Summa summae S. Thomae, Tomus II

Qui admittunt gratiam per se efficacem, non uno modo ejus efficaciam et causalitatem explicant. Quinque modi communius circumferuntur. Quidam eam explicant per multitudinem auxiliorum : quidam per causalitatem moralem ; alii per actus indeliberatos ; alii per delectationem victricem ; alii tandem per promotionem physicam. Hos quinque modos sequentibus §§ expendemus, et verum stabiliebus.

Expenduntur et rejiciuntur tres priores modi.

I. — Explicare efficaciam et causalitatem gratiae per se efficacis per multitudinem et coacervationem auxiliorum, non est explicare id quod quaeritur, nec difficultatis nodum attingere ; nemo enim negat Deum pluribus auxiliis, tam extrinsecis quam intrinsecis, hominem ad se attrahere. Sed quaestio est, primo, unde illud ex istis multis, cui voluntas consentit, sit efficax : an propria virtute ? Quomodo ista efficacia sit explicanda et in quo reponenda ?

Quorum nihil dicit sententia. Si enim dicat, hoc auxilium esse propria virtute efficax, id omnes gratiae per se efficacis assertores dicunt ; sed quaerunt, quomodo et in quo reponenda est ista efficacia et virtus : an in motionibus moralibus, an in actibus indeliberatis, an in delectatione victrici, an in praemotione physica ? Et hoc non explicat iste modus. Si dicat, esse efficax ex consensu voluntatis, jam rejicit gratiam per se efficacem et redit ad sententiam Molinae, teneturque admittere scientiam mediam, qua Deus exploret cui auxilio voluntas sit consensura ; quam tamen scientiam mediam non admittunt patroni hujus modi.

II. — Illi reponunt efficaciam et causalitatem gratiae per se efficacis in auxiliis moralibus, non quidem fallibiliter moventibus ad sensum Molinae vel Congruistarum, qui adhibent scientiam mediam, qua Deus exploret cui ex innata libertate simus consensuri ; sed in auxiliis infallibiliter moventibus, seu quae putant infallibiliter movere, et quibus tribuunt quidquid tribuimus auxiliis physice moventibus. Verum, cum auxilium morale non moveat nisi objective invitando, alliciendo, suadendo, etc., et in ratione causae finalis tantum, quantumcumque ponatur, ipsa voluntas semper remanet in potentia et indeterminata ut illi consentiat, maxime voluntas infirma, dura et indocilis ad bonum, nisi per aliquid intrinsece in ea receptum mutetur et determinetur. Neque dicas mutari et determinari per ipsum consensum et operationem ; tum quia debet mutari et determinari ut operetur et consentiat : ergo antecedenter ad consensum et operationem ; tum quia operatio non mutat agens active, sed passum, quia operatio non exit ab aliquo nisi prout est in actu, et patitur prout est in potentia : ergo, in quantum operatur agens, non mutatur a sua operatione effective, sic enim pateretur in quantum operans : ergo, si mutatur, est antecedenter ad operationem. Et hac ratione etiam probatur efficaciam et causalitatem gratiae per se efficacis non posse explicari per sympathiam, vel per decretum divinum immediate, absque aliquo intrinsece recepto in voluntate, ut quidam volunt.

III. — Tertius modus reponit efficaciam et causalitatem gratiae per se efficacis in motibus indeliberatis, pia scilicet affectione, quae si sit fortior tentatione, vincet et erit efficax. Ita ex nostris Gonzalez. Verum, quamvis pia affectio indeliberata juvet et sit semen boni operis, attamen, quantumvis fortis supponatur, ut voluntas infallibiliter eam deliberate sequatur et ei consentiat, debet per ulteriorem gratiam seu motionem cooperantem determinari, aliter cassa manebit, non solum ex fortiori tentatione, sed vel ex instabilitate voluntatis humanae, vel ex pluribus aliis causis, ut saepe contingit et experientia novimus. Amplius confutabitur haec sententia ex dicendis § sequenti.

§ II

Expenditur et rejicitur quartus modus, per delectationem victricem.

