qui habetur vir prudens et doctus, aut alterius viri pariter prudentis et docti; quia illi nihil melius habent quod faciant. Quod si duos consulant aequalis ponderis sibi contradicentes, tutius eligant.

Semi-docti consulant doctiores neque nimii rigoris neque nimiae laxitatis suspectos, aut libros evolvant in quibus dum reperiunt opinionem unanimiter assertam ab authoribus, et oppositam aut silentio praeteriri aut uno ore rejici, possunt illam sequi ut probabiliorem. Si legant authorem fatentem sententiam suae minus tutae oppositam esse communem, hanc sequantur; quia illi semi-docti per se non possunt momenta rationum perpendere, et vix aliam possunt regulam sequi quam authoritatis. Si author gravis quem legunt dicat duas opiniones contradictorias esse aeque probabiles, sequantur tutiorem; si minus tutam esse probabiliorem, possunt illam sequi.

Tandem viri docti eam opinionem habeant probabiorem, et aliis ut talem suadeant, quam, semotis passionibus et praejudiciis, sed mature perpensis rationum hinc et inde momentis, et attenta authorum pro et contra gravitate et pondere, sincere coram Deo judicant talem.

PRINCIPIA

1° Inter virtutes morales praecipuum locum tenet prudentia; nam simul est caput et, ut dicit S. Thomas, « complementum »³ omnium aliarum, eas dirigens ut intra fines boni et recti exerceantur. Unde, nisi homo prudenter agat, recte non agit. Porro, quamdiu dubio practico practico de honestate actionis hic et nunc ponendae angitur, non licite agit, nisi dubium excutiatur, id est nisi se determinet duce prudentia, qua, ut ait idem Angelicus, « secundum essentiam suam est intellectualis virtus, sed secundum materiam convenit eum virtutibus moralibus; est enim recta ratio agibilium »⁴. Etenim « ad prudentiam pertinet, non solum consideratio rationis, sed etiam applicatio ad opus, quae est finis practicae rationis »⁵. Ergo tota quaestio probabilitatis ad unum reducitur, an scilicet, cum lex est dubia, id est probabiliter tantum existens, agens prudenter amplecti et sequi possit opinionem libertati faventem.

2° Porro nemo prudenter agit, nisi moraliter certus sit de honestate actionis suae; nam Apostolus dicit, Rom., XIV, 23: Omne quod non est ex fide, id est ex persuasione firma et fundata legitimitatis actionis, peccatum est. Non agitur hic de certitudine objectiva, quae obtineri nequit cum actio probabiliter tantum praecipitur vel prohibetur, quia tunc ipsius actionis moralitas est dubia. Requiritur ergo certitudo subjectiva. Et haec certitudo non potest esse metaphysica in rebus practicis, in quibus applicantur tantum remotae conclusiones principiorum speculativorum per se notorum.

Sufficit ergo certitudo moralis, qua sola competit ordini in quo requiritur. Quaerendum est ergo an agens possit esse moraliter certus de honestate actionis suae, cum legem dubiam seu probabilem praetermittens, sequitur opinionem libertati faventem.

3° Inde concludendum est, solam probabilitatem non per se conferre jus agendi contra legem dubiam. Si enim honestas actionis est tantum probabilis, remanet dubia, et cum actio sit hic et nunc ponenda, agens constituitur in dubio practico, in quo non licet agere, nisi pars tutior praeferatur, quia qui non agit ex fide, non habet certitudinem moralem de honestate actionis suae, et scienter et voluntarie se committit periculo peccandi, et eo ipso peccat formaliter, etiamsi materia peccati reapse non adsit. Non ducitur enim virtute prudentiae, quae, sicut diximus, est « recta ratio agibilium. » Necesse est ergo ut, in hoc casu, conscientia formetur et certa fiat ex aliquo principio extra probabilitatem ipsam sumpto, quo demonstretur licitum esse practice contra legem dubiam agere.

Ex hoc sequitur, non sufficere illud principium a quibusdam probabilistis invocatum : « Qui probabiliter agit, prudenter agit. » Si enim nude et in seipso sumatur, merito ab adversariis impugnatur, quia ex tali probabilitate sequi non potest per se nisi probabilitas honestatis actionis, quae conscientiam non potest moraliter certam efficere. Ut vero admittatur, intelligendum est in hoc sensu, quod legitime probabiliter agitur, cum probabilitas obligationem legis dubiae tantum afficit, et conscientia aliunde certa redditur de honestate actionis.

4° Ex his patet, principia quibus formetur practice conscientia, extra casum practicum esse quaerenda; nam, si ex ipsa quaestione directe erui possent, dubium evanesceret et certitudo locum probabilitatis occuparet. Haec principia, jam per se perspicua, vel demonstrata et admissa, projiciunt in casum dubium lumen suum proprium, quod inde versus intellectum agentis reflectitur, ita ut obscuritas moralis quae dubium practicum vocatur penitus dissipetur, etsi res ipsa objective nondum clarescat.