Summa summae S. Thomae, Tomus II

Concil. Trid., sess. VI, cap. 6, sex assignat actus quibus peccator adultus debeat disponi ad justificationem, scilicet actum fidei, timoris, spei, dilectionis Dei, poenitentiae seu contritionis, tandem propositum suscipiendi sacramenta instituta ad remissionem peccatorum, inchoandi novam vitam et mandata divina servandi ; quod propositum in ipsa contritione includitur. Praecipua quaestio est de fide requisita ad justificationem, contra haereticos.

Lutherani et Calvinistae distinguunt duplicem fidem.

Primam vocant historicam, qua credimus omnia quae in sacris litteris continentur ; nos eam dicimus christianam et catholicam. Secundam vocant promissorum, qua credimus Deum promisisse remissionem peccatorum. Hanc secundam subdividunt in generalem et particularem. Generalem vocant qua credimus Deum omnibus credentibus in communi promisisse remissionem peccatorum et salutem ; specialem vocant qua unusquisque credit vel certo confidit peccata sibi esse remissa propter merita Christi. Hanc enim fidem male confundunt cum fiducia qua ad spem et voluntatem pertinet, non ad intellectum ; est enim fiducia, ex S. Thoma, spes roborata.

Hanc ergo fidem seu fiduciam particularem requiri ad justificationem et eam solam justificare contendunt.

Dico 1° : Fides requisita ad justificationem non est fiducia qua credimus seu confidimus peccata esse nobis propter Christum dimissa, sed qua credimus omnibus veritatibus a Deo revelatis, propter ejus authoritatem et veritatem. Ita definivit Trid., sess. VI, can. 12.

[Hujus canonis tenor est : « Si quis dixerit, fidem justificantem nihil aliud esse quam fiduciam divinae misericordiae peccata remittentis propter Christum, vel eam fiduciam solam esse qua justificamur ; anathema sit. »]

Probatur 1° apertissimis Scripturae testimoniis. Marc. ultimo, 15 et 16 : Praedicate Evangelium omni creaturae. Qui crediderit, scilicet Evangelio et veritatibus in eo contentis, salvus erit. Rom. X, 8 et 9 : Hoc est verbum quod praedicamus, quia, si confitearis in ore tuo Dominum Jesum, et in corde tuo credideris quod Deus illum suscitavit a mortuis, salvus eris. Ergo Christus et ejus resurrectio, non sola misericordia Dei peccata remittentis, sunt objectum fidei salvantis. Joann., XI, 26 et 27, cum Dominus dixisset Marthae : Ego sum resurrectio et vita. Qui credit in me, non morietur in aeternum. Respondet illa : Utique, Domine, ego credidi quia tu es Christus Filius Dei vivi, qui in hunc mundum venisti. Ergo fides requisita ad vitam aeter nam, est credere divinitatem Verbi incarnati. Joannes cap. ult. sui Evangelii sic concludit, 31 : Haec scripta sunt, ut credatis quia Jesus est Filius Dei vivi, et ut credentes vitam habeatis in nomine ipsius. Ergo idem quod prius. Omitto alia bene multa Scripturae testimonia, ne longior sim.

Probatur 2° ex traditione. Ecclesia, ut ab initio ita nunc, cum fidem requirit a baptizandis, non aliam requirit quam illam qua credimus fidei articulis in symbolis contentis, non vero illam qua credimus seu confidimus peccata nobis esse dimissa. Quis enim unquam Apostolorum, aut episcoporum, aut caeterorum ministrorum, accedentem ad se causa justificationis, ita docuit : « Credе peccata tibi dimitti, et statim dimittentur. » Absurda sane et piarum aurium offensiva foret hujusmodi doctrina.

Probatur 3°. Fides innititur sola authoritate Dei revelantis, qui nec fallere nec falli potest. Atqui nullibi revelatum est mihi aut alteri particulariter peccata esse remissa. Ergo id certa fide credere non possum.

Probatur 4°. Fides justificans praecedere debet justificationem ; est enim causa illius. Atqui fides illa haereticorum non praecedit, sed sequitur justificationem, alioquin esset falsa ; nam falsa fides est qua credo dimissa mihi esse peccata, si nondum sunt vere dimissa. Si dicas, hac fide non credi peccata esse dimissa, sed hic et nunc dimitti, semper manet quod illa fides sit posterior ista remissione, quia ista remissio praesens est objectum hujus fidei ; actus autem non facit nec specificat suum objectum, sed illud supponit et ab ipso specificatur.

