Summa summae S. Thomae, Tomus III

(D. Thomas, q. 33.)

Quamvis, si verborum vis attendatur, differant correptio et correctio ; correptio enim est reprehensio ad emendationem fratris, correctio est ipsa emendatio : usu tamen recepto inter theologos confunduntur et pro uno et eodem sumuntur.

Duplex est correptio delinquentis¹ : Una, quae adhibet remedium peccato in quantum est quoddam malum ipsius peccantis et ordinatur ad eius emendationem, dicitur fraterna. Altera est quae adhibet remedium peccato secundum quod est in malum aliorum et praecipue in nocumentum boni communis, et dicitur iudicialis. Haec est actus iustitiae, cuius est conservare rectitudinem iustitiae unius ad alium. Fraterna autem, cum sit eleemosyna spiritualis, est actus elicitus a misericordia et imperatus a charitate.

De correptione iudiciali hic non agitur, sed tantum de fraterna, quae definiri potest : « Actus charitatis et misericordiae, quo per convenientem sermonem, vel aliquid aequivalens, proximum a malo peccati ad bonum virtutis convertere nitimur. »

Correptio fraterna est in praecepto naturali et divino positivo¹.

Prob. 1° ex Scriptura. Christus, Matth., XVIII, 15, dicit : Si peccaverit in te frater tuus, vade et corripe eum inter te et ipsum solum. Si te audierit, lucratus eris fratrem tuum.

Prob. 2° ratione. 1° Praecepto naturali tenemur subvenire proximo corporaliter indigenti. Ergo, a fortiori, spiritualiter indigenti. 2° Lege naturae tenemur reducere bovem proximi errantem. Ergo, a fortiori, ipsum proximum errantem. 3° Denique, tenemur diligere proximum. Dilectio autem proximi necessario importat, non solum velle et praestare ei bonum, sed etiam ab eo avertere malum, cum possumus. Ergo.

Dico 2° : Ut praeceptum correptionis obliget, requiritur 1° materia sufficiens, nimirum quod peccatum commissum vel committendum sit, per se loquendo, mortale ; 2° requiritur certa eius notitia ; 3° spes emendationis ; 4° necessitas correptionis.

Probantur et explicantur istae conditiones.

Materia sufficiens. — Solum peccatum mortale, et non veniale, esse per se materiam sufficientem et propriam correptionis fraternae, constat 1° ex verbis ipsis Christi, Matth., XVIII, 15, ubi in explicatione huius praecepti dicit : Si te audierit, lucratus eris fratrem tuum. Ergo perierat. Nemo autem perit quoad vitam spiritualem, nisi per peccatum mortale. Addit Christus quod, si corripientem non audiat, adhibendi sunt testes, deinde denuntiandus sit Ecclesiae et habendus ut ethnicus et publicanus. Certum autem videtur haec non praecipi de peccatis venialibus, quia quotidiana sunt et in ipsis iustis reperiuntur. 2° Cum omnis correptio sit onerosa corripienti et odiosa correpto, et peccata venialia sint frequentissima, si urgeret obligatio ea corripiendi, onus foret importabile tam corripientibus quam corripiendis, et neque pax neque tranquillitas inter homines servari posset.

Dixi, « per se loquendo ; » quia per accidens peccata venialia possunt esse materia necessaria correptionis fraternae, ut si ex his sequeretur scandalum, perturbatio tranquillitatis in communitate, periculum proximum peccandi mortaliter, aut detrimentum disciplinae regularis.

Notitia peccati. — Ad hoc ut quis teneatur corripere proximum, debet habere notitiam moraliter certam peccati commissi vel committendi. Unde non sufficit dubium, suspicio, scrupulus aut rumor ; quia, cum correctio pudorem ingerat et sit correcto odiosa, iuste conquereretur, si argueretur de peccato quod non constat, et saepe imprudentes correctiones ex dubiis et incertis indicibus causant graves tricas et dissensiones. Adde quod in dubio praesumendum sit in favorem proximi. Hac ratione plerumque eximuntur a correptione facienda scrupulosi, qui in omnibus timent et suspicantur peccatum.

Spes emendationis. — Requiri spem emendationis manifestum est², quia, cessante fine, cessat ratio operandi propter finem ; finis autem correptionis fraternae est emendatio proximi, in quo differt a correptione iudiciali, cuius finis est bonum commune. Adde quod hoc ipso quo non prodest correptio, obsit, quia correptus non resipiscens gravius peccat. Et hac ratione saepe excusantur a correptione fraterna qui sunt inferioris conditionis corrigiendo.

