Summa summae S. Thomae, Tomus III

Regula generalis in qua fundantur omnes causae excusantes a restitutione statim vel absolute facienda, haec est: « Quotiescumque dominus rationabiliter consentire debet quod restitutio differatur vel omittatur, potest differri vel omitti, licet de facto sit invitus; » quia detentio rei alienae non est iniusta, nisi sit rationabiliter invitus dominus.

Ex hoc generali principio lumine naturali noto assignantur sequentes causae excusantes a restitutione statim vel absolute facienda.

Prima causa. Impotentia.

Est impotentia debitoris, sive physica, ut si nihil omnino habeat ad restituendum, ad impossibile enim nemo tenetur; sive moralis, hoc est magna restituendi difficultas. In moralibus enim illud dicitur impossibile, quod est valde difficile, quodque decenter ac honeste fieri non potest; quia scilicet tunc creditor irrationabiliter vellet sibi fieri restitutionem.

Haec autem causa tamdiu excusat a restitutione, quamdiu durat, sic ut quasi sopiatur durante impotentia, et ea cessante reviviscat.

Porro impotentia moralis, seu magna difficultas restituendi, admodum late extenditur. Unde

Primo. Est impotentia moralis per se et regulariter loquendo, quando quis restituere non potest absque gravi detrimento bonorum superioris ordinis: qualia sunt bona animae, corporis et famae seu honoris, ad bona inferiora.

Ratio est, quia id dominus irrationabiliter exigeret, cum sit contra ordinem charitatis, nec ita secum agi velit. Insuper non servaretur aequalitas, cum debitor longe maioris detrimenti pateretur, quam sit creditoris detrimentum.

Dixi, « per se et regulariter loquendo; » quia potest contingere quod bonum superioris ordinis ita attenuetur, et bonum inferioris ordinis ita augeatur, ut secundum prudentem hominum aestimationem istud pluris valeat quam illud in ordine ad vitam civilem. Sic plura minuta aureorum pluris aestimantur, hominum iudicio, quam levis infirmitas, aut fama vilissimae personae. Et tunc restitutio boni inferioris ordinis facienda est cum dispendio boni superioris ordinis, alioquin foret rationabiliter invitus creditor.

Secundo. Impotentia moralis restituendi est, non solum extrema, sed etiam gravis necessitas debitoris vel suorum; quia irrationabilis esset dominus qui vellet in tali casu sibi restitui.

Sed difficultas est utrum, si creditor sit in pari necessitate, debitor tunc teneatur restituere.

Resp. Si agatur de extrema necessitate, debitor non tenetur restituere, nisi per ipsam rei alienae ablationem creditorem in hanc extremam necessitatem coniiceretur; quia in extrema necessitate omnia sunt communia. Sic qui in ea constituitur, quod possidet sibi necessarium possidet ut suum, et non ut alienum, et consequenter non tenetur abdicare.

[Excipe, nisi dominus praecise ob subtractionem rei ablatae in extremam necessitatem coniiciatur; quia auferre alicui rem ad conservationem vitae necessariam, est idem ac eum occidere. Unde, in casu, melior haberi debet conditio domini prius possidentis.¹ ]

Si vero agatur de gravi tantum necessitate, debitor tenetur restituere; quia in sola extrema necessitate, et non in gravi, omnia sunt communia. Unde tunc melior est conditio creditoris quam debitoris. Exigit etiam aequitas naturalis ut, si ex rei absentia aliquis debeat pati damnum, illud potius subeat is ad quem res non pertinet, quam ille cuius est.

[Fieri potest ut, utroque in gravi necessitate existente, restitutio debitorem coniiciat in necessitatem extremam. Communiter tenetur tunc restitutionem differri posse, si restitutio ex causa iusta debeatur. Si vero obligatio ex delicto sit orta, probabile est etiam restitutionem non esse urgendam; quia dominus tenetur ex charitate dilationi consentire. Excipitur tamen casus quo res adhuc in specie et in individuo existit; quia rem reddendo, fur simpliciter constituitur in eodem statu in quo erat ante furtum, et tunc dici non potest extremam necessitatem nasci ex restitutione.]

Tertio. Est impotentia moralis restituendi, quando restitutio fieri non potest absque eo quod debitor cadat a statu legitime acquisito; quia tunc est gravis necessitas, et insuper fieri non potest talis mutatio absque gravi debitori et familiae dedecore.