Non pauci reponunt efficaciam et causalitatem gratiae in delectatione victrici, quam etiam vocant dilectionem et charitatem, inspirationem dilectionis et charitatis ; his enim nominibus promiscue utuntur, et ita expresse docuisse S. Augustinum contendunt.

At non sunt unius labii nec unius sensus. Quidam pro delectatione indeliberata pugnant, alii pro deliberata. Ex primis quidam sustinent delectationem indeliberatam necessitantem, at Jansenius, cujus error in tertia propositione ex quinque famosis est damnatus. Quidam defendunt delectationem indeliberatam non necessitantem : ita plerumque Patres Augustiniani, quorum sententia videtur coincidere cum tertia praecedentis §.

Ad intelligendas istas varias opiniones, observandum est, delectationem posse sumi dupliciter : 1° stricte, et est quies appetitus in bono possesso ; si sit appetitus rationalis, est delectatio spiritualis ; si appetitus sensitivi, est delectatio sensibilis. Quies non sumitur hic privative pro cessatione ab omni actu, sicut in rebus insensibilibus, quae, dum suam perfectionem consequuntur, id non sentiunt, et ideo censentur quiescere per solam cessationem motus. At vero entia cognoscitiva, dum perfectionem suam et bonum consequuntur, id percipiunt seu agnoscunt, et ex ista cognitione causatur quidam motus animae in bono praesenti complacentis et quiescentis, et iste motus est delectatio. 2° Sumitur delectatio, latiori sensu, pro affectu seu inclinatione voluntatis in bonum ut conveniens et naturae ac rationi consentaneum. Et utroque sensu sumpta potest esse deliberata vel indeliberata.

Item, gratiam per se efficacem consistere in delectatione, potest intelligi, vel in sensu formali, ut videlicet gratia efficax sit ipsa delectatio victrix, vel in sensu causali, ut gratia efficax sit hujus delectationis causa.

Hoc ultimo sensu intellexisse Augustinum, probant sequentia : Lib. I de Nuptiis et Concup., c. 30, n. 33, ait : « Condelectatio legi Dei secundum interiorem hominem, de magna nobis venit gratia Dei. » Lib. de Spirit. et Litt., c. 3, n. 5 : « Nos autem dicimus humanam voluntatem sic divinitus adjuvari ad faciendam justitiam, ut, praeter quod creatus est homo cum libero arbitrio voluntatis, praeterque doctrinam qua ei praecipitur quemadmodum vivere debeat, accipiat Spiritum sanctum, quo fiat in animo ejus delectatio dilectioque illius summi et incommutabilis boni quod est Deus. » Lib. I ad Simplic., q. 2, n. 21 : « Cum ergo nos ea delectant quibus proficiamus ad Deum, inspiratur hoc, et praebetur gratia Dei. » Ergo, juxta Augustinum, delectatio non est gratia, sed ejus effectus.

Id etiam ratio naturalis evincit. 1º Delectatio est actus vitalis potentiae ; gratia autem non est actus vitalis, aliter a potentia vitali efficeretur. 2º Delectatio spiritualis circa bonum supernaturale, quovis modo sumatur, est actus bonus. Ergo est a gratia. 3° Dum animus afficitur delectatione qua prius non afficiebatur, intrinsece mutatur ; debet autem assignari causa efficiens hujus mutationis, quae non potest esse alia quam gratia. His praemissis, Dico 1° : Gratia non semper operatur in nobis delectationem stricte sumptam, neque ea sola ad bonum inclinamur et pertrahimur, sed variis aliis modis.

Probatur 1° ex Scriptura, qua timorem ut conducentem malo. Eccli., I, 1 : Qui timet Deum, faciet bona. Jerem., XXXII, 40 : Timorem meum dabo in corde eorum, ut a me non recedant. Matth., X, 28 : Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere ; sed potius timete eum qui potest et animam et corpus perdere in gehennam. Psal., CXVIII, 120 : Confige timore tuo carnes meas, a judiciis enim tuis timui. Ita alibi passim. Unde Trid., sess. VI, cap. 6, recenset justitiae divinae timorem inter dispositiones quae ad justificationem requiruntur. Et can. 8 anathemate ferit eos qui dixerint, « gehennae metum, per quem ad misericordiam Dei de peccatis dolendo confugimus, vel a peccato abstinemus, peccatum esse. » Denique sess. XIV, cap. 4, decretorie resolvit, attritionem ex gehennae metu conceptam « esse donum Dei et Spiritus sancti impulsum, non quidem inhabitantis, sed moventis, quo poenitens adjutus, viam sibi ad justitiam parat. » Ubi habes aperte, timorem esse effectum gratiae et ad salutem conducere.

