Summa summae S. Thomae, Tomus III

Nomine tributi hic intelligimus omne id quod principi vel reipublicae a privatis solvi solet, sive sit tributum proprie dictum, sive vectigal, sive pedagium, sive tallia et similia onera, in quibus non raro committitur acceptio personarum.

Petes 1° quae conditiones requiruntur ut tributa licite imponantur.

Resp. tres communiter requiri. Prima est authoritas legitima. Secunda est iusta causa, quae ordinarie est bonum publicum ; potest tamen etiam aliquando esse vindicta in subditos rebelles vel hostes victos, ratione iustae punitionis aut reparationis damnorum. Tertia est debita proportio, sic ut, quantum fieri potest, unusquisque secundum suas facultates gravetur, non magis, nec aeque pauperes ac divites, non magis unus mercator quam alter eiusdem conditionis. Onera enim communia sic distribuenda sunt, ut secundum ratam a quovis tolerentur, et qui plus possunt plus graventur ; alioquin non servatur iustitia distributiva, sed est acceptio personarum.

His itaque tribus conditionibus concurrentibus, principes licite tributa imponunt et exigunt ; quia, cum principi ex officio et voluntate populi incumbat administrare rempublicam, curare bonum commune, necessitatibus communibus prospicere, etc., nec ad haec suppellectilem necessariam, nisi mediantibus tributis, iure potest princeps illa imponere et exigere quantum ad suum et suorum officialium decentem statum et necessitates publicas, necessarium est et sufficiens.

Petes 2° utrum sit licitum defraudare tributa.

Resp. Defraudare iusta tributa, sive petantur, sive non, est ex genere suo peccatum mortale contra iustitiam, non solum legalem, sed etiam commutativam, proindeque obligans ad restitutionem.

Prob. 1° ex Apostolo, Rom., XIII, 5-7, dicente : Necessitate subditi estote, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam. Ideo enim et tributa praestatis ; ministri enim Dei sunt in hoc ipsum servientes. Reddite ergo omnibus debita : cui tributum, tributum ; cui vectigal, vectigal.

Prob. 2° ratione. Tributa sunt debita principi a populo, non solum ex iustitia legali, qua partes tenentur concurrere ad bonum totius, sed etiam ex iustitia commutativa. Ergo defraudare, etc. — Prob. ant. Hoc ipso quo populus transtulit in principem authoritatem et reipublicae administrationem, tacite promisit illi iustum functionis stipendium et subsidia rectae administrationi necessaria, ut iam dictum est. Ergo, posita lege tributi quae haec totius populi obligatio in singulos distribuitur, assignata cuique sua portione, et determinatis rebus in quibus est solvendum, singuli tenentur ex iustitia ad illam suam quotam. — Patet consequentia ; quia qua obligatione tenetur totus populus in genere ad sumptus necessarios, ea tenentur singuli in particulari ad suam quotam legitime taxatam.

Dixi in conclusione, « sive petantur, sive non, » attenta scilicet natura debiti ; quia aliter esse potest attenta consuetudine. In certis enim locis consuetudo obtinuit ut tributa non solvantur nisi petita. In his ergo locis mercator transiens non tenetur solvere vectigal, si nemo adsit qui petat, modo tamen absit fraus, ut accideret, si merces absconderet, fugeret, diverteret a via publica ne videretur ab exactoribus, aut aliter deciperet.

Nota bene. Cum legibus tributalibus non sunt confundendae leges quae, absque impositione vectigalis, simpliciter prohibent evehi e provincia, aut in eam invehi certas merces vulgo contrebandes. Qui enim has leges transgrediuntur, non tenentur ad restitutionem vectigalis, quia non est, neque ad mulctam ante sententiam iudicis, quia est poena.

