Summa summae S. Thomae, Tomus III

(D. Thomas, IIae IIae, q. 58.)

Iustitia sumitur dupliciter : 1° generaliter pro sanctitate christiana seu pro collectione omnium virtutum, quo sensu dicebat Christus, Matth., V, 20 : Nisi abundaverit iustitia vestra plus quam Scribarum et Pharisaeorum, etc. 2° Sumitur specialiter pro virtute particulari, quae est secunda inter Cardinales, qua quis inclinatur ad reddendum unicuique quod suum est, et de illa hic agitur.

Iustitia definitur in iure, ex Ulpiano : « Constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuens. »

Per voluntatem non intelligitur ipsa potentia volendi, sed actus¹; unde definitur habitus per actum : quod non est insolitum. Dicitur « perpetua », non ex parte actus qui perpetuo duret, sed ex parte obiecti, quatenus iustus vult reddere perpetuo et in omnibus cuique ius suum : unde, si quis velit hanc definitionem ad debitam formam reducere, dicat quod iustitia sit « virtus inclinans constanter voluntatem ad perpetuo reddendum unicuique ius suum ». Hinc habes, esse de ratione iustitiae proprie dictae quod sit ad alterum.

Dico 2°: Obiectum materiale remotum iustitiae sunt res exteriores quae commutantur aut distribuuntur. Materiale proximum sunt actiones quibus hae res commutantur et distribuuntur. Quia iustitia in hoc differt ab aliis virtutibus moralibus, quod hae rectificent primario et per se hominem in seipso, iustitia vero in ordine ad alium². Atqui ordinatio unius hominis ad alium non attenditur secundum interiores affectiones seu passiones, sed secundum exteriores actiones et res quibus homines sibi invicem communicare possunt, ut sunt, quoad res, bona fortunae, pecuniae, domus, agri, frumenta, etc.; quoad actiones, eae quibus istae res commutantur, nimirum venditio, solutio, mutuum, commodatum, locatio, etc.; item etiam eae actiones in quibus nulla intervenit res exterior, ut honoratio, laudatio, detractio, etc. Ergo.

Obiectum formale quod iustitiae est ius acceptum pro iusto, seu aequali alteri debito³; quia id principaliter intendit et facit iustitia, ut patet ex eius definitione, et per hoc ab aliis virtutibus distinguitur. Unde dicitur iustus qui hanc aequalitatem facit aut servat, iniustus qui non servat.

Obiectum formale quo est ratio debiti, seu ius in altero, sumptum pro legitima facultate possidendi, alienandi, etc. Ratio enim cur aequale alteri reddam, est quia ipsi debeo; debeo autem quia ille alter habet ius ad illud : debitum enim et ius sunt correlativa.

Dico 3°: Subiectum iustitiae est voluntas⁴. Non enim est intellectus, quia iustitia non ordinatur per se primario ad dirigendum aliquem actum cognoscitivum; neque est appetitus sensitivus, quia appetitus sensitivus sequitur apprehensionem sensitivam, apprehensio autem sensitiva non considerat proportionem unius ad alterum, quod spectat ad iustitiam ; hoc enim est proprium rationis. Ergo.

Iustitia, ut sic, dividitur in generalem seu legalem, qua ordinat cives ad bonum generale seu commune, ut partes ad totum, et particularem, quae ordinat civem ad civem¹.

Dico 2°: Iustitia particularis subdividitur adaequate in commutativam et distributivam, tamquam in species essentialiter distinctas²

Prob. prima pars³. Iustitia particularis est virtus qua quis ordinatur ad aliquam personam particularem. Atqui duplex est ordo unius ad alterum particularem, nempe vel partis ad partem, vel totius ad partem. Primum dirigit iustitia commutativa, secundum distributiva. Ergo.

Prob. secunda pars⁴. 1° Cum ad rationem iustitiae pertineat quod debitum alteri reddat, ubi invenitur specialis ratio debiti alicui personae, ibi est specialis virtus. Atqui in iustitia commutativa et distributiva invenitur specialis ratio debiti. Ergo. — Prob. min. In commutativa redditur cuique quod suum est et debitum simpliciter, scilicet quod est ipsi proprium et appropriatum atque in eius dominio, licet ab altero detineatur. In distributiva vero redditur cuique quod suum est et debitum, non simpliciter, sed secundum quid, iure scilicet condignitatis et communitatis cuius est pars; quae enim sunt totius, quodam modo sunt partium. Atqui haec ratio debiti est diversa, ut patet. Alia enim ratione debetur res quae est propria creditoris et iam in eius dominium immissa; alia quia est totius communitatis cuius est membrum, et ea ratione, attenta eius condignitate, habet ius ut fiat propria. Ergo.

Nota. Et haec est ratio cur violatio iustitiae commutativae inducat obligationem restituendi, non violatio iustitiae praecise qua distributivae.

Prob. 2°. Generalis forma iustitiae est aequalitas⁵. Atqui reperitur diversa aequalitas in iustitia commutativa et distributiva. Ergo. — Prob. min. In commutativa est aequalitas absoluta rei ad rem, qua dicitur proportio arithmetica, ut si debeas centum, reddas centum; in distributiva est aequalitas non absoluta, sed proportionis, qua dicitur geometrica, ut si, v. g., in distributione boni communis dentur decem nummi ei qui habet sex gradus meriti, dentur quinque ei qui habet tres gradus. Ergo.

Petes utrum inter patrem et filium non emancipatum, inter dominum et mancipium, inter virum et uxorem sit iustitia proprie dicta.

Resp. esse iustitiam proprie dictam, non tamen omnino perfectam⁶; quia, licet filius, ut filius, sit aliquid patris, tamquam pars eius, mancipium aliquid domini, ut eius instrumentum, uxor aliquid viri, qui est eius caput et cui subiecta est, ex quo capite non est inter illos perfecta iustitia ad alterum : attamen, quatenus homines isti sunt supposita distincta, filius a patre, mancipium a domino, uxor a viro; iustitia sub ista ratione est ad alterum, sicque salvatur ratio iustitiae proprie dictae, licet non omnino perfecta.