Summa summae S. Thomae, Tomus III

Nota. Dominia rerum quae sunt alicuius, duplici modo acquiruntur, volente et nolente domino. Volente domino, ut donatione, testamento, venditione et aliis contractibus, de quibus specialiter et late suo loco. Nolente domino, et hoc tripliciter : 1° iure gentium, ut res captae in bello iusto fiunt capientis ; 2° sententia iudicis, ut dum fur damnatur ad quadruplum ; 3° authoritate legis, ut praescriptione, et de hac nunc versatur quaestio.

Dico 1° : Praescriptio seu usucapio (pro eodem enim hic sumuntur), est « acquisitio dominii per continuatam possessionem, certo tempore a lege definito. »

Dico 2° : Ad legitimam praescriptionem requiruntur quatuor conditiones : prima, possessio vera ; secunda, titulus praesumptus ; tertia, bona fides ; quarta, tempus legitimum. Ita communiter. Expenduntur praefatae conditiones.

Vera possessio.

Ita Regula iuris 3a in 6° : « Sine possessione praescriptio non procedit. » Et patet, quia totum hoc ius oritur ex possessione. Et ideo in tantum aliquis praescribit aut praescribere potest, in quantum vere et proprie, hoc est, suo nomine possidet, et quidem civiliter saltem ; nam possessio naturalis non sufficit, ut patet in colono qui possidet naturaliter, et tamen praescribere non potest. Naturalis et civilis simul optima est. Sufficit tamen sola civilis, qua quis absens rei suae animo et facultate insistit ; ideo enim partim civilis dicitur, quia hunc civilem effectum parit. Vide quae dixi supra de possessione.

Titulus praesumptus.

Qualis est, v. g., emptio, donatio, aut quivis alius modus quo transfertur dominium. Dico, « praesumptus, » quia si esset verus, absque praescriptione transferret dominium. Sufficit ergo quod rationabiliter et bona fide credatur verus, ut si emas vel dono accipias ab eo qui reputatur rei dominus, et non est.

Caeterum, quamvis ad omnem praescriptionem inchoandam requiratur titulus, alioquin deficeret bona fides ; item quamvis ad perficiendam praescriptionem quae dicitur brevis et longi temporis, nimirum decem vel viginti annorum, requiratur allegatio et probatio tituli : conveniunt tamen communiter doctores, ad perficiendam eam quae dicitur longissimi temporis, id est, triginta vel quadraginta annorum, regulariter non requiri probationem tituli, quippe qui tanto temporis spatio variis modis perire potuit.

Bona fides.

Ita Regula iuris 2, in 6° : « Possessor malae fidei ullo tempore non prescribit¹. » Item e. Vigilanti, c. Quoniam, Cap. fin. de Praescriptionibus, Decretal., lib. II, tit. 26, ex concil. Later. sub Innoc. III, ubi corriguntur leges civiles, quae videntur admittere praescriptionem triginta vel quadraginta annorum ut legitimam absque bona fide. Quamvis autem leges civiles non admittant praescriptionem malae fidei in foro interiori quasi conferrent dominium, admittunt tamen in foro exteriori, in quantum reiiciunt actionem contra possessorem triginta vel quadraginta annorum, ne praetextu mala fidei, legitimi et bonae fidei possessores vexentur, sicque turbetur tranquillitas publica continuis litibus.

Ita ius civile, L. Si quis emptionis, c. de Praescript. 1. 7, tit. 39, et Innocentius III, in cap. Adversus consules, Decretal. lib. III, de Immunitate Ecclesiae.

Petes 1° utrum dubitans sitne res sua vel aliena, sit possessor bonae fidei, possitque praescribere.

Resp. 1°. Qui ante inchoatam possessionem dubitat sitne res sua an aliena, non est possessor bonae fidei, nec potest praescribere. Ita communiter ; quia non est ratio cur ille potius rem possideat quam alter, proindeque sibi vindicans, facit iniuriam alteri et se exponit periculo usurpandi alienum.

