Summa summae S. Thomae, Tomus III

[Resp. Religio mosaica iisdem elementis essentialibus constabat, quibus religio primaeva, his elementis non suppressis ne funditus immutatis, sed tantum amplificatis. Unde populus Israeliticus, a Deo ipso politice constitutus, fuit continuatio Ecclesiae primaevae, et praeparatio Ecclesia a Christo institutae.

Quamvis autem Ecclesia mosaica iisdem elementis constaret quibus constabat Ecclesia primaeva, magnum discrimen inter utramque notandum est quoad constitutionem externam. Primaeva enim Ecclesia coalescebat ex cunctis hominibus qui, traditionem oralem servantes, reparatorem venturum, a Deo statim post generis humani ruinam promissum, expectabant, et verum Deum more maiorum colebant. Erat igitur tunc Ecclesia inter diversas gentes dispersa, et solo religionis nexu colligata et adunata. Mosaica vero Ecclesia non tantum religiose, sed etiam politice divinitus fuit constituta, ita ut Israelitica gens, a caeteris nationibus discreta et omnino separata, vere populus Dei esset, in quo promissio divina servaretur, per quem hominum redemptio praepararetur, et ex quo, tempore praestituto, oriretur Salvator universalis, de quo Iacob moriturus vaticinans dixerat, Gen., XLIX, 10, quod ipse erit expectatio gentium.

Haec electio et segregatio a Deo ipso affirmatur. Dicit enim, Exod., XIX, 5 : Si ergo audieritis vocem meam, et custodieritis pactum meum, eritis mihi in peculium de cunctis populis; mea est enim omnis terra. Deuter., VII, 6 : Quia populus sanctus es Deo tuo, te elegit Dominus Deus tuus, ut sis ei populus peculiaris de cunctis populis qui sunt super terram. Ne hic populus aliis commisceatur et cum eis confundatur, iubente Domino, omnes gentes vicinae ut hostes tractari debent, et prohibetur ne Israelitae eum eis connubia ineant, ibid., VII, 3.

Ut finem suum altissimum perfecte attingeret Deus, populo suo gubernium mere theocraticum dedit, eum etiam in civilibus per ministros ab ipso deputatos monarchice regens, ita ut sibi ipsi regalis authoritatis exercitium reservaret. Directe igitur elegit Dominus populi sui duces, Moysen, Iosue, etc. Cum postea, populo regem postulante, Deus eius precibus annuit, Samueli designavit quem ungeret, Saulem primum, deinde Davidem, ex cuius familia non auferetur sceptrum..., donec veniat qui mittendus est, Gen., XLIX, 10. Cum potestas legislativa sit attributum essentiale monarchicae authoritatis, Deus ipse tem poralium rerum administrationem ordinavit, multiplicibus decretis in libris Exodi, Levitici, Numerorum et Deuteronomii consignatis, quorum observationem his verbis praescribebat, Deuter., IV, 1 et 2 : Et nunc, Israel, audi praecepta et iudicia quae ego doceo te; ut faciens ea, vivas... Non addetis ad verbum quod vobis loquor, nec auferetis ex eo. Custodite mandata Domini Dei vestri, quae ego praecipio vobis. Causae graviores iudicio divino remittebantur, et a Deo respondente dirimebantur, Num., XXVII, 4. Rebus militaribus praeerat, ut patet ex columna ignea exercitum in deserto dirigente, et multis praeliis quae nonnisi Domino iubente fuerunt commissa. Quibus omnibus et multis aliis demonstratur Deum populi sui regimen, etiam in rebus ex natura sua profanis, sibi retinuisse, ut arceretur periculum ne quid a legislatore humano statueretur quod vocationi speciali huius gentis repugnaret.

Si Deo negotiis inferioribus per semetipsum ita providendum esse expedire visum est, multo magis res spirituales, quibus gloriam suam et generis humani salutem procurare decreverat, ordinare debuit. Porro, tria erant ad hunc duplicem finem obtinendum necessaria, ut in art. praeced. dictum est, scilicet dogmata, praecepta moralia et cultus divinus. In his igitur positive intervenit divina authoritas.

