Summa summae S. Thomae, Tomus II

DISSERTATIO VII

DE EFFECTIBUS PECCATI

S. Thomas, Ia IIae, qq. 85, 86 et 87.

S. Thomas, q. 86.

Quod nos dicimus peccatum habituale, antiqui dicebant maculam; non enim, ut advertunt authores, reperitur apud antiquos hoc complexum, peccatum habituale, sed tantum macula. Esse autem unum et idem peccatum habituale et maculam, patet; quia esse maculatum et immundum coram Deo, est esse peccatis coinquinatum, Deo injuriosum et offensum, quod est proprius et formalis effectus peccati habitualis.

Dico 1° : Ex peccato actuali sequitur in anima macula quae dicitur peccatum habituale¹.

Hunc peccati effectum probant Scripturae, quae peccatum vocant proprio nomine maculam, ut Josue, XXII, 17 : An parum est vobis quod peccastis in Beelphegor, et usque in praesentem diem macula hujus sceleris in vobis permanet ? Similiter Jerem., II, 22, Psal., XIV, 2, et alibi. Item quae peccata vocant sordes, immunditias, inquinamenta, ut Isa., IV, 4 : Si abluerit Dominus sordes filiarum Sion.

Ratio suffragatur. Macula in spiritualibus dicitur ad instar maculae in corporalibus². Sicut ergo corpus nitidum dicitur maculari proprie, dum ex contactu alterius corporis nitorem suum perdit, ut dum vestis oleo inficitur; sic anima dicitur metaphorice maculari, dum ex inordinato ad creaturas affectu, qui est quidam ejus tactus, amittit nitorem quem habebat ex refulgentia luminis, tum rationis, cum gratiae. Unaquaeque res enim, sicut ex unione ad nobiliora perficitur, ita admixtione cum inferioribus deturpatur et vilescit : sic argentum ex admixtione auri fit melius, ex admixtione stanni deterioratur et fit impurum.

Dico 2° : Macula remanet in anima post actum peccati³.

Probatur 1° ex locis citatis in prima conclusione, et quia homo, ex Scriptura, post actum peccati, vocatur et remanet peccator. Matth., IX, 10 : Peccatores et publicani venientes discumbebant cum Jesu. Ergo aliquid in eo manet, quo talis denominetur; alioquin denominaretur peccator denominatione tantum extrinseca, quod modo impugnabimus.

2° Ratione. Homo incurrit maculam peccati per recessum a lumine rationis et divinae legis⁴. Ergo, quamdiu homo manet extra hujusmodi lumen, manet in eo macula peccati. — Subsumo. Atqui, etsi cesset actus peccati quo homo discessit a lumine rationis et divinae legis, non tamen statim redit ad illud in quo fuerat, sed requiritur aliquis motus voluntatis contrarius primo motui; sicut si aliquis sit distans ab aliquo per aliquem motum, non statim, cessante motu, fit ei propinquus, sed oportet quod appropinquet, rediens per motum contrarium. Ergo.

Dico 3° : Macula peccati mortalis est privatio nitoris gratiae, seu, quod idem est, ipsiusmet gratiae, connotans peccatum actuale praecedens a quo causatur.

Probatur prima pars. 1° In eo consistit peccati macula seu peccatum habituale, quod primo per se expellitur per justificationem; est enim justificatio remissio peccatorum. Atqui privatio gratiae sanctificantis est id quod primo expellitur per justificationem. « Non [enim] potest intelligi remissio culpae, si non adesset infusio gratiae, » ut docet Author infra q. 113, a. 2, c, et ut dicit Trid., sess. VI, cap. 7 : Gratia, seu « justitia Dei, est unica causa formalis justificationis nostra. » Ergo.

2° Per id homo constituitur habitualiter peccator et injustus, per cujus oppositum constituitur habitualiter justus. Atqui homo constituitur habitualiter justus per gratiam sanctificantem. Ergo per ejus privationem constituitur habitualiter injustus et peccator.

Probatur secunda pars. 1° Ut illa macula habeat rationem culpae, debet esse moralis et voluntaria. Ergo debet connotare actum voluntatis a quo causatur.

2° Si macula consisteret in privatione gratiae sanctificantis sine respectu ad peccatum actuale a quo causatur, cum privatio hujusmodi gratiae sit unica, indivisibilis et ejusdem speciei in omnibus, non potest explicari quomodo maculae sint plures, diversae et inaequales⁵.