Probatur 2º ex Augustino. Serm. 348¹ dicit : « Cum timetur poena quam [Deus] minatur, discitur amari praemium quod pollicetur, ac sic ipse timorem poenae bona vita retinetur. Lib. de Correp. et Grat., c. 5, n. 7 : « Non vis tibi tua vitia demonstrari, non vis ut feriantur, fiatque tibi utilis dolor, quo medicum quaeras : ... quasi aut nihil agat timor correpti hominis, vel pudor, vel dolor ». Ibid., n. 8 : « Isti sic, illi aliter, atque alii aliter, diversis et innumerabilibus modis vocantur, ut reformentur. » Et lib. I cont. duas epist. Pelag., c. 19, n. 37 : « Trahitur ergo miris modis ut velit, ab illo qui novit intus in ipsis hominum cordibus operari, non ut homines, quod fieri non potest, nolentes credant, sed ut volentes ex nolentibus fiant. » Porro, si miris, si diversis et innumerabilibus modis trahimur ad Deum : non ergo delectatione sola.

Probatur 3° Religio Christiana docet nos sequi, non delectabilia, sed recta et honesta quantumvis dura et amara, seu, ut verbis Christi utar, non gaudium, sed crucem, Deumque amare, non quia delectat, sed quia dignus est. Ergo velle homines semper induci ad agendum motivo delectationis, nunquam ratione, officio, honestate ab omnibus delectationibus illecebris pura, Epicuri, non Christi religionem sapit.

Probatur 4° experientia, qua nobis constat justos saepe a malo recedere et bonum facere, nulla demulcente delectatione, sed vel timore poenae, vel solo motivo officii et legis aeternae inducti, inter taedia, tristitias et dolores, tota repugnante natura.

Dico 2° : Delectationem latiori sensu sumptam pro affectu seu inclinatione voluntatis in bonum conveniens semper operatur gratia per se efficax; quia proprius ejus effectus est inclinare et applicare voluntatem ad bonum, ideoque efficere ut semper proponatur voluntati quod est magis conveniens. Neque enim voluntas timet malum, nisi ex amore boni oppositi, et quia judicat sibi conveniens et bonum, ut istud malum fugiat, ita ut amor sit actus primogenitus voluntatis.

De delectatione igitur sic sumpta ut plurimum loquitur Augustinus, dum dicit, gratiam esse aut operari delectationem, quam etiam vocat dilectionem et charitatem, sumendo charitatem late pro quacumque voluntate boni. Idque videntur concedere Augustiniani delectationis victricis defensores; cum enim Laurentius Berti, lib. XLV, c. 8, sibi objecisset ex Scriptura et Trid., non solam delectationem, sed etiam timorem Domini esse principium actionum nostrarum, eo tandem devenit, ut vocet delectationem « bonae voluntatis fervorem, » et « inspirationem bonae voluntatis. »

Dico 3° : Delectatio quovis sensu sumpta, sive stricte sive late, sive deliberata sive indeliberata, non est id in quo consistit efficacia gratiae per se efficacis; quia id in quo consistit efficacia gratiae, est id quo obtinet infallibiliter et indefectibiliter suum effectum. Atqui delectatio Dei nondum clare visi in hac vita, quovis sensu sumpta, non est quo gratia obtinet infallibiliter et indefectibiliter suum effectum; siquidem doceant omnes theologi, cum D. Thoma, delectationem et dilectionem Dei nondum clare visi in hac vita non esse indefectibilem et inamissibilem, sed posse, etiam potentia consequente, vinci et destrui per timorem aut amorem boni creati.