Resp. 2°. Qui post initam bona fide possessionem dubitat sitne res sua an aliena, si, facta diligenti inquisitione, non deprehendat esse alienam, probabilius remanet possessor bonae fidei, potestque praescriptionem continuare. Ita Sylvester, Navarrus, Covarruvias, Sylvius, Pontas, V. Prescription, cas. 8, et communius contra Soto et aliquos recentiores.

Prob. 1°. Iuxta Regulam iuris, « in dubio melior est conditio possidentis² » Atqui hanc meliorem conditionem sic intelligunt omnia tribunalia tum civilia cum ecclesiastica, ut totum adiudicent possessori : isque est omnium hominum sensus, ut credant se tuta conscientia retinere quod sibi ratione possessionis adiudicatum est. Ergo.

— 2° Cum homines, ex una parte, rerum avidi, non soleant suas apud alios relinquere, sed diligenter eas custodiant, et ex alia, vir probus non soleat acquirere possessionem alicuius rei absque iusto titulo : hinc, quando in bonis fortunae dubium independenter a possessione oritur utrinque aequale, ipsa possessio magnam infert praesumptionem possessorem esse dominum rei quam possidet.

Igitur, quamvis possessor, in nostro casu, dubitet speculative sitne res sua an aliena, et an possit eam retinere ; altamen ex duplici principio posito potest reflexe sibi formare iudicium practice certum sic : 1° Secundum iura, possessio bona fide inchoata est sufficiens ratio in dubio superveniente, ad rem sibi retinendam. Atqui possideo possessione cum bona fide inchoata. Ergo. 2° In pari dubio probabilius est, ex ipsa possessione, possessorem in bonis fortunae esse dominum rei quam possidet. Sed licitum est sequi id quod est probabilius. Ergo.

[Petes 2° utrum bona fides theologica sufficiat ad praescribendum.

Resp. 1°. Bona fides theologica non sufficit in praescriptionibus decem et viginti annorum. Ratio est, quia tota vis praescriptionis pendet a lege civili. Atqui bona fides theologica non sufficit coram lege civili in huiusmodi praescriptionibus. Etenim, tam in iure antiquo quam in iure novo diversarum gentium³, requiruntur simul, in talibus fides debeat esse non tantum theologica, sed etiam iuridica. Ergo.

Resp. 2°. Bona fides theologica sufficit in praescriptionibus triginta annorum. Ratio est, quia ubi invenitur bona fides theologica, adest quidquid lex et conscientia requirunt ut praescriptio sit valida. 1° Adest quod a lege requiritur ; lex enim neque bonam fidem iuridicam neque titulum⁴ exigit in praescriptionibus triginta annorum. 2° Adest etiam quod a conscientia exigitur ; nam, in casu, conscientia nihil requirit praeter quod a lege civili requiritur, scilicet bona fides, quae evidenter debet esse theologica. Ergo.]

Tempus legitimum.

Nota, respective ad praescriptionem multiplex tempus distingui in iure, breve, longum, longissimum et immemoriale. Breve est trium annorum. Longum est decem aut viginti annorum. Longissimum est triginta vel quadraginta annorum. Immemoriale, cuius non exstat memoria apud seniores.

Dico 1° : Res mobiles, sive privatorum, sive ecclesiarum (excepta Ecclesia Romana), cum titulo praescribuntur spatio trium annorum, sive inter absentes, sive inter praesentes.

Quantum ad res privatorum, habetur Inst. de usucap., § 1 et c. de usucap. transformanda, L. unica.

Quantum ad res ecclesiasticas, habetur Authent. Quas actiones, c. de Sacrosanctis ecclesiis, ubi et causa 16, q. 3, cap. Nemo, excipiuntur generaliter res Ecclesiae Romanae, ad quarum praescriptionem requiruntur centum anni.

Excipiuntur etiam res furtivae, quae in euiuscumque manus perveniant, praescribi non possunt nisi spatio triginta annorum. Instit. de usucap., § Furtivae.

Dico 2° : Absque titulo res mobiles, sive privatorum, sive Ecclesiae (excepta, ut supra, Romana), non praescribuntur nisi triginta annis.