Dico 2° : Neque illa fides specialis recentium haereticorum, qua vana est et nulla, neque fides vera et christiana sola sufficit ad justificationem.

[Ita definivit Trid., sess. VI, can. 9 : « Si quis dixerit, sola fide impium justificari, ita ut intelligat nihil aliud requiri quod ad justificationis gratiam consequendam cooperetur, et nulla ex parte necesse esse eum suae voluntatis motu praeparari atque disponi ; anathema sit. »]

Haec definitio est contra Lutheranos et Calvinistas, quibus praeiverat Simon Magus, teste Irenaeo, lib. I de Haeres., c. 20, qui refert Petrum, Joannem, Jacobum et Judam suas epistolas contra hunc errorem scripsisse.

Probatur ex his SS. Apostolis qui ex professo scripserunt contra hunc errorem. S. Jacobus, I, 14 : Quid proderit, fratres mei, si fidem quis dicat se habere, opera autem non habeat ? Numquid poterit fides salvare eum ?... Et 17 : Fides, si non habet opera, mortua est in semetipsa. Quod postquam multis probavit, concludit caput sic, 24 et 26 : Videtis quoniam ex operibus justificatur homo, et non ex fide tantum... Sicut enim corpus sine spiritu mortuum est, ita et fides sine operibus mortuum est. Haec sunt peremptoria, nec indigent glossa.

S. Petrus, II Epist., c. 1, 10, postquam hortatus est ad varia bona opera, concludit : Quapropter, fratres, magis satagite ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis. Fides ergo non sufficit, si desint opera.

Haec tam sunt aperta contra praesentem errorem, ut haeretici negaverint has epistolas esse canonicas, quas tamen pro canonicis agnoscit Ecclesia in pluribus conciliis, ultimo in Trident., sess. IV.

Sed et aperte S. Paulus, cui male confidunt novatores, hunc errorem debellat. I Cor., XII, 2 : Si, inquit, habuero omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil sum. Galat., V, 6 : In Christo Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed fides quae per charitatem operatur. Rom., II, 3 : Non auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur.

Tandem Christus in Evangelio ubique commendat bona opera ut necessaria ad justificationem et salutem. Matth., V, 16 : Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est. Et infra, 20 : Nisi abundaverit justitia vestra plusquam scribarum et pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum. Et cap. VII, 19 : *Omnis arbor quae non facit fructum bonum, excidetur et in ignem mittetur. Cap. XIX, 16 et 17, interroganti : Quid boni faciam, ut habeam vitam aeternam ? Non ait : « Crede tantum ; » sed : Si vis ad vitam ingredi, serva mandata. Et denique cap. XXVIII, 19 et 20, non solum monet Apostolos ut fidem praedicent et baptizent, sed etiam vult ut doceant servare omnia quae ipse mandavit.

Respondent nunc quidam haeretici, his testimoniis oppressi, fidem quam dicunt sufficere ad justificationem, non esse fidem solam, sed fidem junctam bonis operibus, non quidem quod haec bona opera cooperentur ad justificationem, sed quia comitantur fidem justificantem velut ejus signa, vel ut proprietates et fructus ex ea sequentes. Unde dicunt, prefatis Scripturae testimoniis damnari eos qui olim dicebant solam fidem mortuam et bonis operibus vacuam sufficere ad salutem ; at non eos qui id tribuunt quidem soli fidei, sed fidei vivae, activae et bonis operibus stipatae.