Dices : Quomodo igitur intelligitur illud celebre effatum Augustini, in Epist. ad Galat. : « Quod amplius nos delectat, secundum id operemur necesse est? » — « quod, inquit Jansenius, lib. IV de Grat. Chr., c. 6, aureis merentur scribi characteribus. »

Resp. certo non posse intelligi ad sensum Jansenii, quasi homini non sit liberum resistere majori delectationi : tum quia hunc sensum damnavit Ecclesia in ipso Jansenio; tum quia ipse S. Augustinus agnoscit se non semper id egisse, quod ipsum magis delectabat : « Non faciebam, inquit lib. VIII Conf., c. 8, n. 20, quod et incomparabili affectu amplius mihi placebat. » Et lib. LXXXIII Quaest., q. 70, dicit quod homo etiam cum dolore magnam venandi delectationem posset cohibere; tum denique quia, juxta Augustinum, major et maxima fuit delectatio coelestis in Adamo et angelis peccantibus, quam tamen non sunt secuti.

Itaque, 1° dato Augustinum ibi loqui de delectatione indeliberata : respondetur, ipsum intelligere necessitatem moralem sumptam pro magna difficultate aliter operandi, quia homines solent facere id quod eos magis delectat. Neque tamen Augustinus id dicit universaliter et absolute, sed in hypothesi quod nullum occurrat aliud motivum. Nam, ut vidimus, docet timorem nos saepe abstrahere ab eo quod magis delectat; quod idem praestare possunt alia motiva officii, honestatis, utilitatis, etc. Sicque patet, etiam hoc sensu dato, efficaciam gratiae non consistere in sola delectatione. Sed

2° Et verius Augustinus intelligit haec verba de delectatione deliberata, sumpta pro affectu et inclinatione in bonum conveniens subsequente liberam voluntatis electionem; perinde ac si dixisset : Necesse est operemur id quod magis deliberate amamus, quod judicamus practice magis conveniens, quod magis placet. Haec autem necessitas, ut patet, non est absoluta, sed hypothetica; non consequentis, sed consequentiae; non antecedens, sed consequens nostram libertatem. Hoc itaque sensu verissima est Augustini sententia, nos necessario facere quod nos magis delectat, hoc est, quod magis ex deliberatione amamus et prae alio libere eligimus; sed integra manet praesens quaestio : unde gratia, quae est causa hujus deliberata delectationis et amoris, habet quod efficaciter et infallibiliter illum efficiat, corque nostrum in eo ita firmet, ut nullum bonum ab eo nos abstrahat? Nam, ut jam diximus, delectatio et dilectio cujuscumque boni, etiam Dei, in hac vita, est de se defectibilis et amissibilis. Nos dicemus, ut patebit modo, gratiam id habere ex motione divina, quae efficit ut amor Dei nobis semper proponatur ut magis conveniens, et ad eum nos efficaciter et libere inclinat.

Repones : S. Augustinus loquitur de delectatione gratiae praevenientis, qua fit ut velimus. Ergo non intelligit de delectatione deliberata subsequente volitionem liberam. — Prob. ant. Lib. I de Spir. et Litt., c. 35, n. 63 : « Quis nesciat, inquit, non esse in hominis potestate quid sciat, nec esse consequens ut quod appetendum cognitum fuerit appetatur, nisi tantum delectet, quantum diligendum est ? » Et lib. I de div. quaest. ad Simplic., q. 2, n. 22 : « Voluntas ipsa, nisi aliquid occurrerit quod delectet atque invitet animum, moveri nullo modo potest. Hoc autem ut occurrat, non est in hominis potestate. » Ergo.

Resp. Dist. ant. Augustinus intelligit de delectatione praeveniente et indeliberata aliquando, conc.; semper, nego. In his ergo locis proxime objectis fatemur quod intelligat de delectatione indeliberata quam facit gratia, et quae nihil aliud est quam effectus indeliberatus ad bonum ut conveniens, quo fit ut voluntas in actu posita, possit se libere movere in actum ulteriorem deliberatum, mediante tamen ulteriori gratia ad id voluntatem movente. At falsum est Augustinum, ubi agitur de delectatione necessitante, intelligere delectationem indeliberatam. Patet ex dictis.