Utrum vero tales leges obligent in conscientia, et utrum transgressores teneantur de damno quod inde reipublicae vel redemptoribus obvenit, dicant alii. Scio quidem plures asserere has leges esse mere ponales, nec obligare nisi ad mulctam post sententiam iudicis, et sic non semel declarasse principes in Gallia et in Belgio. At id mihi non constat. Fateor tamen sic plerumque homines etiam probos apprehendere ; vix enim ullum reperias qui sibi faciat scrupulum, si vel pecunias, vel telas indicas, vel tabacum, vel alias huiusmodi res de regno in regnum transferat, aut saltem eas emat et eis utatur, cum tamen non solum invectio, sed et usus prohibeatur. Quantum ad damna, videtur haec sufficienter compensari per mulctas quas solvere coguntur transgressores deprehensi, quod non raro accidit. Insuper redemptores has defraudationes supponunt, dum contrahunt cum principe, et ideo viliori pretio contrahunt. Caeterum in his omnibus securitatem dare nolim. Id unum affirmo, eos graviter peccare qui hanc negotiationem exercent, quando prohibetur sub poena mortis ; quia non licet se tantae poenae periculo exponere pro lucro temporali. Item quando intendunt se armis offensivis contra custodes defendere.

[Altera sententia negat peccatum a fraudantibus committi, et eos ad restitutionem adstringi, tenens universim leges tributarias esse mere poenales. Ratio est, 1° quia tales leges generatim sub poena, et quidem sub gravi poena feruntur : unde recte praesumitur legislatorem nolle sine culpa obligare. 2° Si omnia tributa integre solverentur, necessitatem publicam excederent. 3° Insuper mulctam, poenam iis quorum fraudes deprehenduntur impositam alias fraudes large compensant, et sic finis intentus attingitur. « An autem, inquit S. Ligorius¹, propter has rationes, quae caeterum non videntur contemnendae, ipsa (haec) sententia sit sufficienter probabilis, sapientioribus remitto. » Ubi advertendum quod, cum rationes quibus fulcitur haec sententia S. Doctori videantur non contemnendae, ipsa sententia vere probabilis ei debuerit apparuisse. Alibi dicit² : « Ego non omitto primam sententiam (sic expositam) suadere. » Eam non tantum suaderet, sed etiam imponeret, si opinionem oppositam ut improbabilem haberet.

Tertia sententia viam mediam tenet et dicit : Peccant fraudantes tributa, quia edita principis non sunt facile reprehendenda ; sed non tenentur ad restitutionem. Ratio est, quia subditi debent quidem leges servare et tributa solvere, sed non secus ac ipse princeps tenetur illas gubernare, videlicet ex sola iustitia legali, a cuius laesione non oritur restitutionis obligatio. Aliunde, ita communiter apprehenditur haec quaestio hodiernis temporibus, tum quia multa tributa excessiva facta sunt ; tum quia tributa quaedam, et forte plura, reputanda sunt iniusta ; tum denique quia fraudationes compensantur mulctis applicatis, quae in hunc finem graves et gravissimae sunt edicta. Ita plures recentiores.

Caeterum, quaestio non videtur regula generali solvenda. Pendet enim ex mente legislatoris et ex interpretatione usuali, qua pro variis temporibus ac locis, imo et variis tributis, variari possunt. Sic, v. g., in Anglia, verisimiliter leges tributariae non aliter quam ad modum legum paenalium obligare existimantur³. In Gallia, poenales satis communiter reputantur leges de tributis indirectis, praesertim pro iure successionis in linea recta, minime vero leges de tributis directis⁴.

In hoc sententiarum conflictu, standum esse videtur regulae practicae a card. De Lugo propositae⁵ : « Mihi, inquit, semper maxime placuit consilium P. Molinae... : ante factum consulendum esse ne tributa defraudentur ; post factum, si poenitens sibi certo aut probabiliter persuadeat in tanta tributorum multitudine esse aliquid iniustum..., non esse cogendum a confessario ad restitutionem ; hac tamen doctrina prudenter utendum esse, tum ne sacramentum Poenitentiae reddant nimis grave, et ne viam salutis praecludant multis, qui, si a confessario obligentur, non restituent et aeternam damnationem incurrent. » Ita etiam Bonacina⁶, Vogler⁷, Scavini⁸, Rousselot⁹.

Card. Gousset, quamvis generaliter stet pro obligatione, eamdem prudentiam erga poenitentes commendat¹⁰.

Hanc regulam refert et approbare videtur S. Ligorius¹¹]

Petes 3° utrum tributa de quorum iustitia dubitatur solvi debeant in conscientia.