Dico 4° : Macula peccati venialis est privatio fervoris charitatis ex peccatis actualibus venialibus.

Hanc conclusionem exponit et explicat S. Thomas in IV Sentent., dist. 16, q. 2, a. 2, ad 1, his verbis : « Dicendum quod macula potest esse dupliciter : uno modo, per privationem pulchritudinis; et sic in veniali non manet aliqua macula, quia non tollit gratiam, quae est animae decor : alio modo, per hoc quod pulchritudo, quae est gratiae, impeditur ne exterius appareat, sicut per pulverem pulchritudo faciei foedatur; et talis macula est in veniali, quia impeditur decor gratiae, ne in actibus exterius ostendatur. »

Unde macula peccati venialis non est macula proprie et simpliciter, sed tantum secundum quid; quia non tollit formam per quam inest animae pulchritudo, scilicet gratiam, sed tantum obnubilat et tegit, ut minus splendeat in actibus; sicut facies venusta ex pulvere nonnihil sordescit, non tamen ejus pulchritudo destruitur⁶.

D. Thomas, q. 87.

Petes 1° utrum peccatum inducat reatum poenae.

Resp. affirmative. Ita expresse Scriptura in variis locis. Exod., XXXII, 35 : Percussit Dominus populum pro reatu vituli. Psal. XXXI, 10 : Multa flagella peccatoris. Matth., XXV, 41 : Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum. Matth., V, 22 : Qui dixerit (fratri suo), fatue, reus erit gehennae ignis. Rom., II, 9 : Tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum. Et alibi.

Probatur ratione. Recta ratio postulat ut qui violavit ordinem et aequalitatem justitiae, illam redintegret et restauret per quamdam recompensationem poenae¹ ; quod in ipsis injuriis hominibus factis observatur. Atqui qui peccat, violat ordinem et aequalitatem justitiae divinae, voluntati suae indulgendo plusquam debet, contra mandatum Dei agens. Ergo.

Petes 2° quid sit reatus poenae.

Resp. Reatus poenae non est ordinatio sive activa, sive passiva ad poenam, sed est condignitas seu debitum poenae propter peccatum luendae : tum quia peccatum prius est dignum poena, quam ordinetur ad illam ; imo non ordinatur ad illam, nisi quia est illa dignum, sicut actus virtutis est prius dignus praemio, quam ordinetur ad illud, nec ac praemium ordinatur, nisi quia est illo dignus : tum quia, etsi Deus peccatorem non ordinaret ad poenam, nihilominus peccator esset poena dignus : tum tandem quia ordinatio ad poenam est bona et a Deo, Deus autem neminem facit reum poenae.

Petes 3° utrum reatus poenae maneat post peccatum remissum.

Resp. Remisso peccato, potest remanere reatus alicujus poenae temporalis². Est contra Lutheranos et Calvinistas dogmatizantes, semper cum culpa totam remitti poenam, et inde tollentes indulgentias, satisfactiones et Purgatorium.

Dico. Deus potest quidem omnia remittere; sed ordinarie, remittendo culpam et constituendo per gratiam hominem haeredem gloriae, remittit tantum poenam aeternam, eamque commutat in temporalem satisfactoriam.

Ita fieri aperte testantur Scriptura. Nam ipse Adam, cui constat, Sap., X, 2, culpam fuisse remissam, varias tamen poenas luit, non ut medicinales contra peccata futura, ut volunt haeretici, sed in vindictam culpae praeterita. Dicitur enim Genes., III, 17 : Quia audisti vocem uxoris tuae, et comedisti de ligno ex quo praeceperam tibi ne comederes, maledicta terra in opere tuo, in laboribus comedes ex ea, etc. Insuper mors et miseriae hujus vitae sunt poenae peccati originalis, quibus tamen sunt obnoxii hi quibus remissum est. Item David, II Reg., XII, 14, post obtentam veniam sui adulterii, punitus fuit morte filii sui, non in cautelam futuri, sed in ultionem praeteriti ; dicit enim ei Nathan : Quoniam blasphemare fecisti inimicos Domini, propter verbum hoc, filius qui natus est tibi morte morietur. Ita pluries alibi ; et sic definivit concil. Trid., sess. VI, cap. 14 et can. 30 ; sess. XIV, cap. 8 et can. 12. De quo plura in 3ª parte Summae, ad q. 86.