Quantum ad mobilia privatorum, colligitur ex L. Sicut, c. de Praescrip. triginta vel quadraginta ann., lib. 7, tit. 39, ubi decernuntur triginta anni ad prescriptionem immobilium absque titulo, et cum nihil aliud sit iure sancitum pro mobilibus absque titulo, colligunt auctores idem de utrisque censendum.

Quantum ad mobilia ecclesiarum, ratio est, quia, cum ecclesiae (excepta forte Romana, ut ante), non habeant privilegium pro mobilibus, eodem modo loquendum est de illis ac de mobilibus privatorum.

Dico 3° : Res immobiles privatorum cum titulo praescribuntur decem annis inter praesentes, viginti annis inter absentes. Ita Instit. de usucap., § 1, et L. Cum longi, c. de

Praescrip. longi temporis. Absque titulo autem, sive inter praesentes, sive inter absentes, requiruntur triginta anni, L. Sicut in rem et L. Si quis, c. de Praescript. triginta vel quadraginta ann.

Praesentes censentur, iure Romano, qui habitant in eodem territorio, v. g., Leodiensi, etiamsi res alibi sint sitae. Absentes, e contra, qui habitant in diversis territoriis. In Gallia praesentes dicuntur qui sunt sub unius ballivii vel senescalli iurisdictione. Sed, quia is contra quem praescribitur respective ad praescribentem potest esse partim praesens, partim absens, notant communiter authores duos annos absentiae computandos esse pro uno praesentiae ; ita ut qui possedit quinquennio inter praesentes, si rei dominus absit in posterum, praescribens debeat iterum possidere decennio, antequam praescriptionem perficiat.

Dico 4° : Ad praescribenda immobilia contra Ecclesiam Romanam, sive cum titulo, sive sine titulo, sive inter praesentes, sive inter absentes, requiruntur centum anni, L. cit. Quas actiones ; contra alias ecclesias, monasteria, hospitalia, causas pias, quadraginta anni. Ibidem, contra monasteria Ordinis S. Benedicti et aliorum Ordinum qui huiusmodi privilegiis communicant, sexaginta anni, ex privilegio Eugenii IV.

Hae sunt regulae communes, a quibus tamen fiunt plures exceptiones. Praecipuas pono. Excipitur 1° pupillus, contra quem, quamdiu est in aetate pupillari, nulla procedit praescriptio, sive mobilium, sive immobilium, L. Sicut in rem, c. de Praescript. triginta ann. Si vero sit minor, requiruntur triginta anni, L. ultima, c. In quibus causis.

2° Qui pacifice absque simoniaco ingressu possidet triennio beneficium, praescribit contra actionem cuiusvis impetitoris. Reg. 33a Cancellariae.

3° Actio iniuriarum expirat lapsu unius anni, L. Si non convicii, c. de Iniuris. Plures alias exceptiones require in maiori nostro Opere.

Petes 1° an et quanto tempore praescribat qui rem bona fide accepit a possessore malae fidei.

Resp. 1°. Haeres immediatus possessoris malae fidei non potest ullo tempore praescribere. Ita Sylvester et communiter. Patet ex § Diutina, Instit. de usucap., ubi dicitur : « Si ille [defunctus] initium iustum non habuit, haeredi et bonae fidei possessori, licet ignoranti, possessio non prodest. » Idem L. ultima, c. Communia. Ratio est, quia haeres immediatus ex fictione iuris censetur una eademque persona cum defuncto, et eorum possessio una eademque continuata possessio ; sicque ex ista fictione haeres immediatus censetur mala fide possidere, sicut ipse defunctus.

Resp. 2°. Haeres mediatus, item qui a possessore malae fidei immediate quidem accepit, sed alio titulo quam haereditatis, puta legato, emptione, donatione inter vivos, etiamsi res mobilis sit furtiva, et immobilis vi possessa, potest praescribere.