Insuper haec instantia nihil iterum facit ad praesentem quaestionem. Ex hoc enim quod necesse sit voluntatem, ut velit et amet deliberate, praeveniri delectatione seu affectu boni convenientis indeliberato, non sequitur quod in ea delectatione seu affectu indeliberato sita sit efficacia gratiae, quod quaerimus; cum et ipse affectus indeliberatus sit effectus gratiae efficacis, et non moveat efficaciter et infallibiliter ad actum deliberatum, nisi mediante ulteriori motione seu gratia.

§ III. — Expenditur quintus modus per praemotionem physicam.

Tandem Thomista communiter reponunt efficaciam gratiae in praemotione seu praedeterminatione physica.

Per praemotionem seu praedeterminationem physicam nihil aliud intelligunt, quam applicationem activam potentiae ad actum, secundum modum ejus, scilicet ut agat libere, si sit potentia libera, necessario, si sit necessaria. Porro, supposito quod detur talis praemotio, nemo negare potest quin sit modus expeditissimus explicandi efficaciam gratiae; cum enim repugnet esse applicationem activam sine passiva, sequitur esse infallibilem connexionem inter gratiam applicantem voluntatem ad actum et voluntatem agentem.

Verum negant adversarii dari talem praemotionem, ex multis capitibus, sed praesertim ex laesione libertatis humanae. Hanc dari probant philosophi Thomistae omni genere argumentorum, quae apud ipsos videre licet. Ne tamen lectorem omnino jejunum in hac celebri controversia dimittam, quaedam in ejus assertionem ex philosophia proferam. Unde

Asseritur breviter promotio physica ex D. Thoma.

Sanctus Doctor, q. 3 de Potentia, a. 7, cujus titulus est : Utrum Deus operetur in operatione naturae? dicit : « Quia nulla res per seipsam movet vel agit, nisi sit movens non motum, tertio modo dicitur una res esse causa actionis alterius, in quantum movet eam ad agendum; in quo non intelligitur collatio aut conservatio virtutis activae, sed applicatio virtutis ad actionem : sicut homo est causa incisionis cultelli ex hoc ipso quod applicat acumen cultelli ad incidendum, movendo ipsum. Et qui natura inferior agens non agit nisi mota,... sequitur de necessitate quod Deus sit causa actionis cujuslibet rei naturalis, ut movens et applicans virtutem ad agendum... Quarto modo unum est causa actionis alterius, sicut principale agens est causa actionis instrumenti; et hoc modo etiam oportet dicere quod Deus est causa omnis actionis naturalis. » Tandem sic concludit articulum : « Sic ergo Deus est causa actionis cujuslibet, in quantum dat virtutem agendi et in quantum conservat eam, et in quantum applicat actioni, et in quantum ejus virtute omnis alia virtus agit. Et cum conjunxerimus his, quod Deus sit sua virtus, et quod sit intra rem quamlibet, non sicut pars essentiae, sed sicut tenens rem in esse, sequitur quod ipse in quolibet operante immediate operetur, non exclusa operatione voluntatis et naturae. »

1° 2ª, q. 109, a. 1, c : « Sicut motus omnes corporales reducuntur in motum coelestis corporis, sicut in primum movens corporale, ita omnes motus tam corporales quam spirituales reducuntur in primum movens simpliciter, quod est Deus. Et ideo, quantumeunque natura aliqua corporalis vel spiritualis ponatur perfecta, non potest in suum actum procedere, nisi moveatur a Deo. »

Hanc esse sententiam S. Thomae agnoverunt insigniores Societatis theologi.

1° Libellus de ratione studiorum in ipso Collegio Romano, anno 1586, compositus a sex Patribus Jesuitis a

Reverendissimo P. Generali ad id deputatis. Sic habet regula quinta : « In theologia doctrinam S. Thoma, ut cavelur quarta parte constitutionum, cap. 14, nostri sequantur, exceptis paucis. » Inter autem paucae illae excepta, sic numero 6 legitur : « Causas secundas esse proprie et univoce instrumenta Dei, et cum operantur, Deum in illas primum influere, aut eas movere. » Hunc libellum Tolosae in conventu D. Thomae Aquinatis asservari, testatur P. Antonius Massoulié, seque ipsum saepe legisse, et haec quae referimus propria manu ex illo exscripsisse. Equidem alter fuit postea editus Antverpiae, in quo haec desiderantur : qua mente vel causa, non inquiro. Sufficit nobis ita censuisse sex illos Patres prioris authores.

