Summa summae S. Thomae, Tomus III

Petes 1° quomodo dividatur Scriptura sacra,

Resp. 1°. Dividitur in vetus et novum Testamentum. Vetus Testamentum est collectio librorum sacrorum qui promittunt liberatorem venturum, cum praeceptis antiquae legis. Novum Testamentum est collectio librorum sacrorum qui promissum liberatorem praesentem exhibent, cum praeceptis nova legis.

Libri canonici veteris Testamenti sunt numero quadraginta quinque; libri canonici novi Testamenti viginti septem: omnes septuaginta duo. Ita Trid., sess. IV, Decret. de canon. Scripturis.

[In praefato decreto adnumerantur singulatim, ut canonici, omnes libri qui in nostra Vulgata editione continentur.

Post hanc enumerationem legitur canon sequens : « Si quis autem libros ipsos integros cum omnibus suis partibus, prout in Ecclesia catholica legi consueverunt, et in veteri Vulgata latina editione habentur, pro sacris et canonicis non susceperit, et traditiones praedictas sciens et prudens contempserit ; anathema sit. »

Synodus Vaticana idem decernit, constit. Dei Filius, cap. 2, de Revelatione: « Qui quidem veteris et novi Testamenti libri integri cum omnibus suis partibus, prout in eiusdem concilii [Trident.] decreto recensentur, et in veteri Vulgata latina editione habentur, pro sacris et canonicis habendi sunt. » In quo vero consistat librorum sacrorum canonicitas, sancta synodus postea explicat, cuius textus fuit relatus in fine praeced. art.]

2° Dividuntur libri canonici, tam veteris quam novi Testamenti, in protocanonicos et deuterocanonicos. Protocanonici sunt de quibus nunquam fuit dubitatum; deuterocanonici sunt de quibus ante Innocentium I et concilium Carthaginense III ab aliquibus fuit dubitatum.

Neque tamen sunt minoris authoritatis quam protocanonici; quia, tam in illis, quam in istis, est eadem infallibilis Ecclesia proponens. Neque obstat quod de deuterocanonicis aliquando fuerit dubitatum, ut dictum est; istud enim dubium non fuit positivum ex parte Ecclesiae, quasi illos iudicasset aut declarasset dubios, sed ex parte quorundam Patrum : quod dubium in illis aliquamdiu toleravit ravit Ecclesia, donec tandem, re plenius discussa et elucidata traditione, illos in canone inseruit.

(Scriptura deuterocanonica sunt : ex veteri Testamento, Esther, Tobias, Iudith, Baruch, Sapientia, Ecclesiasticus, Hymnus trium puerorum, Dan., III, Historia Susannae et draconis, ibid., XIII et XIV, Oratio Azaria, Oratio Ieremiae circa finem Threnorum, primus et secundus liber Machabaeorum. Ex novo Testamento, caput ultimum Marci, ab eo loco : Surgens Iesus; historia de sudore Christi sanguineo et de eius confortatione per angelum, Luc., XXII; prima epistola Ioannis, cap. v, ubi illud testimonium : Tres sunt qui testimonium dant in coelo : Pater, Verbum et Spiritus sanctus, et hi tres unum sunt; tota epistola S. Pauli ad Hebraeos; epistolae Iacobi et Iudae; secunda epistola Petri, secunda et tertia Ioannis, ac tandem eiusdem Apocalypsis.

Ut scripturae apocryphae fuerunt ab Ecclesia reiecti, tertius et quartus liber Esdrae, tertius et quartus Machabaeorum, Oratio regis Manasses captivi in Babylone, Appendix libri Iob, ubi describitur eius genealogia, Praefatiuncula Threnorum quae incipit : Et factum est, Epistola Iesu ad Abgarum regem, Evangelia quae sub nominibus Andreae, Bartholomaei, Barnabae, Nicodemi et aliorum circumferuntur.

Tridentino decreto de libris canonicis non acquieverunt Protestantes, sicut in caeteris, ita in sacrorum librorum canone statuendo etiam inter se dissidentes. Omnes libros deuterocanonicos veteris Testamenti expungunt. Sed Lutherus eiusque asseclae omnes quoque libros deuterocanonicos novi Testamenti repudiant, nimirum Epistolam ad Hebraeos, Epistolas Iacobi et Iudae, secundam Petri, secundam et tertiam Ioannis et Apocalypsim; e contra Calvinistae hos omnes libros admittunt.