Ratio est, quia iura duas fictiones ex eadem causa non admittunt, et ideo fictio illa iuris de mala fide haeredis immediati non transit ad secundum haeredem, nec censetur eadem cum defuncto persona. Quod a fortiori est dicendum de legatario, emptore, donatario, etc., qui defuncti personam nullatenus repraesentant, et quibus ideo non nocet vitium authoris, ut iura expresse statuunt, L. An vitium. ff De diversis temporalibus Praescript.

Resp. 3°. Res bona fide acceptae a possessore malae fidei, quatenus praescribi possunt, regulariter praescribuntur tempore ordinario. Ita communiter ex L. cit. An vitium. Dixi, « regulariter », quia excipitur 1° si res sit immobilis, et is contra quem praescribitur ignoret eam ab alio possideri ; 2° si res sit furtiva aut vi possessa ; in utroque enim casu requiruntur triginta anni. Quoad primum casum, patet ex Authentica Malae fidei, c. de longi temporis Praescriptione. Quoad secundum, patet ex § Furtiva, Instit. de usucap. Quod autem in iure dicitur res furtivas non posse praescribi, intelligitur de praescriptione temporis ordinarii, non de praescriptione temporis extraordinarii, L. An vitium, c. de diversis temporalibus Praescript. ; item expresse L. Super, c. de annali exceptione, § Ad haec 1. 7, tit. 40.

Petes 2° quae non possunt praescribi.

Resp. 1° Ea praescribi non possunt, quae non possunt proprio nomine et legitime possideri, ut iura ecclesiastica a laico, feudum a feudatario, etc. Vide de possessione.

2° Contra ius naturale aut divinum non procedit praescriptio, quia in ea nihil valet potestas humana, a qua pendet praescriptio.

3° Praescribi non possunt quae sunt usibus publicis deputata, ut viae publicae, plateae, pontes, L. Usucapionem, ff De usucap.

4° Non potest praescribi homo liber, ut fiat servus, L. ultima, c. De longi temporis praescript.

5° Limites certi provinciarum, episcopatuum et paroeciarum non possunt praescribi ; secus, si sint incerti, ex cap. Dilectio, causa 16, q. 3.

Notat hic Perfector Tournely, iure Gallico nulla temporis possessione praescribi servitutes praediales sine titulo, iura publici furni et molae, et res fiscales, seu quae semel sunt incorporata fisco ; secus, si nondum sint incorporata.

Notandum insuper quod plura iure Romano dicantur non posse praescribi, quia non praescribuntur tempore ordinario, licet possint praescribi tempore extraordinario triginta annorum et supra. Sic sunt res furtivae, ut iam notavi ; item res fisci, fidei-commissa, legata, fundus dotalis, maioratus, bona adventitia, etc., L. Sicut, c. De annali except., lib. 7, tit. 4 ; L. Sicut in rem ; L. Omnes, c. de Proescript. triginta vel quadraginta ann., lib. 7, tit. 39, de proscriptione consuetudinis contra legem humanam. Vide de Legibus.

[Nota : 1° Tempus ad praescriptionem requisitum non ab hora ad horam, sed a die ad diem computandum est, nec prius fit valida praescriptio, quam ultimus dies totaliter effluxerit⁵. - 2° Ad complendam possessionem, potest possessor actualis propriae suae possessioni adiungere possessionem sui authoris seu antecessoris, quocumque titulo huic succederit⁶].

Secundum ius Romanum determinatum fuerat fere ubique tempus ad quamcumque praescriptionem requisitam. Cum vero iura particularia fuerint antiquata, iuvabit hic interserere dispositiones legales hodie vigentes apud diversas Europaeanas gentes.

I. Ex iure Gallico⁷ dantur praescriptiones sequentes :

1° Praescriptio triginta annorum, qua longior non admittitur. Est universalissima ; omnes enim actiones, sive reales sive personales, etiam personarum moralium, post triginta annos exstinguuntur, quin defectus tituli vel bonae fidei opponi possit. Possessio tamen debet esse legitima in foro conscientiae, sensu quo supra diximus. — 2° Praescriptio decem vel viginti annorum, qua praescribuntur bona immobilia, cum titulo tamen et bona fide. Decem anni requiruntur et sufficiunt, si ille contra quem praescribitur sit praesens, id est, si habitet in territorio Curiae appellationis in quo situm est bonum immobile. Requiruntur autem viginti anni, si sit absens, vel pro rata, si fuerit partim praesens et partim absens. — 3° Praescriptio trium annorum, quae cum bona fide sufficit, in omni casu, ad bonum mobile acquirendum.

