Summa summae S. Thomae, Tomus III

[Possessor bonae fidei est ille qui invincibiliter ignorat rem a se possessam esse alienam. In iure civili, dicitur possessor bonae fidei ille qui possidet tamquam proprietarius, ex titulo proprietatis translativo, cuius vitia ignorat. Unde eius bona fides cessat statim ac vitia tituli detegit¹. — Patet talem possessorem ius veri domini non laedere nisi per iniustitiam mere materialem, non autem formalem.]

Nota 1° pro praesenti et sequentibus articulis, quod, cum in partem restitutionis veniant, non solum res accepta, sed etiam fructus rei (fructus autem est utilitas quae colligitur ex re, deductis expensis), distinguantur fructus quadruplicis generis, scilicet mere naturales, mere industriales, mixti et civiles.

Fructus mere naturales sunt quos sponte fert natura, nullo aut saltem levi hominum labore cooperante, ut sunt herbae pratorum, fructus arborum, foetus animalium, etc. Fructus mere industriales sunt, e contra, quos solus hominum labor vel industria profert, non rei natura, licet concurrere possit ut instrumentum hominis laborantis et industrii. Tale est lucrum ex negotiatione pecuniae, vini, frumenti et similium rerum de se sterilium ; similiter opus artificiosum instrumento alieno elaboratum, non instrumenti, sed industriae fructus censetur.

Fructus mixti sunt ad quos producendos natura rei et hominis industria concurrunt aequaliter, vel fere aequaliter ; hic enim quod parum distat, nihil distare videtur, ut sunt segetes, vinum, oleum, butyrum, caseus, etc.

Fructus civiles sic dicuntur, non quod sint proprie fructus, sed quia in iure ad instar fructuum reputantur. Tales sunt pretia rerum elocatarum, ut domorum, navium, iumentorum, piscationis, venationis, etc. Possunt revocari ad fructus mixtos, quia ad illos non solum concurrit industria, sed res ipsa, equus, domus, etc. Ubi dubium est cuius generis sint fructus, standum est arbitrio iudicis vel viri prudentis et docti.

Nota 2°. Sed, quia in restitutione fructuum solent deduci expensae (fructus enim, ut iam dixi, est utilitas ex re, deductis expensis), distinguendae sunt triplicis generis expensae. Aliae sunt necessariae, sine quibus res aut periisset, aut deterior evasisset : ut reparatio aedificii ruentis, alimenta animalium, etc. Quaedam sunt utiles, quae licet non sint necessariae rei conservationi, conducunt tamen ad eius meliorationem etreditum eius augent, ut plantationes arborum, aquarum adductiones, adiectio pistrini, etc. Aliae sunt voluptuariae seu voluntariae, quae fructum non augent, sed speciem tantum exornant, ut aqua salientes, incrustationes, pictura, statuae, etc. Ex quibus licet res pluris aestimetur, quia tamen non reddit plures fructus, ideo dicuntur expensae voluptuariae seu voluntariae. Sub ratione autem expensae intelligendus est labor et industria possidentis.

Nota 3°. Tandem melioratio, sicut et deterioratio, est duplex : una intrinseca, ut dum res in se mutata fit melior vel deterior, v. g., si pullus evadat equus, bos macer fiat pinguis, aut e contra pinguis fiat macer ; extrinseca, dum res in se immutata pluris tamen vel minoris aestimatur, ob emptorum vel mercium multitudinem aut inopiam, sive ex authoritate legis, v. g., frumentum quod heri valebat tria, hodie valet quatuor, vel e contra.

[Principia. 1° Possessor bonae fidei non debet ex re aliena ditescere. Ita omnes². — Excipitur si res iam fuerit legitime praescripta : quo in casu non ditescit ex re aliena, sed ex re quâ vi legis facta est sua.

2° Possessor bonae fidei debet, per se, servari indemnis, id est, sicut ex re aliena nihil potest acquirere, ita nihil debet amittere, quia non est in culpa. — Dixi, « per se, » quia, in casu conflictus inter possessorem et dominum, dominus rei exstantis est potior iure ; leges autem, ob bonum commune, quandoque domino rei, quandoque possessori favent.]