Est autem ratio dubitandi de iustitia tributi, inquiunt graves authores, quando nova tributa imponuntur aut antiqua augentur ; item quando est communis persuasio in populo, maxime in probis et doctis, ea quae praetextu necessitatis imponuntur aut augentur, in non necessarios usus expendi, aut in maiori quantitate exigi quam necessitas requirat. Tot enim, inquiunt, conditiones requiruntur ad iustitiam tributi imponendi vel augendi, ut in tanta tributorum multitudine qua his temporibus gravantur populi, merito praesumatur quaedam esse iniusta, plura incerta et dubia. In cuius rei confirmationem producunt cap. Quanquam, de Censibus, in 6°, lib. III, tit. 20, ubi Bonifacius VIII dicit, « pedagiorum exactiones tam contra canonica quam civilia regulariter merito esse damnata, quia « regulariter » deest aliqua conditio regulatae ». Quaestio, inquam, valde perplexa est : an in tali casu tributa sint necessario in conscientia solvenda ?

Quidam affirmant ; quia in dubio an lex sit iusta vel iniusta, praesumendum est in favorem superioris, ut iuste praecipiat, potius quam iniuste ; nec subditorum est eorum praecepta ad examen revocare. Ita Sylvius, Carasutius et alii.

Quidam negant ; quia in dubio est melior conditio possidentis. Subditus autem possidet res suas et immunitatem a tributo. Pro hac sententia citantur Sylvester, S. Antoninus, Caietanus, Petrus Navarrus, Fumus, Arrigon, Medina, Gabriel et alii plures.

Si inter tantos viros sententiam nostram aperire licet, dicam neutrum fundamentum mihi videri satis firmum.

Non primum ; quia non est, totaliter saltem, praesumendum in favorem superioris, quando agitur de interesse ipsius et de damno subditi : de interesse ipsius, quia non sine iure timeri potest ne sit partialis et sibi faveat ; de damno subditi, quia tunc aequum videtur ut subditus, antequam a re sua spolietur, inquirat an vere debeat. Unde cap. Pervenit, de Censibus, Decretal. lib. III, tit. 39, dicitur : « Oportet ut omnis census ad quid et quando persolvi debeat praesciatur. » Id modo magis elucidabitur.

Non secundum ; quia possessio non reddit meliorem conditionem possidentis, nisi in quantum importat praesumptionem veritatis in favorem illius, ut dixi alibi. Quod hic non currit. Ex eo enim quod subditus res suas et immunitatem possideat, non habetur inde praesumptio quod tributum sit potius iniustum quam iustum. Insuper, si subditus possideat res suas, superior possidet authoritatem praecipiendi ; sicque una possessio compensatur per alteram.

Itaque, salvo meliori iudicio, arbitror dicendum de tributis dubiis quod alias dixi de caeteris debitis dubiis, nempe esse solvenda pro rata dubii, ita quod ab iis solvendis non sint omnino liberi subditi, neque ad haec integre solvenda cogantur : ne, ex una parte, si a solutione tributorum dubiorum subditos eximas, noceas principi, cui forte debentur, et ab obedientia ipsi debita subditos iniuste subtrahas ; et ex altera, ne, si ad integram solutionem cogas, damnum inferas subditis, qui ea forte non debent. Igitur solvendum est tributum dubium, ne incurritur periculum committendi iniustitiam ; neque tamen est totum solvendum, quia debitum dubium non est tanti valoris, quanti est debitum certum. Vide Dissert. de Restit., art. 3, Petes 13°. Nolim tamen in hac parte constituere subditum iudicem in propria causa ; sed consulat viros probos et doctos qui, attenta, ex una parte, ratione dubii, et ex altera, quantitate bonorum aut negotiationis, dicant ex aequo et bono quantum solvere debeat, et eorum stet iudicio. Quod autem dico de ipsa solutione tributi dubii, idem est dicendum de restitutione non soluti.