Advertendum tamen est, non eandem esse de Scripturarum canone omnium Protestantium sententiam. Recentiores, qui inter ipsos orthodoxi vocantur, plures libros deuterocanonicos novi Testamenti admittunt; alii, quos heterodoxos dicunt, plures etiam protocanonicos reiiciunt, et quamvis ad Scripturas, tamquam ad unicam fidei regulam, non cessent appellare, attamen ex Scripturis expungenda decernunt, pro libitu, quaecumque cum eorum erroribus non consentiunt, aut qua fastidit carnalis et superba sapientia. Inter cavillationes quibus canonem sacrorum librorum a concilio Tridentino statutum impugnant, dicunt veteres Patres maiorem authoritatem tribuisse libris protocanonicis quam caeteris. Hoc fortasse evenit, quando SS. Patres Iudaeos et haereticos refellebant, contra quos argumenta desumebant praesertim ex Scripturis quarum adversarii ipsi divinitatem admittebant; non ita tamen ut de divina librorum deuterocanonicorum origine dubitaverint.

Limitibus nimis angustis coarctamur, ut nobis liceat omnium librorum quos respuunt novatores canonicitatem seu authenticitatem demonstrare. Hae difficultates et plures aliae quaestiones criticae fuerunt solutae ab authoribus qui hermeneuticae sacrae praecipue incubuerunt.]

3° Dividuntur libri canonici in historiales, prophetiales et doctrinales.

Petes 2° qua lingua fuerit originaliter scripta Scriptura sacra.

Resp. vetus Testamentum originaliter scriptum fuisse hebraice, exceptis libris Tobiae, Iudith, Esdrae et Danielis, qui tempore captivitatis Babylonicae fuerunt scripti chaldaica lingua Babyloniorum. Excipitur etiam liber secundus Machabaeorum, qui, iuxta Hieronymum, scriptus est graece. Quidam idem opinantur de libro Sapientiae; erat enim lingua graeca familiaris Iudaeis.

Novum autem Testamentum scriptum est primitus graece, excepto S. Matthaei Evangelio, quod fuit scriptum hebraice seu syriace. Idem tenent de Epistola ad Hebraeos Hieronymus, Theodoretus et alii communius, contra Origenem et Clementem Alexandrinum.

Verum nulla nunc exstant Scripturae sacra autographa seu textus originales, sed tantum exemplaria et versiones in alias linguas, ut sunt chaldaica, syriaca, graeca et latina.

[Editiones aut versiones sacrae Scripturae ad quatuor classes revocantur. Prima est editio hebraica, ad quam reducuntur syriaca, samaritana et chaldaica, quae potius paraphrasis est quam versio, Iudaeorum fabulis et Thalmudistarum nugis scatens, et vulgo Targum appellatur. Secunda est graeca, quae etsi multiplex, omnium tamen prima et accuratior est, quam curante Ptolemaeo Philadelpho, Aegypti rege, septuaginta Interpretes condiderunt, et qua usa fuit Ecclesia annis circiter sexcentis. Illam successu temporum ac librariorum incuria mendis pluribus vitiatam emendavit S. Lucianus, ac deinde S. Hieronymus. Tertia est latina, eaque ex innumeris quae aevo SS. Hieronymi et Augustini circumferebantur, praecipue est triplex: Videlicet antiqua, quam S. Augustinus Italam, S. Hieronymus communem, S. Gregorius veterem, Orosius vulgatam appellant; deinde nova, qua fuit versio S. Hieronymi, quamque antiquae postponebat S. Augustinus, sed praeferebat Isidorus, fuitque in pretio et veneratione magna in Ecclesia; denique ea quae post S. Gregorii tempora conflata est, non ex tota antiqua, nec ex tota nova, sed nonnullos libros eo exhibens modo quo antiqua, et alios eo quo nova exhibebat. Haec est hodierna nostra Vulgata, quae in Ecclesia iam invaluit, et multorum saeculorum usu recepta est. Quarta demum est versio vernacula, quae, pro vulgarium idiomatum varietate, est ac potest esse varia ac diversissima, habetque vel catholicos vel acatholicos authores.]

Petes 3° quae sit authoritas textus hebraici et graeci, necnon editionis Septuaginta.

Resp. Textus hebraicus et graecus, prout nunc exstant, non sunt authentici nec irrefragabilis authoritatis; sunt tamen ad plura utiles.

Prob. prima pars. 1° Quia Ecclesia suo iudicio irreformabili illos non probavit, nec authenticos declaravit, sicut declaravit authenticam editionem vulgatam, de qua modo.

2° Quia, licet ante Christum, imo et post Christum, ante Hieronymum, non fuerint notabiliter depravati, nunc tamen pluribus et gravibus scatent erroribus.

Prob. secunda pars. Textus hebraicus et graecus sunt utiles, 1° ad firmandam in multis latinam Vulgatam; 2° ad corrigendos typographorum errores; 3° ad determinandam dubiam Vulgatae significationem; 4° dum ex varietate codicum dubitatur quae sit vulgata lectio, ex textibus hebraeis et graecis iuvamur ad eam cognoscendam; 5° valent ut verborum vis et proprietas melius percipiatur, et quae sunt obscura et difficilia, facilius intelligantur.