[Si tamen propria culpa debitor in talem angustiam delapsus sit, sibi ipsi imputare debet quod iam sine sui status amissione non possit satisfacere, et si creditori ex dilatione aequale damnum immineat, cum eius conditio melior sit, debitor illud subire debet.²]

Quarto. Est impotentia moralis restituendi, quando debitor restituendo pateretur damnum longe maius in suis bonis eiusdem ordinis, quam creditor ex carentia rei suae vel sui debiti: ut si ad restituendum debitum pecuniarium cogeretur vendere domum, praedium, longe minori pretio quam valeat; si ad rem remittendam expensas longe maiores quam ipsa valeat, debeat facere ut iam dixi supra.

Secunda causa. Gessio bonorum.

Secunda causa suspendens restitutionem, est cessio bonorum, seu, ut alii dicunt, cessio fori, cum nempe debitor omnibus suis debitis solvendis impar, quae ipsi supersunt, bona creditoribus dimittit.

Huius autem cessionis privilegium, si facta sit sine malitia, dolo, fraude, etc., sed solum ex adversa fortuna qua debitor factus est solvendo impotens, valet dumtaxat in foro externo, ut debitor non possit amplius propter debita conveniri coram iudice, nec carceri tradi, et si sit traditus debeat liberari. Quod si post cessionem aliquid modicum ad decentiam status necessarium acquisiverit, non poterit iterum a prioribus creditoribus conveniri, ut haec ea pauca bona vendantur; secus, si multa acquisiverit.

L. Is qui. L. Qui bonis. L. Si debitoris, ff. de Cess. bon., lib. 42.

Quantum vero ad conscientiae forum, non magis excusat a restitutione huiusmodi cessio, quam excusaret necessitas sine cessione. Unde, si debitor cedens bonis postea ad pinguiorem fortunam redeat, tenetur quod debet solvere, etiamsi forte cum ipsis composuerit; quia ordinarie creditores sic componunt inviti, ex eo quia non possunt nunc plus habere, et ideo non sunt censenti cedere iuri quod habent ad residuum, si debitor possit aliquando solvere.

[Cum hic casus frequentissime hodie occurrat, fusius est exponendus.

Cessio bonorum est, 1° voluntaria, seu libere ab omnibus creditoribus acceptata, et tunc habet eos effectus de quibus debitor et creditores conveniunt; vel 2° iudiciaria seu per sententiam iudicis legitimi declarata. Haec posterior est quoddam beneficium ab ipsa lege infortunato et bonae fidei debitori concessum, ut, non obstante qualibet alia in contrarium stipulatione, a creditorum molestiis liberetur.³

Ex iure moderno: 1° Decoctio, seu status debitoris integre solvere non valentis, ex quo sequitur cessio, est vel inculpabilis, vel culpabilis. In priori casu, si decoctus mercaturam aliquam exerceat, res agitur apud tribunal commercii, ubi existit, et dicitur gallice faillite; secus vocatur déconfiture, et apud tribunal ordinarium agitur. In posteriori casu, decoctio iudicatur vel ut delictum, banqueroute simple, vel ut crimen, banqueroute frauduleuse, et a tribunali vel correctionali vel criminali proportionatis poenis plectitur.

Porro per cessionem bonorum sine fraude peractam suspenditur quidem, sed non tollitur restituendi obligatio. 1° Suspenditur, tum in foro interno, ob impotentiam, tum in foro externo, ex concessione creditorum vel ex beneficio legis. 2° Non tollitur; quia, nisi aliter esse alicubi constet, nec lex⁴, nec creditores intendunt remittere debitori quod nondum fuit solutum. Unde, si postea debitori pinguior fortuna obveniat, tenetur reliquum debiti solvere⁵; imo debet, in quantum potest, laborare, ut integra solutioni satisfacere possit.

Notandum est hanc obligationem praescribi posse, sicut et caeteras, per triginta annos, si creditores per hunc lapsus temporis solutionem petere neglexerint. Imo posset exstingui per tempus minus longum, ex communi legis interpretatione, quae intuitu boni publici, potest, sicut et prescriptio legalis, dominium transferre; quod in Anglia⁶ et in America septentrionali⁷ admitti non improbabiliter asseritur.

Per cessionem bonorum non perimitur ius debitoris ad congruam sui suorumque sustentationem. Non est enim peioris conditionis quam caeteri debitores, quibus familiae necessitas gravis est iusta causa restitutionem differendi.⁸ ]