Addunt aliqui, praescriptionem instantaneam, quâ scilicet res mobiles, non furtivae, nec amissae, statim post traditionem legitime a possessore bonae fidei possidentur et acquiruntur ; quia pro mobilibus possessio est instar tituli, et quia lex non concedit spatium trium annorum, nisi ad repetendam rem furtivam vel amissam. An haec in conscientia valeant, disputatur utrinque probabiliter, etsi communius affirmetur. Quare, in hoc casu, non potest possessor bonae fidei ad restitutionem adstringi.

II. Ex iure Italico⁸. Praescriptio decem annorum valet etiam inter absentes. Biennium, loco triennii, conceditur ad repetendam rem furatam vel amissam. — Caetera iuri Gallico concordant.

III. Ex iure Austriaco⁹. Tempus ordinarium : 1° Quoad res mobiles usucapiendas, est triennium. 2° Quoad res immobiles et servitutes praediales, item triennium, si sint in publicis tabulis nomine possessoris usucapientis inscripta ; secus, triginta anni. — Tempus extraordinarium : 1° Contra fiscum, ecclesias et alias communitates quae iure corporationis gaudent, loco triennii requiritur sexennium, et loco triginta annorum, spatium quadraginta annorum ; 2° contra absentem voluntarie (at sine culpa), a provincia ubi res sita est, annus absentiae computatur pro semestri ; 3° immediate sibi comparanti rem mobilem a possessore vitioso aut malae fidei, aut non valenti indicare suum authorem, duplicatur spatium temporis ordinarii.

IV. Ex iure Borussico¹⁰. Tempus ordinarium : 1° Quoad bona privatorum, sive immobilia sive mobilia, cum titulo possessa, est decem annorum inter praesentes. Inter absentes, unusquisque annus absentiae duplicatur. 2° Quoad res sine titulo, bona tamen fide possessas, est triginta annorum. Nec duplicatur spatium temporis in favorem absentium. — Tempus extraordinarium : 1° contra personas morales iure corporationis gaudentes, requiruntur, loco decennii, viginti anni, et loco triginta annorum, quadraginta quatuor anni. 2° Res furtivae vel raptae non praescribuntur a primo possessore bonae fidei, nisi post quadraginta annos. — Porro, ut ius per praescriptionem ordinariam acquiratur, necesse est ut exerceatur semel saltem in anno ; secus, requiruntur quadraginta anni, et ius saltem ter in hoc spatio exercitum.

Petes quomodo interrumpatur vel suspendatur praescriptio.

Resp. 1° Interrumpitur, ita ut de novo inchoari debeat, vel naturaliter, si praescribens amittat possessionem, seilicet naturalem, aut si ipsi mala fides superveniat ; vel civiliter, si lis circa rem moveatur, nisi movens id faciat iniuste ad praescriptionem interrumpendam¹¹. Non interrumpitur autem, si res possessa ab uno in alium transferatur, v. g., emptione, donatione, etc.

2° Suspenditur seu dormit praescriptio, quando impedimentum ei obiicitur ne procedat ulterius, ita tamen ut, remoto impedimento, pergat sine alio detrimento quam temporis dormitionis. Quod accidit duplici modo : 1° Quando iudicia exerceri nequeunt, v. g., tempore belli aut pestis, in certis regnis¹². 2° Quando is contra quem praescribitur, ius suum prosequi non valet. Sic contra interdictos, contra ecclesiam carentem rectore non currit praescriptio. Ita ex iure Romano ; aliter tamen ex legibus modernis¹³

Nota. Non obstante legitima praescriptione, conceditur quandoque, v. g. minoribus per quatuor annos post maiorennitatem, beneficium restitutionis in integrum, id est rescissio praescriptionis a iudice pronuntianda¹⁴

De praescriptione liberativa.