Poena stricte sumpta, est malum punitivum et afflictivum, inflictum contra inclinationem saltem naturalem passi, in vindictam sui peccati. Et quia est duplex malum, positivum et privativum, duplex est poena : Una positiva, quae vocatur poena sensus, quia cum torqueat inferendo aliquid disconveniens et nocivum sive animae, sive corpori, et nocumentum positive afflictivum maxime sensibus percipiatur, ideo haec poena, sive animum sive corpus spectet, dicitur poena sensus. Altera est privativa, et vocatur poena damni, per quam intelligitur amissio bonorum quae hominibus ex Dei promissione debentur, inter quae cum emineat visio beatifica et intuitiva Dei, hujus privatio vocatur antonomastice poena damni.

§ I

Quotuplex sit poena peccati?

Dico : Quodlibet peccatum mortale personale inducit reatum duplicis poenae, scilicet damni et sensus¹. De peccato originali dicam infra.

Conclusio quoad utramque partem est de fide expressa in sententia a Christo in ultimo judicio ferenda, his verbis Matth., XXV, 41 : Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum. Discedite, exprimit poenam damni; in ignem aeternum, poenam sensus. Idem probant varii alii textus quibus docemur homines, ob peccatum, et privari regno coelorum, ut I Cor., VI, 9 ; Matth., III, 2, etc., et tradi in supplicium ignis, Isa., LXVI, 16 ; Apoc., XIV, 10, et alibi.

Ratio congrua². Poena proportionatur peccato. In peccato autem duo sunt, nempe aversio ab incommutabili bono et conversio ad commutabile bonum, juxta illud Jerem., II, 13 : Duo mala fecit populus meus. Me dereliquerunt fontem aquae vivae, et foderunt sibi cisternas dissipatas. Ut ergo poena sit proportionata peccato, debet esse aliquid quod respondeat aversioni, et est poena damni, et aliquid quod respondeat conversioni, et est poena sensus. Aequum namque est ut qui se a Deo voluntarie avertit, ab eo maneat separatus, et qui ad creaturam se convertit, ex ea quaerens gloriam aut delectationem, per eam affligatur, ut sit et hoc sensu verum illud Sap., XI, 17 : Per quae peccat quis, per haec et torquetur.

Petes 1° an dolor ex amissa beatitudine sit poena sensus, vel damni.

Resp. non esse proprie poenam, sed supponere poenam a qua causatur, reductive autem pertinere ad poenam damni, ex qua resultat, sicut gaudium reducitur ad beatitudinem, ex qua consurgit.

Petes 2° quae poena sit gravior : an damni, an sensus?

Resp. poenam damni esse graviorem, quia est quasi essentialis, et opponitur visioni beatificae, quae primum locum tenet in beatitudine; poena autem sensus est quasi accidentalis, et beatitudini accidentali opponitur.

Petes 3º utrum poena damni sit aequalis in omnibus damnatis.

Resp. negative : 1° quia sic se habet poena damni in ratione supplicii ad damnatos, sicut visio beatifica, cujus est privatio, in ratione praemii ad beatos. Atqui haec non est aequalis in omnibus beatis. Ergo nec illa in omnibus damnatis. 2° Unus damnatus magis dolet de amissa beatitudine, quam alter. Ergo amissio beatitudinis est illi majus malum quam alteri.

Dices : Juxta S. Thomam, supra q. 73, a. 2, o, privatio totalis et in facto esse non admittit majus aut minus. Atqui poena damni est privatio totalis et in facto esse. Ergo.

Resp. Dist. maj. Privatio totalis et in facto esse non admittit majus aut minus extensive, conc., quia non plus aut minus aufert de forma; intensive, nego, quia apponendo formae majora obstacula, magis radicatur et firmatur in subjecto.

§ II

Utrum aliquod peccatum inducat reatum poenae aeternae?

Dico 1° : De fide est, contra Origenem, poenas omnium damnatorum, tam hominum quam daemonum, de lege communi fore aeternas, sicque peccatum mortale, in hac vita non remissum, plectendum esse in inferno poena aeterna.