Quod diximus de textibus hebraicis et graecis, idem dicendum est de versione Septuaginta; quamvis enim in suo principio fuerit authentica, et etiam aliquamdiu post Christum esset magnae authoritatis in Ecclesia, nunc tamen non est authentica, nec irrefragabilis authoritatis, tum quia Ecclesia eam non declaravit authenticam, tum quia tempore Hieronymi erat iam notabiliter vitiata, ut testatur S. Doctor in praefatione I Paralip. et in cap. XXX Isaiae et V Ezech.

Nec refert quod Sixtus V, anno 1586, versionem graecam Septuaginta a se correctam iubeat, « ut ab omnibus recipiatur et retineatur. » Non enim iubet eam recipi ut authenticam, sed, ut dicit, ut utilem « ad latinae vulgatae editionis et veterum Patrum intelligentiam. »

Petes 4° quae sit authoritas Vulgatae editionis.

Resp. Vulgata editio, eaque sola, est authentica et certa fidei regula.

Prob. Haec et sola versio est authentica, quam authenticam solemni decreto declaravit universalis Ecclesia; est enim Ecclesia regula infallibilis discernendi Scripturam divinam, ut probavimus dissert. I praecedentis tractatus, art. 2, et probabimus adhuc infra : unde illud notum Augustini contra Epist. fundamenti, cap. 5, n. 6 : « Evangelio non crederem, nisi me catholicae

Ecclesiae commoveret authoritas. » Atqui Ecclesia solemni decreto in concil. Trid., sess. IV, cap. 1, declaravit editionem vulgatam authenticam, et ita de illa sola pronuntiavit, non de textibus hebraicis aut graecis, neque de quacumque alia versione. Ergo.

[Textus praefati decreti : « Eadem sacrosancta synodus, considerans non parum utilitatis accedere posse Ecclesiae Dei, si ex omnibus latinis editionibus quae circumferuntur sacrorum librorum, quae nam pro authentica habenda sit, innotescat, statuit et declarat, ut haec ipsa vetus et vulgata editio qua longo tot saeculorum usu in ipsa Ecclesia probata est, in publicis lectionibus, disputationibus, praedicationibus et expositionibus pro authentica habeatur, et ut nemo illam reiicere quovis praetextu audeat vel praesumat. »

Ut textus sacer integer remaneat, eadem sancta synodus, eodem decreto, « decernit et statuit ut posthac sacra Scriptura, potissimum vero haec ipsa vetus et vulgata editio, quam emendatissime imprimatur, nullique liceat imprimere vel imprimi facere quosvis libros de rebus sacris sine nomine authoris, neque illos in futurum vendere, aut etiam apud se retinere, nisi primum examinati probatique fuerint ab Ordinario, sub poena anathematis et pecuniae in canone concilii novissimi Lateranensis apposita.]

Petes 5° in quibus Vulgata editio sit authentica: an in aliquibus tantum, et in quibus?

Resp. Quidam sustinent esse authenticam in omnibus; quia Trid., sess. IV, cap. 1, iubet sub anathemate omnes libros Scripturae, « cum omnibus suis partibus..., prout in veteri Vulgata editione habentur pro sacris et canonicis suscipi. »

Nec obstat quod in ea reperiantur adhuc quaedam menda; haec enim, inquiunt, sunt ex scriptorum vel typographorum, vel temere emendantium errata, quaeque ideo non sunt partes, sed vulnera Vulgatae editionis, et quae Ecclesia non probat, illam probando.

Alii, et ut videtur communius, volunt quod sit authentica in iis tantum quae pertinent ad fidem et mores, seu quod nihil contineat fidei aut bonis moribus repugnans, ex quo perniciosus error natus sit sequi.

Rationes sunt : 1° Quia Trid. citatum, postquam declaravit Vulgatam authenticam, iubet ut post hoc emendatissime imprimatur. Ergo supponit in ea esse vitia et menda. Et post correctionem Sixti V et Clementis VIII adhuc in ea reperiuntur errata, ut aperte innuit Clemens VIII, in diplomate suae editioni praefixo, dicens in hac Vulgata editione visa esse nonnulla mutanda, quae consulto mutata non sunt, idque communiter agnoscunt eruditi. 2° Quia Andreas Vega, qui concilio Tridentino interfuit, lib. V de Iustif., c. 9, dicit quod concilium « eatenus voluit eam authenticam haberi, ut certum omnibus esset, nullo eam foedatam errore ex quo perniciosum aliquod dogma in fide et moribus colligi posset, atque ideo adiecit : « Ne quis illam quovis praetextu reiicere auderet. »

Et addit quod cardinalis S. Crucis, qui illi sessioni praefuit, pluries ipsi testatus fuerit, « nihil amplius Patres voluisse firmare. »

Intelligunt autem pertinere ad fidem et mores ea omnia quae spectant mysteria religionis nostrae, et consilia divinae voluntatis, quae iuvant fidem et religionem, pietatem alunt et mores informant; non autem pertinere ad fidem et mores quaedam nomina locorum, urbium, fluminum, plantarum et similia.