Non tamen requiritur spes certa, sed sufficit probabilis, modo etiam sit probabile correptionem non obfutura. Si dubitetur an sit profutura, et certum quod non sit obfutura, adhibenda est, sicut medici adhibent medicinam quam certo sciunt non nocituram, quamvis dubitent an sit profutura, dum non est alius modus iuvandi aegrotum. Si vero dubium sit an proderit, et pariter dubium an nocebit, ut saepe contingit in extraneis et ignotis, quorum ingenium non novimus, conferenda est utilitas sperata cum damno quod timetur, et maius est minori praeferendum.

Haec intellige de correptione praecise fraterna et quae nihil aliud intendit quam emendationem delinquentis ; quia, si agatur de correptione quae assumeretur ad alium aliquem finem, ut ad impediendum damnum tertii vel reipublicae, aut dehonorationem Dei per blasphemias, vel seductionem populi per haereticos, etiamsi nulla esset spes emendae in peccante, si sit spes impediendi malum aut damnum ex eius peccato consequens, potest et debet adhiberi correptio et redargutio.

Necessitas correptionis. — Scilicet ad emendationem fratris ; quia, ut discurrit Author³, correctio fraterna ordinatur ad fratris emendationem, et ideo hoc modo cadit sub praecepto, secundum quod est necessaria ad istum finem, non autem quod quolibet loco vel tempore delinquens corrigatur.

Hinc sequitur quod, si frater sit emendatus, aut probabile sit quod ipse se emendabit, ut iure praesumitur in iis qui suae salutis non sunt incurii et solent frequentare sacramenta, nec interim sit periculum relapsus, non tenearis corripere. Similiter si per alios sit corripiendus. At vero, si adsint quidam qui possent forte melius et utilius corripere, et tamen non faciunt, teneris ; quia, ut dictum est de eleemosyna corporali, omnes scientes tenentur in solidum.

Caeterum observandum est quod, cum istae conditiones raro omnes simul reperiantur, raro etiam homines privati teneantur, saltem sub gravi peccato, ad correptionem fraternam.

Petes 1° utrum praeceptum correptionis fraternae obliget cum damno corripientis.

Resp. Si frater sit in gravi necessitate spirituali, a qua licet absolute possit se liberare, nonnisi tamen difficile, sive ob vehementiam passionis, sive ob inveteratam consuetudinem et obstinationem in malo, sive ob ignorantiam aut ob aliam causam ; quilibet tenetur cum aliquo damno suorum temporalium illum corripere, quia plus debemus diligere salutem aeternam proximi, quam quaedam bona temporalia. Ii autem quibus cura animarum incumbit ex officio, tenentur etiam cum periculo vitae in gravi necessitate ; quia ii magis tenentur quam alii, et debent esse parati ponere animam suam pro ovibus suis.

Confer quae superius dixi dissert. IV de ordine charitatis, praesertim art. 3.

Dixi, « in gravi necessitate spirituali ; » quia vix aut ne vix dari potest extrema necessitas spiritualis, a qua scilicet quis absolute non potest se liberare.

[Petes 2° an peccatores ipsi hoc praecepto teneantur.

Resp. affirmative. « Correctio enim delinquentis, ait Angelicus⁴, pertinet ad aliquem in quantum viget in eo rectum iudicium rationis. Peccatum autem non tollit totum bonum naturae, quin remaneat in peccatore aliquid de recto iudicio rationis. Et secundum hoc potest sibi competere alterius delictum arguere. » Si tamen est peccator publicus, a correctione abstinere debet propter scandalum, memor verborum Apostoli, Rom., II, 21-24 : Qui alios doces, te ipsum non doces ; qui praedicas non furandum, furaris... Nomen enim Dei blasphematur per vos inter gentes.

Petes 3° an etiam inferiores teneantur hoc praecepto erga superiores.

Resp. affirmative cum S. Thoma dicente⁵ : « Correctio quae est actus iustitiae per coercionem poenae, non competit subdito respectu praelati. Sed correctio fraterna, quae est actus charitatis, pertinet ad unumquemque respectu cuiuslibet personae ad quam charitatem debet habere, si in ea aliquid corrigibile inveniatur. Actus enim ex aliquo habitu vel potentia procedens, se extendit ad omnia quae continentur sub obiecto illius potentiae vel habitus, sicut visio ad omnia quae continentur sub obiecto visus. Sed quia actus virtuosus debet esse moderatus debitis circumstantiis, ideo in correctione qua subditi corrigunt praelatos debet modus congruus adhiberi, ut scilicet non cum protervia et duritia, sed cum mansuetudine et reverentia corripiantur. Unde Apostolus dicit, I Tim., V, 1 : Seniorem ne increpaveris, sed obsecra ut patrem. »

Petes 4° an corripiendus sit qui peccat ex ignorantia.