Neque ab hac sententia videtur alienus doctissimus Sylvius, alioquin stans in dubio pro parte principis, dum dicit q. 66, a. 8, concl. 7 : « Si quis fraudet de illis vectigalibus quantum bona fide existimat se plus aequo gravari, neque peccat, neque tenetur ad restitutionem. Quod meminisse oportet confessarios, quando agitur de fraudatorum vectigalium restitutione iniungenda. »

[Iam dictum est alibi hanc solutionem, nempe in dubio de iustitia tributi solvendum esse pro rata dubii, admitti non posse, 1° quia difficile, imo impossibile esset determinare comparative pondus rationum quae pro legislatore et contra eum militant ; 2° quia, cum de obligatione dubia agitur, examinandum et decernendum est an existat, vel non, et quamdiu non clare apparet eam existere, licet practice eam ut nullam habere. Unde vel tota adimplenda est, vel tota relinqui potest. Hoc resultat ex principio posito et probato in quaestione de Probabilitate, in tractatu de Actibus humanis.

Aliter ergo solvenda est haec difficultas.

Lessius¹², et cum eo plures, dicunt tributum solvi debere, cum dubium est mere negativum, id est cum simpliciter nescitur an tributum sit iustum ; quia tum nihil positive invocari potest in favorem tributarii, et contra praesumptio stat pro principe, cuius authoritas est in possessione praecipiendi. Si vero dubium sit positivum, et adsit vera presumptio de iniustitia tributi, negat card. De Lugo¹³, cum Molina, tributum in conscientia esse solvendum : quia obligatio non est certa ; subditus possidet simul suam libertatem et suam pecuniam, quibus privari non debet nisi ex titulo certo ; aliunde principi, aës petenti, incumbit onus probandi suam legem esse iustam. Hanc vero sententiam limitant praefati authores : tributa nova, quorum causa non satis apparet ut iusta ; tributa enim quae a longo tempore ab omnibus pacifice fuerunt soluta praesumuntur iusta, nisi eorum causa penitus cessaverit.

Dices : Est regula iuris quod « in dubio lex praesumitur iusta. » Ergo pariter et tributum.

Resp. Nego paritatem. Stat quidem praesumptio pro legislatore in legibus ordinariis, quia eius authoritas est in possessione praecipiendi, et obedientia denegari aut suspendi non potest, nisi probetur vel ex gravibus rationibus praesumi debeat legem esse iniustam ; quod onus subdito incumbit. E contra, in legibus tributariis, onus probandi iustitiam legis, incumbit principi. Etenim huius modi leges sunt odiosae, et his applicatur regula 15a iuris in 6° : « Odia restringi et favores convenit ampliare. » Insuper, communiter docetur subditum non teneri in dubio ad obediendum, quando praeceptum est nimis difficile, vel grave damnum illi infert, ex hac altera regula iuris : « In dubio favendum est ei de cuius damno agitur. » Porro solutio tributi non iusti est res damnosissima(?).

Praeterea, multi et gravissimi doctores dicunt, pauca [tri]buta esse in quibus statuendis constet omnes conditiones requisitas ut sint iusta fuisse observatas : unde, cum iustitia novi tributi clare non apparet, habet contra se praesumptionem¹⁴

Petes 4° utrum qui merces emit ab eo quem scit iniuste defraudasse vectigalia, teneatur illa solvere.

Resp. negative; quia vectigal non est onus reale, seu rei affixum, quod transeat cum merce, sed onus personale venditoris, quamvis ex rei transportatione contractum.

Caeterum, notandum quod, quamvis non peccet praecise ex hoc quod emat talem mercem, nec teneatur restituere vectigal, si tamen sic emendo moveat alium ad iterum fraudandum, possit peccare et teneri ad restitutionem, ut cooperator damni.

[Constat 1° ex iure naturali. Ecclesia enim est societas in se perfecta, et quatenus est spiritualis et immediate a Deo instituta, societati civili est superior : ex quo duplici titulo est ab hac posteriori independens. Unde : 1° ut societas perfecta, debet instrui omnibus mediis necessariis ad suum finem obtinendum. Atqui, cum homo duplici substantia constet, corpore scilicet et anima, sine bonis terrestribus bonum spirituale fidelium convenienter et complete procurari nequit. Ergo Ecclesia competit ius bona terrestria obtinendi et ut propria possidendi. 2° Si societas civilis potestatem haberet leges suas tributarias Ecclesiae imponendi, Ecclesia non esset huic societati superior, nec ab ea independens; nam tributa exigi non possunt nisi ab inferioribus et subditis. Ergo.]

Constat 2° ex iure civili, L. Sancimus. c. de sacrosanctis Ecclesiis, L. I, tit. 2, qua est Iustiniani imperatoris. Novella 1. S. Lig., lib. IV, n. 617.

