Summa summae S. Thomae, Tomus II

Nota praecepta juris naturae communiter cum Authore distingui in tres classes¹ : Quaedam sunt prima et universalissima, quae potius sunt principia aliorum praeceptorum, quam praecepta, ut : « Bonum est faciendum, malum est fugiendum. Quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris. » Secundaria magis determinata sunt, quae ex primis immediate et facili discursu deducuntur, ut sunt praecepta Decalogi. Tertiaria sunt quae in utrisque obscure continentur, et ex his mediate atque difficili discursu deducuntur, ut sunt praecepta quae prohibent certos contractus, ut usurarios aut simoniacos, et alia plura.

Convenit inter theologos, non posse dari ignorantiam invincibilem de primis praeceptis, neque de secundariis secundum se consideratis, in adultis perfectum usum rationis habentibus; quia prima sunt per se nota et ex sola terminorum apprehensione intelliguntur; secundaria ex primis deducuntur immediate discursu facili et omnibus obvio, cujus etiam rudiores sunt capaces.

Dixi : « De secundariis praeceptis secundum se consideratis; » quia, si considerentur ut vestita circumstantia bona et apparenter excusante a peccato, ut mentiri leviter ad salvandam vitam innocentis, furari ad succurrendum graviter indigenti, etc., probabilius est, cum Sylvio, Salmanticensibus et pluribus aliis, posse invincibiliter ignorari, saltem a rudioribus et ad aliquod tempus; quia ratione hujus circumstantiae fiunt obscura et reducuntur ad tertiam classem. Quaestio est igitur de praeceptis remotioribus et obscurioribus tertiae classis. Pro quo

Dico : Dari potest in adultis perfectum usum rationis habentibus ignorantia invincibilis juris naturae quoad praecepta remotiora et obscuriora, quae dicuntur tertiae classis. Est communissima contra quosdam Lovanienses et paucos alios.

Probatur authoritate et ratione D. Thomae, infra, q. 100, a. 1, c, ubi dicit : «Quaedam sunt [praecepta legis naturalis] ad quorum judicium requiritur multa consideratio diversarum circumstantiarum, quas considerare diligenter non est cujuslibet, sed sapientum; sicut considerare particulares conclusiones scientiarum non pertinet ad omnes, sed ad solos philosophos. » Et infra : « Quaedam sunt quae subtiliori consideratione rationis a sapientibus judicantur esse observanda; et ista sic sunt de lege naturae, ut tamen indigeant disciplina qua minores a sapientibus instruantur. » Et a. 11, c, ejusdem quaest. : « Quaedam sunt quorum ratio non est adeo cuilibet manifesta, sed solum sapientibus, et ista sunt praecepta moralia superaddita Decalogo. » — Subsumo. Atqui non omnes sunt aut esse possunt sapientes, non omnes sunt capaces subtilioris considerationis aut difficilioris discursus, nec omnibus conceditur instrui a sapientibus. Ergo, juxta S. Thomam et rei veritatem, obscuriora legis naturae praecepta, quae sunt conclusiones remotae primorum, possunt invincibiliter ignorari, non secus ac conclusiones remotae scientiarum.

Resp. 1º adversarii, praecepta remota juris naturae posse ignorari invincibiliter speculative, sed non practice, et de ignorantia speculativa intelligendum S. Thomam.

Sed contra : 1° Ideo, secundum D. Thomam, ut placet adversariis, praecepta remota juris naturae possunt ignorari invincibiliter speculative, quia sunt difficilia, obscura et subtilioris considerationis. Atqui non sunt minus, imo sunt magis difficilia et obscura in praxi, quam in speculatione, propter diversas circumstantias quas involvit praxis. Ergo. 2° S. Thomas scripsit hanc partem in ordine de ignorantia in praxi, siquidem inde desumant argumentum contra nos. Si sic in isto loco, cur non in alio? Ergo est liberaliter ficta, imo et falsa responsio.

Instant : Si homines, quantum in ipsis est, expurgarent affectus et habitus pravos, atque orarent ut debent, Deus ipsos illuminaret, aut amoveret ab illis occasionem agendi contra legem naturalem; quod cum omittant, voluntaria et culpabilis est eorum ignorantia.

Resp. Nego consequentiam, quam gratis omnino fingunt adversarii. Ubi enim id Deus promisit? Quod ut magis pateat, Probatur 2° conclusio, evertendo hoc praecipuum adversae sententiae fundamentum. Juxta adversarios, illa ignorantia juris naturae debet censeri vincibilis, quae potuit vinci 1° studio et inquisitione humana, 2° expurgatione pravorum affectuum et habituum, 3° orationis assiduitate, 4° recto usu eorum quae jam sciuntur. Sunt enim hi quatuor modi quibus Steyaertius et alii Lovanienses dicunt ignorantiam juris naturae esse vincibilem, ita ut, si illis positis non vincatur, erit invincibilis. Atqui datur ignorantia juris naturae qua his omnibus adhibitis vinci non potuit. Ergo. — Prob. min. Hieron., Epist. XI, apud Aug., docuit simulationem esse licitam, et erravit. Cassianus, Collat. 17, et alii docuerunt, mendacium officiosum, puta pro liberatione patriae, esse licitum, et erraverunt.

S. Thomas, 2a 2ae, q. 67, a. 2, c, docet judicem teneri condemnare innocentem juridice probatum nocentem; S. Bonaventura docet contrarium : alteruter erravit circa jus naturae. A pluribus saeculis, doctores catholici et pientissimi disputant circa hunc casum et plures alios spectantes jus naturae, puta circa quosdam contractus, an sint usurarii, an simoniaci, etc. Atqui hi omnes supradicta media adhibuerunt. Nefas esset id negare de sanctis Ecclesiae Doctoribus S. Hieron., S. Thoma, S. Bonaventura, temerarium negare de aliis. Ergo.