1° Dogmata ab origine mundi revelata, nunquam fuerunt mutata, sed in dies, sicut nobis id conspicientibus his novissimis temporibus in Ecclesia catholica evenit, luce clariori illustrata. Ita factum est vigente lege mosaica. Promissio redemptoris venturi saepe renovatur. Prophetae a Deo suscitantur, qui, eius Spiritu illuminati, Messiam repetitis oraculis annuntiant. Ille est qui mittendus est, et ipse erit expectatio gentium, Gen., XLIX, 10. Ille est quem Dominus Moysi designavit, dicens, Deuter., XVIII, 18 : Prophetam suscitabo eis de medio fratrum suorum similem tui, et ponam verba mea in ore eius, loqueturque ad eos omnia quae praecepero illi. Ille est cuius historiam contexuerunt David, Isaias, Ieremias, Zacharias, aliique prophetae, ita ut eorum scripta recte iureque fuerint Evangelium anticipatum nuncupata, et Philippus ad Nathanael potuerit dicere, Ioann., I, 45 : Quem scripsit Moyses in lege, et prophetae, invenimus Iesum, filium Ioseph, a Nazareth. Ut de eius adventu certissime constet, per Danielem, cuius prophetia expendetur in tractatu de Incarnatione, praecise determinatur numerus annorum post quos Christus dux apparebit et occidetur, Dan., IX, 24-27. Hanc praeparationem propheticam commemorat Apostolus, dicens, Hebr., I, 1 : Multifariam multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis, novissime diebus istis locutus est nobis in Filio, quem constituit haeredem universorum.

Praenuntiabatur insuper Christus, sive per istos homines quos Deus suscitavit ad populum suum eripiendum a periculis saepius imminentibus, quales fuerunt Moyses, Iosue, Gedeon et alii, sive per res symbolicas quae eum adumbrabant, inter quas praecipuum locum tenent sacrificia generatim, agnus paschalis et alia sacramenta. Et sic, ut dicit Apostolus, 1 Cor., X, 11, omnia in figura contingebant illis.

Ad futuram incarnationem divinam, omnes veritates dogmaticae in praeced. art. enuntiatae referebantur, vel ex ea procedebant.

2° Lex moralis homini primitus data nullam pariter, quoad essentialia, mutationem passa est, nec pati poterat. Quia vero necesse erat eam a populo electo perfectissime observari, eam solemniter et cum terrifico apparatu, in monte Sinai, per angelum suum Deus promulgavit, et duabus lapideis tabulis insculptam Moysi tradidit, addito, ut iam dictum est, praecepto de sabbati sanctificatione, Exod., XX. Et quia Israelitae iam dura cervice erant et incircumcisis cordibus et auribus, Act., VII, 51, ideo Moyses iterum postea decalogum coram populo proclamavit, Deuter., V. Cuncta quae Deus insuper mandavit, sive ad regimen politicum instituendum, sive ad cultum publicum ordinandum, ad eamdem legem accessorie pertinebant, quia ut Dominus supremus locutus est, cui debetur obsequium et adoratio, et praecepta ritualia non erant nisi regula practica quibus primi mandati observatio deter minabatur. Et his omnibus annuntiabatur Christus, de quo prophetice ait Isaias, XXIII, 22 : Dominus iudex noster, Dominus legifer noster: Dominus rex noster ipse salvabit nos;¹ qui de seipso dixit, Matth., V, 17 : Nolite putare quoniam veni solvere legem, aut prophetas : non veni solvere, sed adimplere.

3° Quia populus Israeliticus iam politice constitutus fuerat, cultum publicum institui necesse erat; quia honor Deo exhibendus est, non tantum ab homine privato, sed etiam a societate collectiva sumpta, praesertim cum gens aliqua fuit divinitus electa ad praeparandam viam Messiae venturo ut religionem perfectissimam inter homines statueret, qui ipse dicturus erat, Ioann., IV, 23 : Venit hora, et nunc est, quando veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu et veritate.

Porro cultus publicus ordinari non poterat, nisi prius institueretur authentice publicum sacerdotium, cuius munera certis personis committerentur. Itaque, constitutis a Domino Moysi loquente, primum forma et dispositione tabernaculi, quod erat templum portatile, et omnibus quae ad sacrificia et alias caeremonias sacras respiciebant, Exod. et Levit., Aaron secundum ritum a Deo praescriptum in pontificem consecratur, et filii eius in sacerdotes, Levit., VI. Haec electio per miraculum virgae Aaronis florentis et fructificantis confirmatur, quo signo tribus Levi cultui divino singulariter mancipatur, aliis exclusis, Num., XVII et XVIII. Ubi observandum est quod, quamvis Moyses a Deo populo regendo praefectus fuerit, non ideo ei licebat sacerdotium assumere ; dicitur enim ei tantum, Exod., XVIII, 19 et 20 : Esto tu populo in his quae ad Deum pertinent, ut referas quae dicuntur ad eum, ostendasque populo caeremonias et ritum colendi; Aaroni vero et eius filiis, eorumque successoribus, praecipitur ut cunctas leges rituales a Domino datas observent cultu rituque perpetuo in generationibus suis, Levit., XXIV, 3. Quia vero sacerdotium hoc, sacrificia, ritusque omnes ita divinitus statuta erant figurativa et praenuntiabant eum qui pontifex factus est in aeternum, Hebr., VI, 20, et eius immolationem, cultumque perfectum ab eo ordinatum in Ecclesia cum qua promisit se futurum esse usque ad consummationem saeculi, Matth., XXVIII, 20, per Danielem praedictum est ea omnia mansura esse usque ad Christum ducem, quo occiso, civitatem et sanctuarium dissipari populum cum duce venturo;... et deficiet hostia et sacrificium, et erit in templo abominatio desolationis, et usque ad consummationem et finem perseverabit desolatio, Dan., IX, 26-27.