Item multa, c. de Episcopis et Clericis, ibid., tit. 3, quae Frederici imperat. Item cap. In qualibet, causa 23, q. 5, quod est Constantii et Constantis imperatorum.

Constat 3° ex iure canonico, cap. Quanguam, de Censibus, in 6°, lib. III, tit. 20, quod est Bonifacii VIII; cap. Clericis laicis, tit. 23, de Immunit.

Magnum concilium Lateran. IV, cui praeter quadringentos et ultra Episcopos, octingentos tam Abbates quam Priores, aderant legati Imperatoris Constantinopol., Regum Romanorum, Gallorum, Anglorum, Hungarorum, Aragonum, et plurium aliorum principum, sub Innocentio III, prohibet sub anathemate ne saeculares exigant ab ecclesiasticis tributa.

Concilium Viennense, sub Clemente V, cui cum trecentis Episcopis aderat Rex Galliae, iubet Ordinariis locorum ut publicent sententias excommunicationis et interdicti latas contra eos qui tributa exigunt a personis ecclesiasticis, pro earum rebus quas non negotiandi causa detulerunt, aut deferri faciunt.

In bulla In Coena Domini, « excommunicantur omnes qui absque speciali et expressa licentia summi Pontificis imponunt collectas, decimas, tallias, prestantias aut alia onera personis ecclesiasticis, aut earum bonis, sive ecclesiarum monasteriorum ipsorum, aut imposita exigunt, aut a sponte dantibus recipiunt, aut his actibus quoquo modo cooperantur. » Quod dicitur a sponte dantibus, intelligitur quando exactor recipit ab eo qui dat ante quam petatur, quia impositum est.

Concilium Trid., sess. XXV, cap. 20 de Reform., praecipit omnes canones et decreta in favorem ecclesiasticarum personarum exacte ab omnibus observari, eaque ore presenti decreto innovat.

[Ita concilium Trident., loco citato : « Cupiens sancta Synodus ecclesiasticam disciplinam in Christiano populo non solum restitui, sed etiam perpetuo sartam tectamque quibuscumque impedimentis conservari, praeter eaque que de ecclesiasticis personis constituit, saeculares quoque principes officii sui admonendos esse censuit, confidens eos, ut catholicos, quos Deus sanctae fidei Ecclesiaeque protectores esse voluit, ius suum Ecclesiae restitui non tantum esse concessuros, sed... nec permissuros ut officiales aut inferiores magistratus Ecclesia et personarum ecclesiasticarum immunitatem Dei ordinatione et canonicis sanctionibus constitutum aliquo cupiditatis studio seu inconsideratione aliqua violent... Decernit itaque et praecipit sacros canones et concilia generalia, necnon alias apostolicas sanctiones in favorem ecclesiasticarum personarum, libertatis ecclesiasticae et contra eius violatores editas, quae omnia praesenti etiam decreto innovat, exacte ab omnibus observari debere. »]

Inter sanctiones canonicas quibus hic alluditur, praecipuum locum obtinent constitutiones Alexandri IV et Bonifacii VIII in 6° Decretal. relatas, lib. III, tit. 23, de Immunit., cap. 1° Quia nonnulli, et 3° Clericis, ubi reprobantur et excommunicatione plectuntur « excessus laicorum qui clericis collectas, tallias et onera imponebant, et excessus clericorum qui talibus consentiebant. »

In hunc locum Rom., XIII, 7 : Reddite omnibus debita : cui tributum, tributum, etc. D. Thomas, lect. 2, dicit : « Ab hoc tamen debito liberi sunt clerici, ex privilegio principum, quod quidem aequitatem naturalem habet. Unde etiam apud gentiles liberi erant a tributis illi qui vacabant rebus divinis. Legitur enim, Gen., XLVII, 20-22, quod Ioseph subiecit Pharaoni totam terram Aegypti, praeter terram sacerdotum, quam a rege tradita fuerat eis, quibus et statuta cibaria ex horreis publicis praebebantur. Et infra dicitur quod in universa terra Aegypti quinta pars solvitur, absque terra sacerdotali, quae libera erat ab hac conditione. Hoc autem ideo aequum est, quia, sicut reges sollicitudinem habent de bono publico in bonis temporalibus, ita ministri Dei in spiritualibus, et sic per hoc quod Deo in spiritualibus ministrant, recompensant regi quod pro eorum pace laborat. »

