Summa summae S. Thomae, Tomus II

Nota. Dispensatio est duplex, proprie et improprie dicta. Dispensatio proprie dicta est relaxatio legis seu ejus obligationis in aliquo particulari, facta ab habente potestatem, manente materia legis, sic immutata, ut ejus obligatio remaneret, si non accederet authoritas dispensantis. Unde, quamvis dispensatio supponat aliquam legis interpretationem, ab ea tamen differt, quod ad interpretationem non requiratur authoritas, sed sufficit prudentia et scientia.

Dispensatio improprie dicta est quando legislator vel alter sic mutat materiam legis, ut desinat comprehendi sub lege.

Hinc dispensatio proprie spectat legislatorem seu superiorem; dispensatio autem impropria spectat dominum materiae, sive sit legislator et superior, sive non : sic Deus, concedendo spolia Aegyptiorum Israelitis, egit ut dominus, non ut legislator; sic privatus qui remittit mihi debitum centum florenorum, agit ut dominus istius debiti, non ut superior. E contra, si Deus aut Papa eximeret aliquem a lege jejunii vel sanctificationis sabbati, ageret ut superior et legislator. Et inde sequitur aliud discrimen, quod dispensatio propria directe cadat supra legem, impropria autem directe cadat supra materiam seu debitum : ita ut qui dispensatur proprie, v. g., in jejunio, non teneatur amplius lege jejunandi, sicut tenentur alii; qui vero dispensatur improprie, v. g., in redditione debiti quod remittitur, vel in ablatione alieni quod ipsi conceditur a domino, semper tenetur, sicut omnes alii, lege naturali non furandi, aut solvendi debita; quod si hic et nunc licite aut alienum auferat, aut debitum non solvat, non est quia eximitur ab istis legibus, sed quia non remanet vel alienum, vel debitum, nec consequenter legis materia. Haec si bene perpendantur, tollunt aequivocationes quibus multi decipiuntur in hac materia.

Dico : Neque Deus ipse absolute potest dispensare proprie in lege naturali, bene tamen improprie¹.

Est communior cum Authore contra Scotistas, qui cum suo duce tenent, Deum dispensare posse in praeceptis secunda tabula tantum, excepto praecepto de mendacio.

Probatur 1°. Deus non potest efficere ut ea quae prohibentur jure natura, v. g., odium Dei, perjurium, homicidium, furtum, adulterium, pollutio, sodomia, bestialitas, etc., sint licita, honesta et non rationi dissona, neque quae praecipiuntur, ut sunt officia religionis, justitiae, etc., pro loco et tempore non sint honesta et debita, manente materia legis immutata. Ergo non potest dispensare proprie in lege naturali. Patet consequentia ex notione data dispensationis proprie, quae est relaxatio obligationis legis, ejus materia manente immutata, ita ut quod prius erat prohibitum, inhonestum et illicitum, absque ejus mutatione materiae fiat per dispensationem honestum et licitum. — Prob. ant. Hi actus enumerati et similes prohibiti lege naturali sunt intrinsece et ex natura sua, independenter a voluntate Dei, turpes, mali et rationi dissoni. Actus praecepti lege naturali sunt pariter et natura sua intrinsece, independenter a voluntate Dei, honesti et debiti pro loco et tempore. Atqui Deus non potest efficere quod id quod est ex se tale, manens invariatum, non sit tale, sicut non potest efficere quod homo, manens homo, non sit animal rationale; quod igni, manente igne, non sit conveniens calor; non enim potest mutare naturas rerum. Ergo.

Probatur 2° ex concessis ab adversariis. 1° Concedunt Deum non posse dispensare in praeceptis negativis primae tabulae, neque in mendacio; quia, inquit Franc. de Victoria « ... dispensare, hoc facere posset...; quia facere posset ut quis licite Deum odio haberet, pejeraret, blasphemaret, idola coleret, quae ita sunt ex suis intrinsecis mala, ut, velit nolit Deus, semper maneant mala, quandoquidem sint talia independenter ab ejus voluntate. » Ita laudatus theologus, disp. I de Leg., q. 5, a. 1, concl. 2. — Subsumo. Atqui tota ista argumentatio nostra est pro praeceptis secundae tabulae, et aeque probat pro illis ac pro praeceptis primae tabulae; sunt enim illa, sicut ista, ita ex suis intrinsecis mala, ut, velit nolit Deus, semper maneant mala, « quandoquidem [nota] sint talia independenter ab ejus voluntate; » sunt enim prohibita quia mala, et non mala quia prohibita. Ergo.