Sed contra 1°. Haec responsio fucata et ad emolliendum horrorem immanis hujus erroris excogitata, aperte pugnat cum principiis haereticorum. Nam illi docent : 1° hominem, dum per fidem justificatur, non vere fieri justum, sed reputari tantum, nec ulla ejus opera esse bona, sed omnia esse peccata mortalia, quamvis ei non imputentur propter Christum. Qua fronte ergo dicunt, non solam fidem, sed fidem junctam bonis operibus justificare, cum secundum illos nulla sint bona opera ? 2° Docent hominem semel per fidem justificatum, nullo flagitio a justitia excidere posse. Ita Calvinus, lib. III Institut., cap. 2, § 11, et Lutherus in Serm. super haec verba : Sic Deus dilexit, etc., excipiens tantum incredulitatem. Sicque semel justificatus per fidem, quamvis fiat fur, homicida, adulter, sodomita, remanet justus. Ergo fides justificat sine bonis operibus, imo cum malis et pessimis ; quod est antiqua haeresis in Scripturis damnata. Unde Lutherus, in cap. 11 ad Galat., expresse dicit : « Fides sine et ante charitatem justificat. » Et tom. I disput. : an opera justificent ? proposit. 3, ait : « Fides, nisi sit sine ullis etiam minoribus operibus, non justificat, imo non est fides. » Et ideo rigidiores Lutherani ingenue fatentur, bona opera nullatenus requiri ad fidem justificantem.

Contra 2°. Scriptura non minus tribuit munus justificandi et salvandi bonis operibus, quam fidei, ut patet ex locis citatis et aliis pluribus. Ergo, si fides cooperetur justificationi, ita et opera.

Arguunt praecipue haeretici ex Apostolo, qui, ut ipsis videtur, totus est ut asserat ad justificationem sufficere fidem sine operibus. Rom., II, 28, ait : Arbitramur justificari hominem per fidem, sine operibus legis. Ibid., IV, 2 : Si Abraham ex operibus justificatus est, habet gloriam, sed non apud Deum. Galat., II, 16 : Scientes quod non justificatur homo ex operibus legis. Philipp., III, 9 : Ut inveniar in illo, non habens meam justitiam, quae ex lege est, sed eam quae est ex fide.

Resp. 1°. Esto Apostolus doceret, fidem sine ullis operibus sufficere ad justificationem, id nullatenus prodesset haereticis ; quia Apostolus intelligit fidem christianam et catholicam, qua credimus divinitatem Verbi incarnati, ejus resurrectionem et alia mysteria in Scripturis contenta, non vero illam fidem ridiculam seu fiduciam qua haeretici credunt peccata sibi esse dimissa.

Resp. 2°. Apostolum solum excludere opera quae vel ante fidem vel post habitam fidem, sed sine fidei gratia fiunt, id est, opera quae ex solis viribus naturae et liberi arbitrii procedunt, qualia erant quaedam honesta justitiae naturae. Ita Augustinus (?) de Libero arb., c. 7, n. 18 : « Homines, inquit, non intelligentes quod ait ipse Apostolus : Arbitramur justificari hominem per fidem, sine operibus legis, putaverunt eum dicere, sufficere homini fidem, etiamsi male vivat et bona opera non habeat. Quod absit ut sentiret vas electionis ! »

Instas. Abraham et Galatae jam renati erant et operabantur ex fide, eo tempore de quo loquitur Apostolus. Attamen tur ex fide, eo tempore de quo loquitur Apostolus. Attamen excludit eorum opera. Ergo.

Resp. Data maj., dist. min. Excludit eorum opera quae fiebant ex gratia fidei, nego ; qua facta fuerant ante fidem, vel quae post fidem habitam non fiebant ex gratia fidei, conc. Nihil obstat enim quod qui habet fidem, aliquando non operetur ex fide, ut dum peccat aut facit opus morale bonum sine relatione ad Deum.

Ad alia argumenta quae objiciunt haeretici, accipe sequentes generales solutiones. Prima est : justificatio fidei tribuitur tamquam ejus initio et radici, non tamen excludendo alia opera ad eam disponentia. Ita Trid., sess. VI, cap. 8¹. Secunda : intelligenda est fides viva, quae per charitatem operatur, ut loquitur Apostolus ad Galat., V, 6. Tertia : per fidem aliquando intelliguntur ea quae in Evangelio seu doctrina evangelica continentur, faciendo ea quae secundum hanc doctrinam sunt facienda. Quarta : quando excluduntur opera, intelligenda sunt opera ante fidem vel sine fidei gratia facta, non vero opera quae ex ipsa fidei gratia fiunt, ut explicui supra ; vel opera legis Mosaica, vel opera externa, quando deest potentia illa exsequendi.