Quantum ad decretum Tridentini, illud intelligunt de partibus insignioribus.

Petes 6° utrum liceat legere Scripturam sacram in lingua vulgari.

Resp. 1° Lectionem Scripturae sacrae in lingua vulgari non esse absolute prohibitam; quia nulla est in Ecclesia lex qua absolute prohibeatur.

Resp. 2° Non est tamen omnibus promiscue licitum, stante lege, Scripturam sacram legere in lingua vulgari, sed iis solum quibus id concessum est ab episcopis et inquisitoribus, vel a suis praelatis, si agatur de Regularibus. Ita Regula IV Indicis concilii Trid., quam Pius IV, bulla Dominici gregis data anno 1564, et Clemens VIII, bulla Sacrosanctum, 1593, praefixis huic Indici, observari mandarunt.

Dixi, « stante lege, » quia in pluribus locis consuetudo contraria legi derogavit, et in quibusdam penitus eam abrogavit.

[Lectio sacrae Scripturae in lingua vulgari non fit licita nisi sub conditionibus in praefata Regula IV Indicis statutis, ubi legitur : « Cum experimento manifestum sit, si sacra Biblia vulgari lingua passim sine discrimine permittantur, plus inde, ob hominum temeritatem, detrimenti quam utilitatis oriri, hac in parte iudicio episcopi aut Inquisitoris stetur, ut cum consilio parochi vel confessarii bibliorum a catholicis authoribus versorum lectionem in vulgari lingua eis concedere possint, quos intellexerint ex huiusmodi lectione, non damnum, sed fidei atque pietatis augmentum capere posse; quam facultatem in scriptis habeant.

« Qui autem absque tali facultate ea legere seu habere praesumpserit, nisi prius Bibliis Ordinario redditis, peccatorum absolutionem percipere non possint.

« Bibliopolae vero qui praedictam facultatem non habentes Biblia idiomate vulgari scripta vendiderint, vel alio quovis modo concesserint, librorum pretium in usus pios ab episcopo convertendum amittant, aliisque poenis, pro delicti qualitate, eiusdem episcopi arbitrio, subiaceant.

« Regulares vero nonnisi facultate a praelatis suis habita ea legere aut emere possint. »

Si praedictae praescriptiones iam non possint omnino executioni mandari, praecipue quoad poenas, satagendum est ut bibliopolae et lectores catholici legem Ecclesiae in hac gravi materia cognoscant et observent.

Cum vero lectio versionum vernacularum periculosa fieri possit multis qui loca obscura non satis intelligere valent, earum evulgatio a sancta Sede vel episcopis non permittitur, nisi notulae addantur, quibus difficultates enodentur.

Statuit concilium Trident., in praefato decreto de editione et usu sacrorum librorum : « Nulli liceat imprimere vel imprimi facere quosvis libros de rebus sacris, sine nomine authoris, neque illos in futurum vendere, aut etiam apud se retinere, nisi primum examinati probatique fuerint ab Ordinario, sub poena anathematis et pecuniae in canone concilii novissimi Lateranensis apposita. » In constit. Apostolicas Sedis, non renovata poena pecuniaria, declaratur anathemati « illos tantum subiacere, qui libros de rebus sacris tractantes sine Ordinarii approbatione imprimunt aut imprimi faciunt. » S. Officium, die 22 decembris 1880, decrevit, « censuram nemini reservatam inflictam iis qui libros de rebus sacris tractantes sine Ordinarii approbatione imprimunt, aut imprimi faciunt, restringendam esse ad libros sacrarum Scripturarum, necnon ad earundem adnotationes quascumque de rebus sacris in genere, id est ad religionem pertinentibus, tractantes, » — Haec uberius explicabuntur in tractatu de Censuris.

Modum autem procedendi in approbandis hisce versionibus determinatum est a concilio Tridentino, ibid., his verbis : « Ipsa vero huiusmodi librorum probatio in scriptis detur, atque ideo in fronte libri, vel scripti, vel impressi authentice appareat, idque totum, hoc est et probatio et examen, gratis fiat, ut probanda probentur, et reprobentur improbanda. »

Notandum est quod, ex instructione Clementis VIII Regulis Indicis addita, de impressione librorum, § 1, si sit iusta causa nomen authoris tacendi, describendum est nomen illius qui librum examinaverit atque approbaverit.]