His notatis,

Dico 1° : Possessor bonae fidei in tantum tenetur restituere, in quantum possidet de re aliena et eius fructibus seu emolumento : ita quod quantitas rei possessae et eius fructuum exstantium aut emolumenti inde provenientis sit mensura restitutionis faciendae ; quia id requiritur et sufficit ad restaurandam aequalitatem secundum formam iustitiae commutativae. Ex hac generali assertione et regula deduco sequentes conclusiones, primo circa rem, deinde circa fructus. Unde

Dico 2° : Possessor bonae fidei, statim ac intelligit rem quam possidet esse alienam, tenetur eam adhuc exstantem in toto vel in parte restituere, nisi forte eam legitimo tempore praescripserit.

Ratio patet, quia qui habet ultra quod suum est, debet ei subtrahi et dari cui deest ; alioquin non salvatur iustitia, et fit iniquus detentor³.

Quod si rem consumpserit, vel casu aut etiam eius culpa perierit, non tenetur quidquam restituere, nisi id in quo ex ea factus est ditior. — Patet prima pars, quia non tenetur ratione rei acceptae, qua amplius non est, neque ratione iniustae acceptionis aut distractionis, quia bona fide possidebat. Et quamvis forte peccaverit eam prodige aut aliter dissipando, non tamen peccavit contra iustitiam commutativam, cum disposuerit de re quam invincibiliter putabat esse suam. — Patet etiam secunda pars ; quia id in quo factus est ditior succedit loco rei, et contra ius naturale est quod quis ditescat cum alterius iniuria, iuxta hanc regulam iuris 48, in 6° : « Locupletari non debet aliquis cum alterius iniuria vel iactura. » Hinc

Dico 3° : Possessor bonae fidei tenetur restituere omnes fructus naturales, mixtos et civiles adhuc exstantes, nisi forte eos praescripserit, deductis tamen expensis necessariis et utilibus, atque aestimatione industriae et laboris.

Ratio est, quia sunt fructus rei ; res autem fructificat domino suo.

Neque obstat quod fructus mixti et civiles non sint mere fructus rei ; hoc ipso enim quod deducitur pars correspondens expensis et aestimationi laboris et industriae, totum quod superest, est fructus rei. Neque etiam obstat quod res forte non ita fructificasset apud dominum ; id enim pertinet ad bonam fortunam domini, quia, ubicumque res fructificat, domino fructificat.

[Equidem, attento solo iure naturali, omnes fructus rei, exceptis industrialibus, domino reddi debent, quia res, ubicumque sit, fructificat domino. Attamen, si ius positivum aliter decernat, ei probabilius stari potest ; quia rationabiliter praesumendum est talem esse vim legis, ut dominium fructuum ad possessorem transferat, propter bonum publicum, ut de medio tollat inextricabiles difficultates et querelas quae frequentissime moverentur circa naturam et quantitatem fructuum quos dominus repeteret⁴. Porro ius Gallicum statuit fructus indiscriminatim ad possessorem bonae fidei pertinere⁵. Ita etiam ius Austriacum, Italicum et Borussicum⁶. Ergo.

Exeipe casum quo, ex aliqua legali dispositione, compensandum esset domino lucrum cessans. Sic ex iure

Austriaco inventor rei amissae et nondum praescriptae debet domino comparenti, praeter rem vel eius pretium, etiam lucrum inde perceptum refundere⁷.

Quod si fructus non amplius exstent, quovis modo absumpti fuerint, tenetur tantum ad id in quo factus est ditior, ut patet ex prima conclusione et habetur in iure, L. Item veniunt, § Proter haec, ff de petitione haereditatis, lib. V, tit. 3.

Dixi : « Deductis expensis necessariis et utilibus, atque aestimatione laboris et industriae, » necessariae scilicet et utiles. Alioquin dominus haberet plus quam debet habere, et ditesceret ex alieno. Et habetur in iure, L. Fructus, ff Soluto matrimonio, ubi dicitur : « Fructus non intelliguntur, nisi deductis impendiis. »

Caeterum notandum circa expensas utiles, quae nimirum rem meliorem et utiliorem efficiunt, dominum rei non teneri refundere possessori bonae fidei ipsius meliorationis valorem, sed expensarum tantum, si tamen valorem meliorationis non excedant. Ita L. In fundo, ff de rei vindic. lib. III, tit. 1.

Quantum ad expensas seu meliorationes voluptuarias, convenit inter authores eas a possessore bona fidei posse auferri, si separari possint a re absque eius destructione aut deterioratione, ut sunt horologia, pictura, porta, fenestra, etc. ; vel si non accesserint fundo per implantationem, ut arbores (et hoc etiam verum est de possessore malae fidei). Quod si auferri non possint absque rei deterioratione, aut per implantationem fundo accreverint, videtur probabilius dominum rei ad eas expensas non teneri, saltem in foro conscientiae ; non enim aequum videtur quod solvat expensas quas noluisset facere et quae ipsi nullam utilitatem afferunt. Favetque L. Ex duobus 27, ff de negotiis gestis, lib. III, tit. 5.