Ita passim Scriptura. Isa., LXVI, 24, de damnatis dicitur : Vermis eorum non morietur, et ignis eorum non extinguetur. Matth., XXV, 41 : Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, et 46 : Ibunt hi in supplicium aeternum, seu, ut legit Aug., in combustionem aeternam. II Thess., I, 9 : Poenas dabunt in interitu aeternas a facie Domini. Apoc., XIV, 10 et 11 : Cruciabuntur igne et sulphure... in saecula saeculorum. Et alibi.

Si dicas, Scripturam nomine aeternitatis saepe significare, non perfectam aeternitatem, sed longam durationem, resp. equidem ita esse ; sed nego posse sic intelligi, ubi loquitur de poenis damnatorum : tum quia SS. Patres unanimiter intelligunt de perfecta aeternitate, et hic est sensus communis fidelium; tum ex contextu, eodem enim modo Scriptura loquitur de poenis damnatorum, ac de vita beatorum : Ibunt hi in supplicium aeternum, justi autem in vitam aeternam. Certo autem constat, vitam beatorum fore proprie aeternam. Ergo et aeternas proprie poenas damnatorum. Atque ita est definitum in conc. Later. IV, cap. Firmiter, de SS. Trinitate³, et in conc. Trid., sess. VI, can. 25 et 26⁴

Dixi, de lege communi, quia non est dubium quin Deus possit de potentia absoluta omnes damnatos a poenis absolvere, et infernum evacuare.

Verum, supposito fidei dogmate, subtilior movetur quaestio inter theologos : an aliquod peccatum ex se et intrinseca sua malitia inducat reatum poenae aeternae; an tantum id ei conveniat per accidens, sive ratione legis latae a Deo, qua illud sub poena aeterna prohibet, sive ratione subjecti, quod perpetuo manet privatum gratia. Pro cujus resolutione,

Dico 2º : Peccatum mortale ex se et intrinseca sua malitia inducit reatum poenae aeternae; peccatum veniale, reatum poenae temporalis tantum⁵.

Prob. utraque pars simul. Illud peccatum ex se et intrinseca sua malitia inducit reatum poenae aeternae, quod importat inordinationem de se irreparabilem. Peccatum enim inducit reatum poenae ratione inordinationis, ut dictum est; manente autem causa, manet effectus. Atqui peccatum mortale ex se et intrinseca sua malitia dicit inordinationem de se irreparabilem, non peccatum veniale.

Ergo. — Prob. min. duplici momento : 1° Peccatum mortale avertit et deordinat ab ultimo fine, ut dicemus infra; peccatum autem veniale deordinat tantum circa media ad finem. Atqui deordinatio ab ultimo fine ex propria ratione est irreparabilis, non deordinatio circa media. Ergo. — Prob. min. Sic se habet ultimus finis in moralibus et practiceis, sicut primum principium in speculativis. Atqui error circa primum principium in speculativis est de se irreparabilis ; a quo enim repararetur? Secus error circa conclusiones, qui ex recta principii intelligentia potest reparari. Ergo deordinatio circa finem ultimum est de se irreparabilis, non deordinatio circa media.

Prob. 2° prima minor. Peccatum mortale tollit gratiam quae est principium vitae spiritualis, sicque se habet ut mors animae ; peccatum autem veniale non tollit gratiam, sed tantum ejus fervorem minuit, sicque se habet ut morbus et languor animae. Atqui mors non est reparabilis nisi per miraculum, morbus autem et languor est reparabilis viribus naturae. Ergo.

Dices contra primam partem : Poena justa adaequatur culpae; justitia enim est aequalitas. Unde Isa., XXVII, 8 : In mensura contra mensuram: cum abjecta fuerit, judicabis eam. Atqui peccatum est temporale et saepe momentaneum. Ergo illi non debetur poena aeterna.

Resp. Dist. maj.⁶. Poena justa quoad quantitatem seu acerbitatem adaequatur culpae, conc.; quoad durationem, nego. Nam, sicut Aug. dicit lib. XXI de Civit., c. 11, in multo judicio, etiam humano, requiritur quod poena adaequetur culpae quantum ad durationem. Non enim quia adulterium vel homicidium in momento committitur, propter hoc momentanea poena punitur, sed quandoque perpetuo carcere vel exilio, quandoque etiam morte, in qua non consideratur occisionis mora brevis, sed potius quod in perpetuum auferatur a societate viventium, et sic representat suo modo aeternitatem poenae inflictae divinitus.