Resp. 1°. Si peccat ex ignorantia vincibili, certe corripiendus est, quia tunc est in mala fide, neque excusatur a peccato.

Resp. 2°. Si delinquit ex ignorantia invincibili, monendus est : 1° cum agitur de necessariis ad salutem, vel de scandalo aliorum avertendo. Nec praetereunda est correptio, tametsi delinquentis emendatio vix sperari possit, ne alii forte id pro licito iudicent quod non corrigetur. Si obiiciatur, peccatum eius ex materiali tunc formale evasurum et eum inde spiritualiter perire posse; respondendum, id priori casu, eum similiter periturum ex ignorantia etiam invincibili necessariorum ad salutem; in posteriori casu, charitatem requirere ut scandalum proximi praeveniatur. 2° Cum violatur, etsi solum materialiter, lex divina, naturalis aut positiva, et sperari potest monitionis profectus; cognitio enim et observantia legis certae est semper quid bonum et maxime optandum. Ita communiter. Si vero emendatio non probabiliter praevideatur, relinquendus est delinquens in bona fide, ne formaliter peccet. 3° Si vero ius mere humanum sit in causa, pluribus contradicentibus, probabilius monitio est facienda, si prudenter fieri posse videatur, ad pravum habitum removendum⁶ . Certo autem in huiusmodi delinquentem animadvertere debent, qui ex officio subditos docere tenentur, ut praelatus, confessarii, magistri⁷ .

Hunc ordinem tradidit Christus, Matth., XVIII, 15-17, his verbis : Si peccaverit in te frater tuus, vade et corripe eum inter te et ipsum solum. Si te audierit, lucratus eris fratrem tuum; si autem te non audierit, adhibe tecum adhuc unum vel duos, ut in ore duorum vel trium testium stet omne verbum. Quod si non audierit eos, dic Ecclesiae ; si autem Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus. Sunt ergo tres gradus in ordine correptionis fraternae : primus, corripere secreto; secundus, corripere coram uno vel duobus; tertius, dicere Ecclesiae seu praelato. Quaestio est utrum iste ordo sit in praecepto quoad omnes suos gradus¹ .

Dico 1° : Si peccatum sit publicum, id est maiori parti communitatis notum, admonitio secreta non debet necessario praecedere denuntiationem, sed est publice arguendum, iuxta illud, I Tim., V, 20 : Peccantes coram omnibus argue, ut caeteri timorem habeant; quod de peccatis publicis intelligit Aug., Serm. 822, concludens : « Ergo ipsa corripienda sunt coram omnibus, quae peccantur coram omnibus; ipsa corripienda sunt secretius, quae peccantur secretius. »

Ratio est² : 1° Quia, quando peccatum est publicum, non est tantum adhibendum remedium ei qui peccavit, ut melior fiat, sed etiam aliis in quorum notitiam devenit, ut non scandalizentur. 2° Quia finis propter quem praemittenda est admonitio secreta, qui est conservatio famae, cessat cum per publicitatem peccati fama peccantis sit perdita.

Dico 2° : Si peccatum sit occultum, sed vergens in nocumentum aliorum, sive corporale, sive spirituale, puta si aliquis occulte tractet de proditione patriae, si haereticus privatim homines a fide avertat, si magus aut sortiarius occulte agat in perniciem aliorum, si pharmacopola vendat pharmaca perniciosa, etc.; oportet statim procedere ad denuntiationem, non praemissa admonitione secreta, ut huiusmodi nocumentum impediatur³ : partim quia tunc non habent locum verba Domini, frater enim peccans non peccat in te tantum; partim quia debemus magis curare ne proximus innocens in corpore vel anima laedatur, quam ne fama peccatoris perdatur.

Excipe, nisi forte aliquis firmiter existimet quod statim per secretam admonitionem posset huiusmodi mala impedire⁴ . Sed hoc vix locum habet in haereticis, qui nec ipsam Ecclesiam audire volunt, et in magis ac sortiariis, propter obstinatam voluntatem in malo.

Dico 3° : Si peccatum sit occultum et soli peccanti ac ei in quem peccatur noxium, per se loquendo, necessario est praemittenda secreta monitio denuntiationi⁵ .