Si unum saltem sacramentum datum fuit homini innocenti, non minus, imo magis conveniebat vel necesse erat sacramenta aliqua post peccatum institui. Expositis rationibus quae necessitatem moralem sacramentorum demonstrant, 3 p., q. 61, a. 1, c., Angelicus dicit, a. 3, c. : « Sacramenta necessaria sunt ad humanam salutem, in quantum sunt quaedam sensibilia signa invisibilium rerum quibus homo sanctificatur. Nullus autem sanctificari potest, post peccatum, nisi per Christum, quem proposuit Deus propitiatorem per fidem in sanguine ipsius, ad ostensionem iustitiae suae, ut sit ipse iustus et sanctificans eum qui ex fide est Iesu Christi, Rom., III, 24-26. Et ideo oportebat ante Christi adventum esse quaedam signa visibilia quibus homo fidem suam protestaretur de futuro Salvatoris adventu; et huiusmodi signa dicuntur sacramenta. Et sic patet quod ante Christi adventum necesse fuit quaedam sacramenta institui. »

Quaenam vero fuerint haec sacramenta ? Primum locum tenet circumcisio quae Abrahamo data est ut signum foederis inter Deum et populum suum initi, Gen., XVII, 12 et 13, sicut nunc baptismus est signum indelebile foederis quo populus christianus per redemptorem Iesum Deo unitur.

Cum alia sacramenta necessaria fuerint ad fidem in Christum venturum excitandam et conservandam, veniunt deinde sacrificia, quae adumbrabant unicum sacrificium nova legis, quo Christus semetipsum obtulit pro salute mundi in ara crucis, et immolatur incruente quotidie in sacrificio missae. Idem praenuntiabatur mactatione agni paschalis, cuius esus insuper communionem eucharisticam presignabat. Manna, quod comederunt filii Israel quadraginta annis, donec venirent in terram habitabilem, cuiusque, ex mandato Dei, una mensura dicta gomer, fuit custodita in futuras vero generationes, Exod., XVI, 32-35, erat signum eucharistici sacramenti, ut Christus ipse testatus est, Ioann., VI, 49-52 : Patres vestri manducaverunt manna in deserto, et mortui sunt. Hic est panis de coelo descendens, ut si quis ex ipso manducaverit, non moriatur. Ego sum panis vivus, qui de coelo descendi. Si quis manducaverit ex hoc pane, vivet in aeternum : et panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vitae. Plura alia inter sacramenta recenseri possent, et dicendum est omnia quae tunc in honorem Dei peragebantur, et ipsam gentem Israeliticam, fuisse sacramenta eorum quae nunc sunt, dicente Apostolo, Galat., II, 16 et 17, quod dies festi, aut neomeniae, aut sabbatorum, erant umbrae futurorum, sicut Ecclesia praesens est umbra Ecclesiae in coelo triumphantis.²

Sacramenta haec antiqua sacramentorum ab ipso Christo institutorum erant umbra, non tantum quia, his advenientibus, evanescere debebant, sed quia, cum gratiam inhaerentem non continerent, sanctificare homines non poterant nisi ex opere operantis. Unde ea vocat Paulus, Galat., IV, 9, infirma et egena elementa, quibus denuo servire non licet. Et Augustinus dicit, lib. XIX contra Faustum, cap. 13 : « Prima sacramenta quae observabantur et celebrabantur ex Lege, praenuntiativa erant Christi venturi : quae cum suo adventu Christus implevisset, ablata sunt, et ideo ablata, quia impleta; non enim venit solvere Legem, sed adimplere. Et alia sunt instituta, virtute maiora, utilitate meliora, actu faciliora, numero pauciora, tamquam iustitia fidei revelata, et in libertatem vocatis filiis Dei, iugo servitutis ablato, quod duro et carni dedito populo congruebat. »

Ad cultum publicum pariter reducuntur dies festi solemniter celebrandi, inter quos praecipui sunt Pascha, Pentecostes et festum Tabernaculorum, quibus eventus notissimi recolebantur, et mysteria novi Testamenti figurate nuntiabantur.

Summatim descriptis omnibus quibus gens Israelitica, in populum Dei peculiarem electa, non tantum in spiritualibus, sed et in civilibus et politicis religiose constituta, quaeque Christum redemptorem venturum personabant et annuntiabant, liquet hunc populum Ecclesiam vere christianam fuisse, qua via sternebatur Ecclesia a Christo ipso institutae et usque ad consummationem saeculi duraturae.