2° Molina ipse hanc de praviâ motione sententiam esse a D. Thoma traditam fatetur in Concordio, q. 14, a. 13, disp. 26. Item Jesuitae Conimbricenses in II lib. Physic., cap. 7, q. 15.

Asseritur praemotio rationibus ex S. Thoma depromptis.

Prima ratio sic proponitur. Deus est primus motor et prima causa efficiens, cui omnes causae secundae et omnia moventia creata immediate subordinantur in agendo et movendo. Atqui, seclusa praemotione physica, non salvatur in Deo primatus causae nec subordinatio causarum secundarum in agendo. Ergo. — Major est principium constans in D. Thoma, omnibus theologis et philosophis probatum, ita ut temerarius foret qui illud negaret. Sicut enim certo Deus est primum ens, a quo omnia entia immediate participantur, ita est prima causa efficiens, cui omnes causae secundae immediate subordinantur et a qua dependent in agendo. — Prob. min. Subordinatio causarum in agendo in hoc sita est, quod prima moveat et applicet secundas ad agendum, et secundae non agant, nisi motae a prima. « Si sint multa agentia ordinata, inquit S. Thomas, Iª p., q. 105, a. 5, c, semper secundum agens agit in virtute primi agentis; nam primum agens movet secundum ad agendum. Et secundum hoc, omnia agunt in virtute ipsius Dei. » Id etiam patet, non solum in rebus naturalibus, sed etiam artificialibus, inferiores artifices in tantum sunt et dicuntur subordinati alicui primo artifici, milites duci, monachi abbati, in quantum agunt juxta applicationem et determinationem moralem receptam, artifices ab architecto, milites a duce, monachi ab abbate; ita ut, si inferior artifex sine applicatione morali superioris architecti agat, miles sine jussu duceis pugnet, monachus nutu suo et non abbatis se gerat, hoc ipso evertatur subordinatio. Atqui motio qua primum movens, seu prima causa in genere causae efficientis, movet et applicat secundum, est praemotio physica; ut enim superius dicebamus et per se patet, motio moventis est natura et causalitate prior motu mobilis. Ergo.

Confirmatur. Primatus causae in Deo et subordinatio causarum secundarum ad illum in agendo, salvari non potest per concursum simultaneum, neque per motionem moralem, neque per hoc quod Deus causis secundis dederit virtutem agendi. Ergo per solam praemotionem physicam seu concursum praevium. Consequentia patet a sufficienti enumeratione; nihil enim aliud est assignabile per quod subordinatio causarum possit salvari.

Prob. prima pars ant. Non per concursum simultaneum; quia concursus simultaneus non movet causam secundam, non influit in illam, non facit ut faciat, sed facit cum illa, et in solum effectum influit, aliter non foret simultaneus, sed praevius, sicque haberemus intentum. Unde Deus per illum est concausa, sed non prima causa. Neque obstat quod sit perfectior et dignior concursu causae secundae. Id quidem facit et ostendit quod causa sit perfectior et dignior, seu prima in ratione dignitatis et perfectionis, non autem prima in causando et in genere causae efficientis, de quo agitur.

Dices : Concursus simultaneus est etiam ad actionem creaturae, et non tantum ad ejus effectum. Ergo.

Resp. Dist. ant. Concursus simultaneus est etiam ad actionem creaturae ut effectus est, conc.; reduplicative ut actio est, seu ut est formaliter a causa secunda, nego. Non enim per concursum simultaneum Deus movet causam secundam ad agendum, nec facit ut faciat, sed facit tantum cum illa; aliter, ut jam dictum est, non foret simultaneus, sed praevius. Ad subordinationem autem in agendo, non sufficit quod producat actionem cum causa secunda, nec quod faciat cum illa, sed requiritur quod illam moveat et determinet ad agendum, et faciat ut faciat. Confer in tract. de Deo, dissert. VI, de Scientia media §§ 4, 6 et 7, et dissert. VIII, de Decretis a. 1 et 2.