Prob. 1° ex verbis Christi : Si peccaverit in te frater tuus, vade et corripe inter te et ipsum solum. 2° Lege naturali tenemur curare proximum cum minori, quantum fieri potest, damno eius famae; est enim fama utilis et in temporalibus et in spiritualibus : sicut medicus corporalis sanitatem aegroto confert, si potest, sine alicuius membri abscissione; si autem non potest, abscindit membrum minus necessarium, ut vita totius conservetur. Ergo fama fratris peccantis non est minuenda apud superiorem, quando per privatam correptionem speratur emendatio. 3° Quia immediata denuntiatio sine secreta monitione saepe movet proximum ad indignationem contra denuntiantem, et ad ulteriorem lapsum, iuxta illud Hieronymi, in verba citata Matth. : « Corripiendus est seorsim frater, ne, si semel pudorem vel verecundiam amiserit, permaneat in peccato. » Multi enim timore infamiae a peccato retrahuntur, qui quando se infamatos vident, irrefrenate peccant.

Dixi, « per se loquendo; » quia per accidens non est praemittenda secreta correptio denuntiationi in certis casibus. 1° Non est praemittenda, si fundate praesumatur non profutura⁶ . 2° Si correpturus sit minus idoneus ad corripiendum, et videatur quod melius fiet per praelatum, quatenus praelatus est pius, discretus, spiritualis, non habens rancorem aut odium adversus subditum, potestque pluribus modis impedire peccatum, licet statim illi fieri delatio. Idem dicit de aliquo alio viro pio et prudenti.

Neque hoc est dicere Ecclesiae ; quia non dicitur praelato ut iudici et superiori, sed ut personae proficienti ad correctionem et emendationem proximi, et quasi fratri.

Neque etiam in hoc violatur praeceptum Domini de monitione secreta praemittenda denuntiationi ; quia, cum sit affirmativum et in bonum corripiendi, debet observari in quantum circumstantiae locorum, temporum et personarum indicant observandum. Neque conqueri potest corripiendus de sui diffamatione apud superiorem; levis enim est haec diffamatio, attentis prudentia, probitate et benevolentia quae supponuntur in praelato, debetque illum sufferre pro consequenda meliori modo sua salute.

Dico 4° : Si post pluries adhibitam infructuose admonitionem secretam, sit spes quod ulterius procedendo frater emendabitur, debemus ulterius procedere, adhibendo testes, deinde denuntiando praelato, ut patri, quantumvis peccatum sit occultum. Si vero non sit spes quod ulterius procedendo frater emendabitur, non est ultra privatam monitionem procedendum⁷ .

Prob. prima pars : 1° ex lege statuta a Christo. 2° Ex charitate tenemur consulere famae et saluti proximi, magis tamen saluti quam famae, si utraque haberi non possit. Si ergo inductio testium aut denuntiatio sit necessaria saluti proximi, negligi debet leve famae detrimentum ex adhibitione testium aut ex denuntiatione facta praelato tamquam patri, ut salus obtineatur; sicut prudens medicus pro conservatione vitae totius abscindit membrum minus necessarium, ut iam diximus ex Authore.

Prob. secunda pars. Correptio fraterna et totus eius processus ordinantur ad bonum et emendationem fratris; quare, quando non speratur emendatio fratris procedendo ad inductionem testium et ad denuntiationem, abstinendum est ab illis.

Dixi, « denuntiando praelato, ut patri; » quia, si peccatum occultum fratris non sit nisi ipsi noxium, neque tale quod bonum commune exigat deferri ad iudicium, non licet denuntiare denuntiatione iuridica praelato ut iudici, sed tantum ut patri; neque potest praelatus cui istud peccatum per viam correptionis fraternae innotescit, contra illum fratrem iudicialiter procedere, neque excommunicatione publica aut alia poena diffamante punire : quia et ipsa correptio fraterna et totus eius ordo atque processus ad solum bonum et emendationem fratris ordinantur, processus autem iudicialis ad bonum dumtaxat commune et publicum. Adde quod frater per suum peccatum occultum non amisit ius ad famam, neque reipublicae bonum exigit ut diffametur. Ergo praelato ut patri subditus delinquens fraterne est denuntiandus, sic ut praelatus non possit ipsum excommunicatione publica, aut aliis poenis iuris infamantibus plectere, sed coram denuntiatore et testibus, seu paucis viris gravibus, ipsum corripere et moderatis poenis privatis, ut flagellatione, ieiunio et similibus castigare, ipsique prohibere sub poena excommunicationis ne in tale peccatum relabatur. Quod si non obtemperet, erit excommunicatus, atque ita sicut ethnicus et publicanus, ut fert sententia Christi, non tamen publice, sed privatim; neque poterit denuntiari ut talis, quamdiu peccatum manebit occultum.