[Concludendum est ergo praeceptum Apostoli, Rom.,

XIII, 5 et 6 : Subditi estote, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam ; ideo enim et tributa praestantur, non intelligendum esse de legibus tributariis quae bona ecclesiastica afficiunt, quia, secundum declarationem concilii Trident. supra relatam, « Dei ordinationi et canonicis sanctionibus refragantur. Unde cuiusvis generis tributa, sive directa sive indirecta, quibus nunc possessiones ecclesiastica vi legis civilis onerantur, non sunt solvenda propter conscientiam, sed tantum propter iram seu necessitatem.]

Dixi, « regulariter loquendo, » quia sunt quidam casus excepti.

Primus est, si clerici negotiationem exerceant, ut decernit idem Bonifacius, cap. Quanguam cit.

Secundus est, quando facultates laicorum non sufficient ad succurrendum necessitati publicae. Ut autem in hoc casu exigatur tributum a clericis, requiritur consensus Parliamenti, ut patet ex cit. cap. Adversus, Decretal., lib. III, tit. 23, de Immunit. et ex Bulla Coenae. Quod si res non ferat moram, videtur sufficere consensus episcopi et cleri clericis saecularibus et regularibus non exemptis : exemptis vero requiritur consensus suorum praelatorum.

Tertius casus est, secundum canonistas et theologos, quando tributum est aeque primario et aeque immediate in utilitatem clericorum et laicorum, ut pro aggere reparando, ne flumen inundet agros clericorum et laicorum, aut expellendis praedonibus qui vastant territorium in quo clerici habent multas possessiones; id enim aequitati naturali videtur omnino consentaneum. Secus, si contributio spectet immediate et primario communitatem, et secundario tantum ac per consequentiam clericos, quatenus sunt membra communitatis, ut tributa quae spectant ad stipendia principis, bellum gerendum, reparationem arcium et moeniorum civitatis, etc. Ita Sylvester, v° Immunitas, n. 2, cum Panormitano et aliis, et post ipsum Lessius, lib. II, c. 33, dub. 3.

Quartus casus est, si possessio aliqua habebat aliquod onus annexum perpetuum et invariabile, antequam veniret ad ecclesiam, ecclesia tenetur ad illud, quia res transit cum onere suo. C. Cum non sit, Decretal., lib. III, tit. 30, de Decimis et c. Pastoralis, ibid., tit. 31, de Regul. Vide eumdem Sylvestrum, ibid. Non potest tamen novis oneribus gravari.

[Petes 6° utrum bona patrimonialia clericorum sint etiam a tributis immunia.

Resp. duplicem esse sententiam. Prima affirmat : 1° quia Bonifacius VIII, cap. Quanguam, de Censibus, in 6°, lib. III, tit. 20, renovat constitutionem Alexandri IV, « qua statuit ecclesias et personas ecclesiasticas ad pedagia et passagia penitus non teneri, nec ad exhibendum vel solvendum talia pro rebus suis propriis, quas non causa negotiandi deferunt vel deferri faciunt seu transmittunt, » contraria consuetudine quorumcunque, quae dicenda est corruptela verius, non obstante. Ubi res propria ecclesiasticorum, id est eorum bona patrimonialia a tributis exempta declarantur. 2° Quia in bulla Coenae excommunicantur qui imponunt collectas, etc., « personis ecclesiasticis aut eorum bonis sive ecclesiarum aut monasteriorum. » Ubi distinguuntur eorum seu clericorum bona a bonis ecclesiarum, et eadem immunitas huiusmodi bonis attribuitur.

— Altera sententia negat : 1° quia bona patrimonialia clericorum non pertinent ad dominium ecclesiae, et ideo alto dominio societatis civilis subduntur. 2° Quia usus, non contradicente Ecclesia in his posterioribus temporibus, praevaleuit, ut haec bona tamquam saecularia haberentur et iisdem oneribus gravarentur. Haec posterior sententia satis fundata videtur, ut nunc pro vera teneri possit.]

Ne hoc volumen ultra modum excrescat, ad sequens amandatur praesentis tractatus continuatio.