Dico 4° : Quantum ad fructus mere industriales, nihil quidquam ex eis tenetur restituere possessor bonae fidei (quod etiam verum est de possessore malae fidei), etiamsi inde factus sit ditior. Est communis. Ratio est, quia fructus ad eum pertinent ad quem pertinet causa fructifera. Atqui res aliena, utpote sterilis, ut supponitur, non est causa horum fructuum, sed sola possessoris industria. Ergo. — Ita omnes.

[Petes 1° ad quid teneatur possessor bonae fidei, si rem alienam alteri donaverit.

Resp. Ad nihil tenetur, si ex re minime ditior factus fuerit; secus restituere debet domino id ex quo ditatus fuit. Haec duplex solutio eruitur ex principiis supra enuntiatis. Errore vero detecto, tenetur donator rei alienae admonere, si facile id facere possit, vel donatarium, ut rem domino reddat, vel dominum, ut rem suam repetere possit. Haec obligatio oritur ex generali praecepto charitatis, et insuper, ut videtur, ex lege iustitiae commutativae, cum author iniustitia etiam mere materialis teneatur eam reparare, si possit sine proprio et notabili incommodo.

Petes 2° ad quid teneatur possessor bonae fidei, si rem alienam gratuito acceptam alteri vendiderit.

Resp. 1° In casu evictionis, tenetur emptori pretium refundere; alioquin ex re aliena ditesceret.

2° Extra casum evictionis, quando scilicet res a domino recuperari nequit, sive quia ultimus possessor eam consumpsit, sive quia amplius iste non comparet, venditor, iuxta communem sententiam, totum pretium ab emptore receptum domino refundere debet. Ratio est, quia ex toto illo pretio vere ditior factus est, et dominus re sua iniuste spoliatus damnum aequivalens passus est. Porro aequitas non tolerat quod unus, cum alterius iactura, ex rebus eius locupletetur. Unde dominus indemnis faciendus est ex lucro quod venditor percepit et ad quod nullum ius habebat.

Quidam tamen venditorem omnino liberant, quia in eum nullum recursum habet dominus. Sed hoc non videtur verum; venditor enim ex re aliena ditesceret. non esset tutum, in hoc casu, a sententia communi recedere ⁸.

Petes 3° ad quid teneatur possessor bonae fidei qui vendidit rem alienam, quae postea in manibus emptoris periit.

Resp. 1° Si rem habuerit ex titulo oneroso, v. g., quia eam emit, probabilius ad nihil tenetur. Etenim: 1° non tenetur ratione rei, cum illam iam non habeat; 2° non ratione damni, cum non sit causa cur res perierit.

2° Si rem habuerit ex titulo gratuito, tenetur restituere pretium ex quo per venditionem factus est ditior. Est communis sententia. Sed, cuinam est restituendum? Dissident theologi. Alii probabiliter dicunt restituendum esse emptori: tum quia res perit domino; tum quia venditio, utpote rei alienae, fuit invalida, adeoque emptor bonae fidei habet ius ad suam pecuniam recuperandam. Alii probabilius, quia aequius, ut nobis videtur, docent restituendum esse domino: tum quia res non periit absolute, sed existit aequivalenter in pretio accepto; tum quia venditio, quae fuit nulla, re pereunte, non magis nocet emptori quam venditio valida. Cum vero prior sententia probabilitate non destituatur, venditor non inquietandus esset, si pretium emptori refudisset. — Notandum quod, si ius positivum statuat cui restitutio sit facienda, legi standum est, quia valide dominium determinat, ut difficultates inde oriturae tollantur ⁹.

Petes 4° quid agendum, si, postquam agnoscitur rem esse alienam, dominus reperiri non possit.

Resp. hunc casum solvendum esse ex principiis supra enuntiatis de re inventa. Recepisti, v. g., ex errore inculpabili, maius debito, et a quo nescis. Si dominum reperire nequiveris, pecunia supererogata ut res derelicta habenda est, eiusque dominium a primo occupante acquiritur.

Nota quod, si possessor bonae fidei sit in mora culpabili restituendi, in mala fide constituitur, ideoque tenetur compensare damnum ex mora secutum.]