Apud authores, praesertim modernos, distinguitur, respective liberationis : 1° Praescriptio longissimi temporis, seu triginta annorum, cui generatim subiiciuntur omnes actiones, sive reales sive personales¹⁵. Sic exstinguitur ususfructus, quando ille qui ius habebat, eo non utitur per triginta annos. Sic etiam exstingui possunt census, non solum quoad reditus annuos, sed etiam quoad ipsum ius seu capitale. In Austria tamen quadraginta anni, et in Borussia quadraginta quatuor anni requiruntur contra fiscum et corporationes¹⁶.

— 2° Praescriptio longi temporis, seu decem annorum, qua exstinguuntur actiones in nullitatem vel recissionem contractus, quando lex terminum breviorem non constituit¹⁷ — 3° Praescriptiones brevis temporis, seu quinque annorum, quae respiciunt summas solvendas periodice per modum fructuum civilium¹⁸ — 4° Praescriptiones brevissimi temporis, v. g. duorum annorum pro stipendiis procuratorum, causa finita; unius anni pro stipendiis medicorum, famulorum, mercatorum, etc.; sex mensium pro stipendiis operariorum, hospitum¹⁹, etc. — Iam vero

1° Praescriptiones longissimi et longi temporis valent in conscientia, dummodo bona fides toto tempore perseveraverit. Ita communiter, ex rationibus pro praescriptione in genere allatis²⁰

Hinc : 1° Si tuus vel tui patris creditor, post annos triginta, obligationem qua te intra illud tempus latebat, aut quam exstinctam esse opinabaris, a te repetit, ad nihil teneris. 2° In Gallia, si donationem accepisti, et si post decennium donator eam vult rescindere, v. g., ob vitium formae in instrumento donationis, nihil in te valebit.

2° Praescriptiones brevissimi temporis non valent in conscientia, nec constituunt nisi presumptionem factae solutionis, ut omnes fatentur. Ratio est quia ex ipsis legibus constat, legislatores non habuisse intentionem transferendi dominium, sed solum negandi actionem in foro externo, ne iustitiae administratio nimis difficilis redderetur. In his igitur casibus « debitor qui certus est solutionem non esse factam, minime ab obligatione solutionis eximitur²¹ ». Secus, si transacto tempore a lege assignato incipit dubitare, v. g., an author suus solverit; quia tunc uti potest praescriptione iuris, nisi omissio solutionis probetur.

Ad praescriptiones brevis temporis quod attinet, dubitatur an hae in conscientia valeant; nam inter authores alii

²² eas valere affirmant et alii negant. In hoc igitur dubio valet effatum : « In ambiguis beatus qui possidet », nisi debitum non solutum fuisse rite probetur; praesumptio enim cedit veritati.

Nota. Missarum onera, legata pia, dotes vel eleemosynae distribuendae, etc., non praescribuntur ne immemorabili quidem consuetudine contraria, ut declaravit S. Cong. Concilii, 13 aug. 1843.

Ceterum, pro conscientia, praescriptio bonorum Ecclesiae non legibus civilibus subiacet, sed regulis iuris canonici, ut sciunt omnes.²³]

ARTICULUS III Utrum praescriptio valeat in foro conscientiae?

Dico: Omnis praescriptio legitime facta valet in foro conscientiae, sic ut qui legitime praescripsit, si post praescriptionem completam deprehendat rem fuisse alienam, possit eam retinere ut suam, neque teneatur reddere in conscientia priori domino comparenti, sive huius negligentia intercesserit, sive non ; sive res sit comparata titulo gratuito, vel oneroso.

Est nunc communis omnium ferme theologorum et iuristarum, constanti iuris tam civilis quam canonici praxi firmata.