Dico 3° : Quamvis peccato veniali ex se debeatur tantum poena temporalis, ut dictum est, attamen non remissum quoad culpam in hac vita, et mortali conjunctum, per accidens punitur in inferno poena aeterna⁷. Ita cum Authore censent S. Bonavent., Richardus, Abulens. et alii plures tam antiqui quam recentiores, contra Scotum et Scotistas.

Prob. Nam quam poena remittitur manente reatu poenae, alioquin reus poenam non pateretur, quod est contra justitiam. Atqui in damnatis semper manet reatus poenae debitae peccato veniali non remisso in hac vita quoad culpam. Ergo semper remanet poena. — Prob. min. Quamdiu manet culpa, manet reatus poenae debitae culpae. Atqui culpa venialis hic non remissa, nunquam in inferno remittetur. Ergo. — Prob. min. multipliciter : 1° quia damnati sunt simpliciter in termino, existenti autem simpliciter in termino nullius culpae datur remissio. Dixi, simpliciter in termino, ut praevenirem instantiam quae posset fieri de animabus in Purgatorio, quae non sunt simpliciter, sed secundum quid in termino. 2° Nunquam culpa venialis remittitur, nisi per voluntariam et condignam retractationem factam ab illo qui peccavit ; quae voluntaria et condigna retractatio fieri non potest sine actu charitatis et poenitentia, cujus non sunt capaces damnati, utpote obstinati in malo. 3° Nulla culpa potest remitti, nisi per applicationem meritorum Christi; omnis enim peccati remissio est effectus meritorum Christi. Atqui damnatis nulla fit applicatio meritorum Christi, cum non sint ejus membra, ut docet Author 3a p., q. 8, a. 3, o, nec pro illis in hoc statu existentibus mortuus sit, ut dixi in prima parte. Et ideo sensus communis fidelium et Ecclesiae est, quod in inferno nulla sit redemptio. Ergo.

Dico 4° : Peccatum mortale aut veniale dimissum in hac vita quoad culpam, probabilius non punietur in damnatis poena aeterna.

Fateor S. Thomam in IV Sentent., dist. 21, q. 1, a. 2, quaestiunc. 3, contrariam sententiam tenere; sed sequenti distinctione 22, q. 1, a. 1, ad 5, re attentius examinata, hanc sententiam deserit et nostram amplexetur. Postquam enim dixit, quosdam tenere quod peccatum mortale dimissum quoad culpam punietur in inferno aeternaliter, sicut peccatum veniale non dimissum, quae est sententia quam distinctione praecedenti tenuerat, subjungit : « Sed hoc non videtur simile, quia veniale [non dimissum] ideo in inferno aeternaliter punietur, quia semper manet, cum non sit ibi aliquid quod culpam delere possit; sed poena ex hoc quod solvitur, expiatur. Et ideo alii dicunt quod poena cujus aliquis est debitor post culpam remissam, in inferno punietur temporaliter. Nec est inconveniens quod quantum ad aliquid accidentale poena inferni diminuatur, usque ad diem judicii, sicut etiam augetur. » Quibus verbis S. Doctor nedum conclusionem nostram asserit, sed probat et argumenta in contrarium solvit.

§ I

Utrum parvuli morientes cum solo originali peccato patiantur poenam sensus?

Suppono tamquam certum de fide, parvulos morientes cum peccato originali pati poenam damni, quia nemo potest consequi vitam aeternam, quae sita est in clara Dei visione, sine gratia, qua carent parvuli morientes sine baptismo. Unde illud Joann., III, 5 : Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei. Et definivit concil. Trid., sess. V, can. 4. Quantum autem ad poenam sensus, de qua lis est,

Dico : Parvuli morientes cum ipso originali peccato non patiuntur poenam sensus¹.