Respondent adversarii, hos sanctos Doctores et alios errasse speculative tantum, et non practice.

Sed contra. Ut de aliis sileam, S. Thomas composuit secundam et tertiam partem suae Summae in ordine ad mores formandos, peccata vitanda, virtutes exercendas, sacramenta administranda et recipienda, et singulariter hunc articulum de quo est quaestio, pro officio judicis rite exercendo; quae omnia ad doctrinam practicam pertinent. Ergo, si erravit, practice erravit, et non speculative tantum, sicut doctor Thomista nunc erraret, si consultus a judice, responderet secundum sententiam S. Thomae : non enim est tantum praxis agere, sed et agenda docere et consulere; neque ille solus reus est practice, qui facit malum opus, sed etiam qui ei cooperatur docendo, consentiendo. Neque dicas, S. Thomam non dedisse securitatem; ille namque censetur dare securitatem, qui docet aliquid absolute ut verum et obligatorium, sicut facit S. Thomas in casu praesenti et in pluribus aliis. Et esto, non dederit securitatem aliis, nihilominus ipse erravit in ordine ad praxim, cum sic docendo, non ignoraret fore ut multi sequerentur ejus doctrinam.

Quando ergo legimus in Scriptura : Petite, et accipietis, Joann., XVI, 24. Si quis indiget sapientia, postulet a Deo qui dat omnibus affluenter, et non improperat, Jacob., I, 5. Dedisti metuentibus te significationem, ut fugiant a facie arcus, Psal. LIX, 6 : haec et similia intelliguntur, quod Deus oranti et facienti quod in se est, ex gratia, illuminet quoad ea quae sunt necessaria necessitate medii, et ad vitanda peccata formalia.

Confirmatur 2°. Facientem quod in se est, ex gratia, secundum praedictos modos, Deus non semper illuminat quoad ea quae sunt juris divini positivi, ut communiter admittunt adversarii. Ergo nec quoad ea quae sunt juris naturalis.

Obj. 1° ex D. Thoma : Doctor Angelicus, Quodlib. XIII, a. 13, dicit : « Duobus modis aliquis ad peccatum obligatur, uno modo, faciendo contra legem, ut cum aliquis fornicatur; alio modo, faciendo contra conscientiam, etiamsi non sit contra legem... Illud autem quod agitur contra legem, semper est malum, nec excusatur per hoc quod est secundum conscientiam. » Atqui qui agit contra remotiora juris naturae praecepta, agit contra legem. Ergo ejus ignorantia non est invincibilis ; alias non peccaret.

Resp. hunc celebrem textum S. Thomae, quem continuo regerunt adversarii, quemque jactitant nunquam solutum, nunquam solvendum, nequidem contra nos militare. Ultro enim fatemur cum S. Doctore, omne id quod agitur contra legem, scilicet formaliter, esse peccatum; quia definitur peccatum : «Factum, dictum, concupitum contra legem. » Unde esse formaliter contra legem, et esse peccatum, convertuntur. At vero, ut aliquid sit contra legem formaliter, debet sciri, aut posse moraliter sciri, hanc legem existere; alioquin defectu sufficientis promulgationis non erit actu obligans, et quod fiet non erit formaliter contra illam, sed materialiter tantum. Vere ergo dicit S. Thomas, omne quod agitur contra legem formaliter, scilicet contra legem virtualiter cognitam, seu vincibiliter ignoratam, sicut fornicatio (non enim aliter agitur formaliter contra legem), esse semper peccatum, et non excusari per hoc quod est secundum conscientiam errore vincibili dictantem id esse licitum. Caeterum plura vide circa hunc textum, Dissert. de Probabilitate, art. 3, obj. 3.

Obj. 2° : Concupiscentia et ignorantia sunt duo vulnera naturae humanae per peccatum originale inflicta. Atqui omnis concupiscentia est vincibilis. Ergo et omnis ignorantia est vincibilis. Hoc est ferme unicum Lovaniensium fundamentum a ratione.

Resp. Dist. min. Omnis concupiscentia est vincibilis quantum ad ejus motus et stimulos, nego. Patet experientia, et id ter rogavit Dominum Apostolus, nec obtinuit, II Cor., XIII, 8. Quantum ad consensum, conc. Et ad hoc eidem Apostolo dictum est, ibid., 9: Sufficit tibi gratia mea. Sic autem etiam omnis ignorantia est vincibilis quoad consensum; potest enim homo non consentire cuicunque ignorantiae, faciendo moraliter quod in se est ut eam vincat, et sic se reddere immunem ab omni ignorantia culpabili. Sed, sicut non potest sistere omnes motus involuntarios concupiscentiae, ita nec omnes errores involuntarios ignorantiae.

Quod si forte sit quaestio, non de ipsa concupiscentia et ignorantia, sed de his ad quae non impellit concupiscentia, v. g., fornicatione, adulterio, etc., et de his quae fiunt ex ignorantia, fateor quod priora possimus vincere et cavere, non posteriora. Ratio disparitatis est evidens, quia, si ea ad quae nos impellit concupiscentia, puta fornicationem, adulterium, etc., non possemus vincere et cavere, cum aliunde supponantur cognita, nihil deesset ad peccatum formale, sicque necessitaremur ad peccandum formaliter; quod admitti non potest. Supposita autem ignorantia invincibili, ea quae ex ipsa facimus sunt nobis incognita, ideoque peccata materialia tantum, et non formalia.