Prob. 1°. Omnis praescriptio legitima transfert in conscientia praescribenti dominium rei praescriptae, sive intercesserit negligentia prioris domini, sive non; sive res fuerit comparata titulo oneroso, vel gratuito. Ergo valet in foro conscientiae, sic, etc. — Prob. ant. Praescriptio indistincte et indefinite definitur in iure : « Acquisitio dominii per continuationem possessionis tempore lege definito. » Authent. Quas actiones, c. de sacrosanctis ecclesiis, ecclesiis, lib. I, tit. 2. Instit. lib. 2, tit. 6, De usucapionibus init. L. 1, ff De usucapionibus, et alibi. Quam iuris civilis dispositionem non solum non reprobat, sed positive approbat ius canonicum, tum sua praxi, tum suis sanctionibus, cap. Sanctorum, Decretal., De Praescriptionibus, lib. II, tit. 26; cap. De quarta, ibid.; cap. Ad aures, ibid.; cap. Quoniam finali, ibid. et alibi. Ergo omnis praescriptio legitima transfert dominium, etc.

Prob. 2°. Negari non potest quin princeps aut respublica possit, si velit, ob bonum commune, transferre dominia privatorum ab uno ad alium independenter a negligentia domini. Atqui id voluit in praescriptione, ita exigente bono commune. Ergo. — Prob. min. Et quidem quod voluerit, patet ex iuribus citatis et pluribus aliis. Quod voluerit iustis de causis in bonum commune, ostenditur istarum causarum expositione. Prima est : « Ne diu et fere semper quarumdam rerum dominia incerta essent », L. 1, ff de usurpatione et usucapione, lib. 41, tit. 3. « Et ut aliquis litium finis esset », L. ultima, ff pro suo, lib. eod., tit. 10. Ac denique, « ne possessores prope immortali timore teneantur », L. Cum notissimi, c. de praescriptione triginta vel quadraginta annorum, lib. 7, tit. 39. Secunda causa est, ut acuatur negligentia dominorum res suas posequi praetermittentium, L. Ut perfectius, c. De annali exceptione, et cap. Vigilanti, Decretal., de Praescriptionibus.

Ubi vides, primam et praecipuam causam esse independentem a negligentia dominorum, et quod procedat in foro conscientiae. Si enim in eo non valeret praescriptio, remanerent semper incerta dominia, et eo magis quo diutius possiderentur, cum diuturnitate temporis veri tituli facilius amittantur et falsi fabricentur. Non erit finis litium et rixarum saltem privatarum in familiis, dum unus clam aut vi rem suam rapere, alter defendere contendet, et possessores immortali timore ac perpetuis conscientiae scrupulis tenebuntur. Ergo.

Confirm. 1° authoritate. Cap. Sanctorum cit. Decretal., de Praescriptionibus dicitur : « Sanctorum Patrum sanctiones statuisse » ut bona praescripta « quiete et sincere perpetuo teneantur. » Atqui, si praescriptio non valeret in foro conscientiae, sed remaneret obligatio restituendi, possessores non « quieti et perpetuo », sed anxii semper remanebunt. Ergo.

[Confirm. 2° hac altera ratione. Praescriptio secundum leges acquisita valet in foro conscientiae, si non repugnet aequitati. Atqui talis praescriptio aequitati non repugnat. Ergo. — Prob. min. Ut iudicetur de legis aequitate, consideranda est lex, non quoad privatos, sed in se, ante quemlibet eventum. Atqui lex praescriptionem statuens sic considerata, nullimodo laedit aequitatem; quia tunc par est pro quolibet privato spes lucri et damni : unde sane potuissent privati inter se iuste decernere quod dominium acquireretur vel obligationes exstinguerentur per diuturnam possessionem. Quod autem potuissent privati in hac materia, authoritas publica a fortiori potuit id iuste facere propter bonum commune. Ergo.]

Dices 2° Regula iuris, in 6°, sic habet: « Sine sua culpa nemo re sua privandus est. »

Resp. legem non referri integre; sic enim habet : « Sine sua culpa, nisi subsit causa, non est aliquis res sua privandus. » Subest multiplex causa praescriptionis, ut probatum est.