Probatur 1° ex Patribus. Greg. Nazianz., cujus tanta fuit authoritas, teste Augustino, ut os Ecclesiae haberetur, orat. XL in lavacrum, distinguit tria genera hominum sine baptismo decedentium, quorum alii baptismum contempserunt, alii propria negligentia omiserunt, alii, scilicet infantes, negligentia aliorum caruerunt, et de eorum omnium poena post mortem sic pronuntiat : « Existimo futurum ut primi quidem, cum aliorum scelerum, tum etiam baptismi contempti poenas luant; alii autem poenas quidem, sed leviores pendant, ut qui non tam animi pravitate quam stultitia a baptismo aberrarint; postremi denique, non coelesti gloria, nec suppliciis a justo judice afficiantur, utpote qui, licet baptismo consignati non fuerint, improbitate tamen careant, atque hanc jacturam passi potius fuerint quam fecerint. Neque enim quisquis supplicio dignus non est, protinus honorem quoque meretur : quemadmodum nec quisquis honore indignus est, statim etiam poenam promeretur. »

Hoc autem testimonium ita est apertum, ut nulla tergiversatione possit eludi.

Alter Greg. Nyssen., in orat. de infantibus immatura morte sublatis : « Immatura mors infantium, inquit, demonstrat neque in doloribus et moestitia futuros esse eos qui sic vivere desierunt. »

Probatur 2º ratione. Poena debet esse proportionata et debita culpae ; id per se notum est. Unde illud Isa., XXVII, 8 : In mensura contra mensuram : cum abjecta fuerit, judicabis eam. Atqui poena sensus non est proportionata nec debita culpae originali. Ergo.

Prob. min., in qua est difficultas, multipliciter : 1° Peccatum originale non est per voluntatem personae, sed per voluntatem naturae². Ergo debet puniri poena naturae, et non poena personae. — Subsumo. Atqui poena sensus contingit per passionem propriam personae, poena vero damni est poena naturae, et quamvis in persona, non est tamen ratione personae aut suppositi, sed ratione naturae, quae invenitur privata gratia seu justitia originali, sine qua ipsi non debetur visio Dei, utpote bonum indebitum principiis naturae. Ergo.

Prob. 2º eadem min. Poena sensus nunquam debetur habituali dispositioni³ ; non enim aliquis punitur sive a Deo, sive ab hominibus, ex hoc quod sit habilis ad furandum, sed ex hoc quod actu furetur. Habituali autem privationi absque omni actu debetur aliquod damnum ; puta qui non habet scientiam litterarum, ex hoc ipso indignus est promotione ad episcopalem dignitatem. Atqui in parvulo est privatio habitualis, scilicet gratiae et justitiae originalis. Item est dispositio habitualis tantum, sine omni actu, nempe concupiscentia quae parvulum facit habilem ad concupiscendum, ut Aug. dicit, adultum autem actu concupiscentem. Ergo parvulo defuncto cum originali non est proportionata nec debita poena sensus, sed solum poena damni, quia videlicet non est idoneus perduci ad visionem divinam, propter privationem originalis justitiae.

Probatur 3° eadem min. Ecclesia in imponendis poenis et satisfactionibus imitatur ordinem et modum divinae justitiae peccata punientis. Atqui Ecclesia nullam imponit poenam aut satisfactionem sensibilem pro peccato originali, nec jubet adultos qui baptismum suscipiunt concipere de illo dolorem aut tristitiam. Ergo censet nullam huic peccato deberi aut respondere poenam sensibilem in futuro saeculo.

Probatur conclusio ab inconvenientibus. Cum poena sensus sit aeterna et acerbissima, atque pueri qui illam paterentur essent destituti gratia, non posset non generare in illis graves motus impatientiae, irae, desperationis, odii et blasphemiae in Deum. Atqui id admitti non potest nec debet in istis parvulis, estque damnatum in Baio, propositione 49⁴. Ergo.

Neque dicas, idem sequi ex poena damni. Probabimus enim infra, pueros nullum ex ea dolorem tristitiamve percepturos. Non valet etiamsi dicas, non omnes qui miseriis et afflictionibus afficiuntur, motibus impatientiae, irae, desperationis, odii et blasphemiae in Deum efferri. Id quidem verum est in hac vita, ubi miseriae, comparatae miseriis alterius vitae, vix miseriae nomen merentur, et qui iis affliguntur gratiae auxiliis adjuvantur ad eas patienter tolerandas; quod non contingit in inferno.

Solvuntur objectiones.

Obj. 1° : Matth., XXV, 41, in extremo judicio dicetur omnibus qui erunt in sinistra : Discedite in ignem aeternum. Atqui parvuli erunt in sinistra. Duo enim tantum erunt ordines judicandorum, quorum alii ad dexteram, alii ad sinistram collocabuntur. Parvuli non erunt ad dexteram. Ergo ad sinistram.