Prob. secunda pars ant. Non per motionem moralem; quia motio moralis potest quidem constituere subordinationem in ordine morali et in genere causae finalis, at non in ordine physico et in genere causae efficientis, de quo hic agitur; est enim Deus primus motor et prima causa in ordine physico et in genere causae efficientis, et non solum in genere causae moralis et finalis. Aliter foret tantum primus motor et prima causa respectu agentium liberorum, quae sola sunt capacia motionis moralis, non agentium naturalium. Confer de Decretis, loco proxime citato.

Prob. tertia pars ant. Non per hoc quod Deus causis secundis dederit virtutem agendi : 1° quia hanc opinionem ut erroneam proscribit S. Thomas, III Cont. gent., cap. 88. 2° Quia id admisit Pelagius, et fuit damnatus. 3° Quia reincidit in sententiam Durandi, negantis immediatum Dei influxum in actiones creaturarum, quam omnes improbant. 4° Tandem quia non constituit subordinationem causarum secundarum primi in causando, sed in essendo tantum, ut patet ex dictis. Confer de Decretis, loco citato.

Secunda ratio sic proponitur. Causa ex se indifferens et indeterminata ad agendum vel non agendum, ad hoc vel illud agendum, non potest determinari ad unum potius quam ad aliud, nisi per praemotionem physicam. Atqui homo est indifferens ad agendum vel non agendum, ad hoc vel illud agendum. Ergo. — Min. est certa; in hâc enim indifferentia sita est libertas hominis. — Prob. maj. Causa ex se indifferens et indeterminata ad hoc vel illud, non potest se ipsam determinare ad unum potius quam ad aliud; quia, cum supponatur indifferens, non est ratio cur in hoc potius quam in illud propendeat, nec a causa indifferenti, ut tali, potest magis procedere effectus determinatus quam calidum ex frigido. Neque determinari potest per concursum simultaneum; quia, ex ipsis adversariis, concursus simultaneus offertur indifferenter ad utrumlibet, et aliunde non influit in causam ut illam determinet, sed supponit determinatam. Neque per motiones morales; quia, ut jam dixi, motiones morales non movent voluntatem nisi objective et alliciendo, non intrinsece, eam immutando : unde, posita quacumque motione morali, voluntas est adhuc indeterminata et indifferens ad hoc vel illud. Restat ergo quod per solam praemotionem physicam possit determinari.

Tertia ratio. Deus est causa efficiens immediata et universalis omnis entis et omnium ejus modorum. Ergo est causa physica immediata actionis reduplicative ut actio est, et prout formaliter procedit et dependet a voluntate; actio enim, sub ista ratione, et haec ejus processio et dependentia a voluntate est aliquid in rerum natura, nempe modus entis et ipsa libertas in exercitio, per quam meremur vel demeremur. Atqui non potest esse causa efficiens immediata actionis sub ista formalitate, nisi per praemotionem physicam, per quam applicat voluntatem ad agendum et facit ut faciat; per concursum enim simultaneum facit cum facit, non facit ut faciat : per motiones autem morales est causa moralis tantum, non efficiens et physica. Confer de Decretis, a. 2, § 4, primam responsionem adversariorum.

Nota. Omnia fere quae dixi contra scientiam mediam, pro decretis praedeterminantibus et pro gratia per se efficaci, militant pro praemotione physica. Ideo conferenda.

Quantum ad objectiones quae petuntur ex authoritate, ex laesione libertatis, ex insufficientia auxilii et ex affinitate cum Calvinismo, solutas habes dissert. cit. de Decretis, a. 3. Quae vero petuntur ex laesione sanctitatis divinae, solutae sunt ibid., § 7.

Qui plura cupit, adeat Sylvium, de motione primi motoris; P. Antonium Massoulié, in opere D. Thomas sui interpres, tom. I, dissert. 1 et 2; sed potissimum P. Antonium Goudin, in Metaphysica, disp. II, q. 3, qui hanc materiam, meo judicio, non minus solide quam dilucide et ad captum omnium tractavit.