Resp. hujus celebris textus, cui maxime confidit adversa sententia, tres esse expositiones quas lectoris judicio permitto, ut eam qua ipsi probabilior videbitur eligat.

1º Dist. maj. In extremo judicio dicetur omnibus adultis qui erunt ad sinistram : Ite in ignem aeternum, conc.; omnibus omnino, nego. Itaque non describitur eo loci forma judicii servanda respective ad omnes omnino, sed tantum judicii discussionis servanda respective ad adultos qui habent rationem : Esurivi, et dedistis mihi manducare, etc. Sitivi, et dedistis, etc. Sub quo intelliguntur omnia opera personalia bona et mala. Haec enim solis adultis, nullatenus parvulis conveniunt. Si inde inferas: Ergo nec ista verba : Venite benedicti, etc. respiciunt parvulos baptizatos, concedo. Neque tamen inde sequitur eos non esse vocandos in regnum per aliam sententiam, sicut non baptizatos non esse excludendos per aliam sententiam. Et quamvis Aug., serm. 294, cap. 3, n° 3, intelligat hunc textum etiam de parvulis, ut dicam infra, attamen lib. de octo Quaestionibus Dulcitii, q. 1, intelligit de adultis tantum⁵.

2° Esto hunc locum Matth. esse intelligendum etiam de parvulis : nomine ignis (cujus in poenis summa est acerbitas) omnes poenas inferni, quarum pro meritis maxima est varietas, comprehenduntur, sicut nomine regni, in priori sententia, comprehenditur omnis gaudiorum varietas in regno coelesti ; quamquam, sicut ibi communis erit omnibus clara Dei visio, sic damnatis omnibus erit communis divinae visionis privatio. Ita Estius in hunc locum, juxta quam interpretationem, nomine ignis intelligitur quidem ipsa poena et combustio ignis, at non est sola, sed etiam aliae poenae, puta privationis visionis Dei, remorsus conscientiae, alligationis, incarcerationis, fotoris, etc.; alioquin, sistendo praecise in verbis, damnati solam poenam damni et ignis, et nullam aliam subirent. Certum ergo videtur Christum sub nomine ignis comprehendisse omnes inferni poenas, non omnibus omnes infligendas, sed accommodate et proportionate unicuique juxta meritorum exigentiam, hanc illi, istam alteri.

3° Nomine ignis potest intelligi, non poena ignis specificae, neque aliqua alia poena determinate, sed quaecumque poena in genere et indeterminate. Id sat frequens est in Scripturis. Sic Psal., IXV, 12 : Transivimus per ignem et aquam. Ibidem, 10 : Igne nos examinasti, sicut examinatur argentum. Deut., IV, 20 : Vos Dominus eduxit de fornace ferrea Aegypti; in quibus locis per ignem intelligitur quaecumque tribulatio. Et Josue, VII, 15, cum Dominus jus sisset Achan igne comburi per ignem, Josue intellexit lapidationem, ibid., 25.

Obj. 2° ex Aug. S. Doctor, serm. 294⁶, c. 3, n. 3 : « Venturus Dominus, inquit, et judicaturus de vivis et mortuis, sicut Evangelium loquitur, duas partes facturus est, dexteram et sinistram, sinistris dicturus: Ite in ignem aeternum qui paratus est diabolo et angelis ejus; dextris dicturus : Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi. Hac regnum nominat, hanc cum diabolo damnationem. Nullus relictus est medius locus, ubi ponere queas infantes. De vivis et mortuis judicabitur : alii erunt ad dexteram, alii ad sinistram; non novi aliud. Qui inducis medium, recede de medio; non te offendat qui dexteram quaerit. Et teipsum admoneo, recede de medio, sed noli in sinistram. » Idem Enchirid., c. 26 ; lib. I de Peccat. meritis, c. 26, et Resp. verbis S. Thomae, q. 5 de Malo, a. 2, ad 1 : « Dicendum, inquit, quod nomine tormenti, supplicii, gehennae et cruciatus, vel si quid simile in dictis sanctorum invenitur, est large accipiendum pro poena, ut ponatur species pro genere. Ideo autem sancti tali modo loquendi usi sunt, ut detestabilem redderent errorem Pelagianorum, qui asserebant in parvulis nullum peccatum esse, nec eis aliquam poenam deberi. » Eodem modo dicta Augustini et SS. Patrum interpretantur S. Bonaventura, Scotus, Dionysius Carthusianus, et alii.

§ II. — Utrum parvuli morientes cum solo originali peccato aliquam tristitiam vel dolorem percipiant ex privatione visionis beatificae ?

Dico : Parvuli morientes cum solo originali peccato, nullam tristitiam nullumve dolorem percipiunt ex privatione visionis beatificae ; non sunt tamen beati beatitudine naturali⁷.

S. Thomas probat primam conclusionis partem duplici medio. Primum est, quaest. 5 cit., quia parvuli non cognoscunt beatitudinem supernaturalem. Secundum, dist. cit., quia, dato quod agnoscant beatitudinem supernaturalem, haec tamen non erat ipsis ex intrinsecis proportionata.

Prima ratio sic proponitur⁸ : Nemo tristatur de amissione boni quod non cognoscit; ignoti enim nulla cupido. Atqui parvuli morientes cum peccato originali, non cognoscunt beatitudinem supernaturalem, scilicet claram Dei visionem qua privantur; quia non habuerunt, nec habent fidem. Ergo.

Secunda ratio D. Thomae sic proponitur⁹. Ex eo quod careat aliquis eo quod suam proportionem excedit, non affligitur, si sit rectae rationis, sed tantum ex hoc quod caret eo ad quod aliquo modo proportionatur : sic nullus sapiens homo affligitur de hoc quod non potest volare sicut avis, vel quod non sit rex aut imperator, cum sibi non sit debitum; affligeretur autem, si privaretur eo ad quod habendum aliquo modo aptitudinem habuit. Atqui, quamvis homo usum liberi arbitrii habens, proportionatus sit ad vitam aeternam consequendam, quatenus per actus proprios ex gratia potest illam mereri, et ideo, si ab hoc deficiat, maximus erit ei dolor, quia amittit illud quod suum esse possibile fuit, parvuli tamen nunquam fuerunt proportionati ad hoc quod vitam aeternam haberent : quia nec eis debebatur ex principiis naturae, cum omnem facultatem naturae excedat, nec actus proprios habere potuerunt quibus tantum bonum consequerentur. Et aliunde sunt rectae rationis; nulla enim passione, nullo peccato personali obliquatur, sed talis est qualis fuit ante mortem, cum per mortem non mutetur, ante mortem autem nullum actum inordinatum habuerunt. Ergo nihil omnino dolebunt de ea carentia visionis divinae; imo magis gaudebunt de hoc quod participabunt multum de divina bonitate et perfectionibus naturalibus.

Nec potest dici quod fuerunt proportionati ad vitam aeternam consequendam¹⁰, si non per operationem suam, saltem per actionem aliorum circa eos; quia potuerunt ab aliis baptizari, sicut et multi pueri ejusdem conditionis baptizati vitam aeternam consecuti sunt. Hoc enim est superexcedentis gratiae, ut aliquis sine actu proprio praemietur. Unde defectus talis gratiae non magis tristitiam causat in pueris decedentibus non baptizatis, quam in sapientibus hoc quod eis multa gratiae non fiunt, quae in aliis similibus factae sunt.

Confirmatur. Nulla ratio videtur esse quare subtrahatur pueris exterior poena sensus, si attribuitur eis interior afflictio, quae est multo magis poenalis¹¹.

Prob. secunda pars conclusionis. Beatitudo naturalis stare non potest cum aversione a Deo ut authore naturae; consistit enim beatitudo naturalis in libera amicabili conversione ac unione cum Deo ut authore naturae. Atqui parvuli, ratione peccati originalis, sunt aversi a Deo, etiam ut authore natura. Ergo. — Prob. min. Adam, peccando, aversus est a Deo, nedum ut authore supernaturali, sed etiam ut authore naturali, quia quicumque peccat contra Deum ut authorem supernaturalem, peccat contra ipsum ut authorem naturalem, cum lex naturalis praecipiat obedire omni superiori legitime praecipienti. Atqui talis est in pueris aversio habitualis, qualis fuit actualis in Adam, in quo peccaverunt. Ergo.